Trần Thánh Tông, tên huý Trần Hoảng, là vị vua thứ hai của nhà Trần. Ông trị vì từ năm 1258 đến 1278, rồi làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1290, tức là có mặt ở trung tâm quyền lực suốt hơn ba mươi năm, bao trùm cả giai đoạn chuẩn bị lẫn hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên.
Nếu Thái Tông là người dựng nền thể chế, thì Thánh Tông là người làm cho giới quý tộc họ Trần gắn bó thành một khối, mở rộng kinh tế điền trang và giữ được hoà hoãn với một đế chế đang lớn mạnh ở phương Bắc trong gần hai mươi năm. Bài này đi qua từng mặt ấy, cùng vai trò của ông khi đã lui về làm thái thượng hoàng.
Người thái tử được nhường ngôi khi cha còn khoẻ
Trần Hoảng sinh năm 1240, là con trưởng của vua Trần Thái Tông và hoàng hậu Thuận Thiên. Ông được lập làm thái tử từ nhỏ và được chọn thầy dạy cẩn thận. Sử chép ông thông minh, ham học, giỏi văn chương. Năm 1258, ngay sau khi đẩy lui quân Mông Cổ, Thái Tông nhường ngôi cho con khi mới khoảng bốn mươi tuổi, còn mình lên làm thái thượng hoàng.
Đây là lần đầu tiên mô hình hai vua của nhà Trần vận hành trọn vẹn: vua trẻ ngồi ngai, thiết triều, ban chiếu; thái thượng hoàng ở cung riêng, vẫn quyết những việc lớn và dạy con cách trị nước. Với Thánh Tông, điều này có nghĩa là hai mươi năm đầu làm vua, ông luôn có cha bên cạnh, cho đến khi Thái Tông mất năm 1277.
Thánh Tông đặt niên hiệu Thiệu Long, sau đổi Bảo Phù. Hoàng hậu của ông là bà Thiên Cảm, con gái của Trần Liễu, tức em họ của vua. Việc hôn nhân trong nội tộc như vậy là nếp quen của nhà Trần, nhằm giữ quyền lực không lọt ra ngoài họ. Các sử gia Nho học về sau phê nếp này là trái lễ, còn các nhà nghiên cứu hiện đại thường giải thích nó như một chiến lược chính trị của một gia tộc vừa giành được ngôi báu.
Cùng ăn một mâm: cách gắn kết tôn thất họ Trần
Một đoạn sử chép về Thánh Tông thường được trích: vua nói với các vương hầu rằng thiên hạ là của tổ tông, người nối nghiệp tổ tông phải cùng hưởng phú quý với anh em trong họ. Sau buổi chầu, vua cùng anh em ăn chung một mâm, nằm chung một giường dài, khi có việc lớn thì bàn với nhau, ngày thường thì vui vẻ như người nhà, chỉ trong lễ nghi chầu hầu mới giữ đúng tôn ti.
Đây không đơn thuần là chuyện tình cảm gia đình. Họ Trần vừa giành ngôi từ tay nhà Lý, và chính trong họ cũng đã có lúc rạn nứt nghiêm trọng như cuộc nổi dậy của Trần Liễu năm 1237. Một hoàng tộc đông người, mỗi người có thái ấp, gia binh riêng, nếu không gắn bó thì rất dễ tranh chấp. Cách Thánh Tông đối xử thân mật với anh em là một biện pháp chính trị để giữ khối thống nhất.
Kết quả thấy rõ trong những năm kháng chiến sau này: các vương hầu như Trần Quang Khải, em ruột vua, giữ chức Thượng tướng thái sư; Trần Quốc Tuấn, con của Trần Liễu, được giao quyền Tiết chế thống lĩnh quân đội. Mâu thuẫn cũ giữa hai nhánh trong họ được đặt sang một bên trước nguy cơ chung. Đó là một phần di sản của cách gắn kết tôn thất mà Thánh Tông theo đuổi.
Tất nhiên, mô hình này cũng có mặt trái. Khi mọi chức vụ quan trọng đều nằm trong tay họ Trần, sự thịnh suy của triều đình phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của chính hoàng tộc. Về sau, khi các thế hệ quý tộc kém dần, mô hình ấy trở thành điểm yếu.
Điền trang, đê điều và sử sách: ba việc của thời bình
Mở điền trang năm 1266. Sử chép năm 1266, triều đình cho các vương hầu, công chúa, phò mã, cung tần chiêu tập dân nghèo không có sản nghiệp làm nô tì để khai khẩn ruộng hoang, lập thành điền trang. Đây là bước quan trọng mở rộng diện tích canh tác, nhất là ở vùng ven biển, đồng thời làm tăng thế lực kinh tế của giới quý tộc.
