Louis XIV, sách Việt phiên âm là Lu-i XIV, là vua nước Pháp từ năm 1643 đến năm 1715, bảy mươi hai năm, thường được nêu là triều đại dài nhất trong lịch sử các quân vương châu Âu. Ông lên ngôi khi chưa đầy năm tuổi, tự nắm quyền năm hai mươi hai tuổi, và biến cung điện Versailles thành sân khấu của nền quân chủ chuyên chế mà các triều đình châu Âu khác tìm cách bắt chước.
Biệt danh Vua Mặt Trời và câu nói "Nhà nước là ta" thường đủ để người ta hình dung về Louis XIV. Bài này đi sâu hơn: một đứa trẻ từng phải bỏ chạy khỏi Paris trong đêm, một bộ máy quan lại được dựng để bỏ qua giới quý tộc, một cung điện được dùng như công cụ cai trị, những cuộc chiến gần như liên tục, và món nợ để lại cho các đời vua sau.
Đứa trẻ trên ngai vàng và loạn Fronde
Louis sinh ngày 5 tháng 9 năm 1638 ở Saint-Germain-en-Laye, sau hơn hai mươi năm cha mẹ là vua Louis XIII và hoàng hậu Anne xứ Áo không có con. Louis XIII mất ngày 14 tháng 5 năm 1643, cậu bé lên ngôi. Quyền nhiếp chính thuộc về hoàng thái hậu Anne, còn việc nước do Hồng y Mazarin, người Ý được Hồng y Richelieu đào tạo, nắm giữ.
Từ năm 1648 đến năm 1653, nước Pháp trải qua loạn Fronde, một chuỗi nổi dậy của các toà án tối cao (parlement) phản đối thuế, rồi của chính các đại quý tộc, trong đó có những hoàng thân. Đêm 5 rạng sáng 6 tháng 1 năm 1649, hoàng gia phải bí mật rời Paris. Những năm sau đó, nhà vua nhỏ tuổi lúc chạy trốn, lúc bị giữ trong cung như con tin của một phe.
Nhiều sử gia cho rằng trải nghiệm Fronde để lại dấu ấn sâu: sự nghi ngờ với Paris, với các toà án cao cấp và với những đại quý tộc có quân riêng. Ông vua trưởng thành về sau tìm mọi cách để không ai trong số đó còn đủ sức thách thức ngai vàng như thế nữa. Cần nói thêm rằng đây là lối giải thích hợp lý chứ không phải điều có thể chứng minh trọn vẹn.
Năm 1661: tự nắm quyền và chọn người làm việc
Không có tể tướng. Mazarin mất ngày 9 tháng 3 năm 1661. Ngay hôm sau, Louis XIV, hai mươi hai tuổi, tuyên bố với các bộ trưởng rằng từ nay ông sẽ tự điều hành và không cử tể tướng. Từ đó đến cuối đời, ông chủ trì các hội đồng nhỏ gồm vài bộ trưởng, làm việc đều đặn nhiều giờ mỗi ngày.
Vụ bắt Fouquet. Tháng 9 năm 1661, tổng giám quản tài chính Nicolas Fouquet bị bắt với cáo buộc tham ô. Fouquet vừa tổ chức một bữa tiệc xa hoa ở lâu đài Vaux-le-Vicomte, mà theo giai thoại phổ biến đã khiến nhà vua phật ý. Dù động cơ thật thế nào, vụ án gửi một thông điệp rõ: không ai trong bộ máy được giàu và mạnh hơn nhà vua.
Người xuất thân không quý tộc lớn. Jean-Baptiste Colbert, con một gia đình thương nhân, lo tài chính, thương mại, hải quân và các công trình. Gia đình Le Tellier và con là Louvois tổ chức lại quân đội. Chọn người không thuộc giới đại quý tộc giúp nhà vua giữ họ phụ thuộc vào ân sủng của mình.
Quan giám sát ở tỉnh. Các quan intendant được cử về các vùng để giám sát thuế, tư pháp và trật tự, báo cáo thẳng về triều đình. Thiết chế này có từ trước, nhưng thời Louis XIV trở thành xương sống của quyền lực trung ương, thu hẹp vai trò của các thống đốc quý tộc và các hội đồng địa phương.
Versailles: cung điện như một công cụ cai trị
Versailles ban đầu là một nhà nghỉ săn bắn của Louis XIII. Từ những năm 1660, Louis XIV cho mở rộng dần với các kiến trúc sư Louis Le Vau, rồi Jules Hardouin-Mansart, hoạ sĩ Charles Le Brun và nhà thiết kế vườn André Le Nôtre. Ngày 6 tháng 5 năm 1682, triều đình chính thức chuyển về đây. Phòng Gương nổi tiếng hoàn thành năm 1684.
Cung điện vận hành theo một nghi thức chặt chẽ: lúc nhà vua thức dậy, mặc áo, dùng bữa, đi ngủ đều có người được phép dự, và quyền được đứng gần nhà vua trong những khoảnh khắc đó là thứ quý tộc tranh nhau. Muốn có chức vụ, trợ cấp hay ân huệ, quý tộc phải có mặt ở Versailles để nhà vua nhìn thấy. Họ tiêu tiền cho quần áo, tiệc tùng, chơi bài, nhà cửa quanh cung, xa dần đất đai và quân lính của mình ở tỉnh.