Hệ quả hai mặt của điền trang. Điền trang giúp khai phá đất đai và tạo nguồn lực cho các vương hầu nuôi gia binh, điều rất có ích trong kháng chiến. Nhưng nó cũng làm tăng số người lệ thuộc vào quý tộc, một vấn đề xã hội mà cuối thời Trần trở nên gay gắt.
Tiếp tục việc đê điều. Thời Thánh Tông, việc đắp và giữ đê dọc sông Hồng tiếp tục được chú trọng theo nếp đã đặt từ thời Thái Tông, với các quan coi đê ở từng lộ.
Bộ Đại Việt sử ký năm 1272. Năm 1272, Lê Văn Hưu, giữ chức trong Quốc sử viện, soạn xong bộ Đại Việt sử ký gồm ba mươi quyển, chép từ Triệu Vũ Đế đến hết triều Lý. Bộ sách nay không còn nguyên bản, nhưng nhiều đoạn và lời bình của Lê Văn Hưu được chép lại trong Đại Việt sử ký toàn thư.
Trọng người học. Khoa cử vẫn được tổ chức, nhiều người đỗ đạt được dùng vào việc văn thư, sử sách. Thánh Tông cũng là người làm thơ, một số bài được chép là của ông vẫn còn trong các tuyển tập văn học thời Trần.
Phủ Thiên Trường: kinh đô thứ hai của các vua Trần
Năm 1262, thái thượng hoàng Thái Tông về hương Tức Mặc, quê cũ của họ Trần, mở tiệc khoản đãi người làng, rồi đổi Tức Mặc thành phủ Thiên Trường. Ở đây triều đình dựng cung Trùng Quang làm nơi thái thượng hoàng ở, và cung Trùng Hoa để vua đến chầu. Từ đó, Thiên Trường trở thành một trung tâm quyền lực thứ hai bên cạnh kinh thành Thăng Long.
Sự ra đời của Thiên Trường gắn chặt với mô hình hai vua. Khi thái thượng hoàng thường ở Thiên Trường, vua trẻ ở Thăng Long lo việc triều chính hằng ngày, có việc lớn thì về hỏi ý. Cách bố trí này vừa cho vua trẻ khoảng tự chủ, vừa giữ cho thái thượng hoàng vị trí giám sát. Nó cũng giúp họ Trần giữ một chỗ dựa vững chắc ở vùng quê gốc, nơi có nhiều thái ấp, điền trang của tôn thất.
Dấu tích vùng Thiên Trường xưa nay thuộc khu vực Nam Định cũ, tỉnh Ninh Bình, với khu đền Trần và chùa Phổ Minh là những điểm người tìm hiểu lịch sử thường ghé. Khi đến đây, bạn có thể hình dung một kinh đô thứ hai, nơi những quyết định lớn của triều Trần nhiều khi được bàn trước khi đưa ra triều đình ở Thăng Long.
Giữ hoà hoãn với nhà Nguyên: những yêu sách và cách ứng xử
Sau năm 1258, nhà Mông Cổ, từ năm 1271 lấy quốc hiệu Nguyên, liên tục gây sức ép bằng đường ngoại giao. Bảng dưới gom các yêu sách và cách triều Trần dưới thời Thánh Tông ứng xử, theo những gì sử thường nhắc.
| Yêu sách | Nội dung | Cách ứng xử của triều Trần |
|---|---|---|
| Vua thân sang chầu | Đòi vua Trần đích thân sang triều kiến | Lấy cớ đau ốm, đường xa, chỉ cử sứ thần |
| Con em làm con tin | Đòi gửi con em hoàng tộc sang làm con tin | Trì hoãn, không thực hiện |
| Nộp sổ hộ khẩu, chịu binh dịch, nộp thuế | Đòi nắm số dân, bắt cung cấp quân lính, nộp phú thuế | Chỉ giữ lệ triều cống theo định kỳ, không chấp nhận các yêu cầu sâu hơn |
| Đặt quan giám sát | Đòi đặt quan Đạt lỗ hoa xích để giám sát việc nước | Có lúc phải tiếp nhận, nhưng tìm cách hạn chế quyền hạn và về sau đề nghị bãi bỏ |
Sử thường gọi những đòi hỏi này là "sáu điều". Cách ứng xử của Thánh Tông là vừa giữ lễ triều cống để tránh cớ chiến tranh, vừa kiên trì từ chối những yêu cầu làm mất quyền tự chủ. Chính sách kéo dài thời gian ấy giúp Đại Việt có gần ba mươi năm chuẩn bị, trong khi vẫn âm thầm tăng cường quân đội. Đây là một ví dụ về ngoại giao của nước nhỏ bên cạnh một đế chế lớn.