Hình ảnh mặt trời được chọn có chủ đích: năm 1653, cậu thiếu niên Louis múa vai thần Apollo trong một vở ba lê cung đình, và biểu tượng mặt trời xuất hiện khắp nơi ở Versailles. Về câu "Nhà nước là ta", phần lớn sử gia cho rằng không có bằng chứng ông từng nói; câu này xuất hiện trong các tài liệu về sau. Theo một hồi ký, lúc lâm chung ông nói một câu ngược lại: ta ra đi, nhưng nhà nước sẽ còn mãi.
Bốn cuộc chiến lớn và cái giá của vinh quang
Trong năm mươi tư năm tự cầm quyền, nước Pháp có chiến tranh khoảng hơn ba mươi năm. Bảng dưới gom bốn cuộc chiến lớn theo các tổng kết phổ biến.
| Cuộc chiến | Thời gian | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Chiến tranh Phân quyền với Tây Ban Nha | 1667–1668 | Pháp giành một số thành ở vùng Flanders |
| Chiến tranh Pháp – Hà Lan | 1672–1678 | Hoà ước Nijmegen, Pháp nhận vùng Franche-Comté |
| Chiến tranh Chín Năm (Liên minh Augsburg) | 1688–1697 | Pháp đối đầu một liên minh rộng, hoà ước Ryswick, lợi ích ít |
| Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha | 1701–1714 | Cháu nội Louis XIV giữ ngai Tây Ban Nha với tên Felipe V nhưng phải từ bỏ quyền kế vị ngai Pháp |
Kỹ sư Vauban xây và sửa hàng trăm pháo đài dọc biên giới, quân đội Pháp lên tới hàng trăm nghìn người, quy mô chưa từng có ở châu Âu thời đó. Nhưng các cuộc chiến cuối triều gây kiệt quệ: mùa đông khắc nghiệt năm 1709 kết hợp chiến tranh gây nạn đói lớn. Theo một lời kể, lúc hấp hối ông khuyên người chắt kế vị đừng bắt chước ông về khoản thích xây dựng và thích chiến tranh.
Colbert và chính sách kinh tế của nhà vua
Jean-Baptiste Colbert giữ nhiều chức vụ cùng lúc từ năm 1661 đến khi mất năm 1683, trở thành người điều phối kinh tế của vương quốc. Cách làm của ông thường được gọi là chủ nghĩa Colbert, một dạng trọng thương: coi lượng vàng bạc trong nước là thước đo sức mạnh, nên phải bán ra nhiều, mua vào ít.
- Lập các xưởng hoàng gia và xưởng được nhà nước bảo trợ, nổi tiếng nhất là xưởng Gobelins ở Paris làm thảm dệt và đồ nội thất cho cung điện, cùng các xưởng gương, đồ gốm, vải dệt cao cấp.
- Ban hành quy chuẩn chi tiết cho từng nghề, quy định cả khổ vải và số sợi, để hàng Pháp giữ chất lượng khi xuất khẩu; mặt trái là sự cứng nhắc kìm hãm cải tiến.
- Đánh thuế nhập khẩu cao, đặc biệt các biểu thuế năm 1664 và 1667 nhắm vào hàng Hà Lan và Anh, góp phần làm căng thẳng dẫn tới chiến tranh với Hà Lan.
- Xây dựng hải quân từ một lực lượng nhỏ thành một trong những hạm đội lớn của châu Âu, lập các cảng quân sự như Rochefort.
- Thành lập các công ty thương mại Đông Ấn và Tây Ấn năm 1664, nhưng phần lớn hoạt động kém hiệu quả so với các công ty của Hà Lan và Anh.
- Đào kênh Midi nối Đại Tây Dương với Địa Trung Hải qua miền nam nước Pháp, hoàn thành năm 1681, công trình do Pierre-Paul Riquet chỉ huy với sự ủng hộ của Colbert.
Colbert luôn phải đấu tranh với nhu cầu chi tiêu của chính nhà vua cho Versailles và chiến tranh. Sau khi ông mất, các cuộc chiến kéo dài làm thâm hụt ngân sách ngày càng lớn, và nhiều biện pháp tạm thời như bán chức quan, vay nợ, đúc lại tiền được dùng để lấp chỗ trống.
Năm 1685: thu hồi chỉ dụ Nantes
Chỉ dụ Nantes do vua Henri IV ban năm 1598 cho phép người Kháng Cách ở Pháp, gọi là Huguenot, được giữ đức tin của mình với những giới hạn nhất định. Từ những năm 1680, áp lực lên cộng đồng này tăng dần, có lúc bằng cách cho lính đóng quân trong nhà để ép cải đạo. Tháng 10 năm 1685, Louis XIV ban Chỉ dụ Fontainebleau thu hồi chỉ dụ Nantes.
Theo các ước tính phổ biến, khoảng hai trăm nghìn người Huguenot đã rời nước Pháp bất chấp lệnh cấm di cư, sang Hà Lan, Anh, các bang Đức, đặc biệt là Brandenburg-Phổ, và cả Nam Phi, Bắc Mỹ. Nhiều người là thợ thủ công, thương nhân, chủ xưởng, mang theo tay nghề và vốn liếng. Các đối thủ của Pháp tận dụng điều này trong tuyên truyền.
Đánh giá về quyết định này khá thống nhất ở mức độ tiêu cực, nhưng khác nhau ở mức tác động kinh tế. Có sử gia coi đây là một sai lầm nghiêm trọng làm suy yếu nước Pháp lâu dài; có người cho rằng tác động kinh tế bị phóng đại, nhưng đều đồng ý rằng nó làm hình ảnh nước Pháp xấu đi và đẩy các nước Kháng Cách lại gần nhau chống Pháp. Ở thời đó, nhiều người trong nước lại hoan nghênh, vì họ quan niệm một vương quốc chỉ nên có một đức tin.
Di sản Louis XIV: ba góc nhìn
Người xây dựng nhà nước hiện đại. Bộ máy bộ trưởng, quan giám sát tỉnh, quân đội thường trực lớn, hải quân, các viện hàn lâm như Viện Hàn lâm Khoa học lập năm 1666, các bộ luật thống nhất về thủ tục dân sự và thương mại cho thấy một nhà nước tập trung, chuyên môn hoá hơn hẳn trước đó.
Chuyên chế trên lý thuyết, thương lượng trong thực tế. Sử học gần đây lưu ý rằng chế độ chuyên chế của Louis XIV không toàn năng như hình ảnh của nó. Nhà vua vẫn phải thương lượng với giới quý tộc tỉnh, các tầng lớp có đặc quyền, các hội đồng địa phương; nhiều việc vận hành nhờ sự hợp tác chứ không chỉ nhờ mệnh lệnh.
Món nợ và mầm mống khủng hoảng. Khi ông mất ngày 1 tháng 9 năm 1715, nợ của nhà nước rất lớn và hệ thống thuế đè nặng lên nông dân trong khi tầng lớp đặc quyền được miễn nhiều khoản. Ông sống lâu hơn con trai và cháu nội, người kế vị là chắt nội năm tuổi Louis XV. Nhiều nhà nghiên cứu nối những vấn đề tài chính này với cuộc khủng hoảng dẫn đến Cách mạng Pháp bảy mươi năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Louis XIV được gọi là Vua Mặt Trời?
Louis XIV chọn mặt trời làm biểu tượng cá nhân từ thời trẻ, sau khi múa vai thần Apollo trong một vở ba lê cung đình năm 1653. Hình ảnh này gắn với ý niệm nhà vua là trung tâm mà mọi thứ xoay quanh, và được thể hiện khắp cung điện Versailles.
Louis XIV có thật sự nói "Nhà nước là ta" không?
Phần lớn sử gia cho rằng không có bằng chứng đáng tin nào cho thấy ông nói câu này. Nó xuất hiện trong các tài liệu về sau và trở thành câu tóm tắt quen thuộc cho chế độ chuyên chế. Một hồi ký còn chép rằng lúc lâm chung ông nói nhà nước sẽ còn mãi sau ông.
Louis XIV trị vì bao nhiêu năm?
Ông lên ngôi ngày 14 tháng 5 năm 1643 và mất ngày 1 tháng 9 năm 1715, tổng cộng hơn bảy mươi hai năm. Trong đó khoảng mười tám năm đầu là thời nhiếp chính của thái hậu Anne và Hồng y Mazarin; ông tự nắm quyền từ tháng 3 năm 1661.
Cung điện Versailles được xây vì lý do gì?
Ngoài sở thích xây dựng của nhà vua, Versailles phục vụ mục tiêu chính trị: đưa triều đình ra khỏi Paris, nơi gắn với ký ức loạn Fronde, và buộc giới quý tộc sống gần nhà vua, phụ thuộc vào ân sủng và nghi thức cung đình thay vì củng cố quyền lực ở địa phương.
Người kế vị Louis XIV là ai?
Người kế vị là chắt nội của ông, lên ngôi năm năm tuổi với hiệu Louis XV. Con trai duy nhất còn sống tới tuổi trưởng thành của Louis XIV là Đại Thái tử mất năm 1711, cháu nội là công tước Bourgogne mất năm 1712, nên ngôi vua chuyển thẳng xuống đời chắt.
Thu hồi chỉ dụ Nantes có ảnh hưởng gì đến nước Pháp?
Quyết định năm 1685 khiến khoảng hai trăm nghìn người Kháng Cách bỏ nước ra đi, trong đó nhiều thợ giỏi và thương nhân. Mức thiệt hại kinh tế còn được bàn cãi, nhưng sử gia đồng ý nó làm xấu hình ảnh nước Pháp và góp phần gắn kết các nước Kháng Cách chống lại Pháp.