Làm thái thượng hoàng trong hai cuộc kháng chiến
Năm 1278, Thánh Tông nhường ngôi cho thái tử Trần Khâm, tức Trần Nhân Tông, rồi lên làm thái thượng hoàng. Nhưng ông không lui hẳn. Khi quân Nguyên tiến sang năm 1285 và 1287–1288, thái thượng hoàng cùng vua Nhân Tông trực tiếp điều hành kháng chiến, cùng rút khỏi kinh thành, cùng quyết định những bước đi lớn.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, cuối năm 1284 thái thượng hoàng triệu các bô lão trong nước về hội ở điện Diên Hồng, hỏi nên hoà hay nên đánh; các bô lão đồng thanh xin đánh. Sự kiện này thường được nhắc như biểu tượng của việc tham khảo ý dân trong thời quân chủ. Cũng nên lưu ý rằng chính sử chép rất ngắn, những chi tiết sinh động về hội nghị mà nhiều người biết phần lớn đến từ các bản kể về sau.
Vai trò của Thánh Tông trong giai đoạn này cho thấy giá trị thực của mô hình thái thượng hoàng: ở thời khắc nguy hiểm nhất, triều đình có hai người cùng mang uy quyền tối cao, một người trẻ và một người từng trải, có thể chia nhau những trách nhiệm mà một mình khó gánh nổi. Ông mất năm 1290, khi đất nước đã qua chiến tranh, được táng ở Dụ Lăng.
Sử gia đánh giá Trần Thánh Tông
Một ông vua của thời chuẩn bị. Các sử gia thường đánh giá Thánh Tông là vị vua nhân hậu, ham học, biết giữ hoà khí trong hoàng tộc và có công chuẩn bị lực lượng cho kháng chiến.
Ghi nhận về ngoại giao. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đánh giá cao cách Thánh Tông ứng phó với nhà Nguyên trong gần hai mươi năm làm vua: không khiêu khích, không khuất phục, kéo dài thời gian hoà hoãn.
Câu hỏi về điền trang. Chính sách cho quý tộc lập điền trang được đánh giá hai mặt: khai phá được nhiều đất, nhưng góp phần tạo ra tầng lớp nô tì đông đảo và sự phân hoá xã hội về sau.
Phê bình về hôn nhân nội tộc. Các sử gia Nho học chê việc kết hôn trong họ là trái lễ. Đây là điểm phê bình chung cho cả nhà Trần chứ không riêng Thánh Tông.
Câu hỏi thường gặp
Trần Thánh Tông trị vì trong bao lâu?
Trần Thánh Tông làm vua từ năm 1258 đến năm 1278, khoảng hai mươi năm, sau đó làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1290. Tính cả hai giai đoạn, ông có mặt ở trung tâm quyền lực nhà Trần hơn ba mươi năm.
Điền trang thời Trần là gì?
Điền trang là những khu đất do vương hầu, quý tộc chiêu tập dân nghèo làm nô tì khai khẩn từ ruộng hoang. Năm 1266, triều đình Thánh Tông cho phép việc này. Điền trang mở rộng diện tích canh tác nhưng cũng làm tăng số người lệ thuộc vào quý tộc.
Hội nghị Diên Hồng do ai triệu tập?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, cuối năm 1284 thái thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu các bô lão về điện Diên Hồng hỏi kế đánh hay hoà, các bô lão đồng thanh xin đánh. Chính sử chép ngắn, nhiều chi tiết quen thuộc đến từ các bản kể sau.
Sáu điều nhà Nguyên đòi hỏi là gì?
Đó là các yêu sách gồm vua thân sang chầu, gửi con em làm con tin, nộp sổ hộ khẩu, chịu binh dịch, nộp thuế và đặt quan giám sát. Triều Trần giữ lệ triều cống nhưng kiên trì trì hoãn hoặc từ chối những yêu cầu làm mất quyền tự chủ.
Bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu hoàn thành năm nào?
Bộ Đại Việt sử ký ba mươi quyển do Lê Văn Hưu soạn xong năm 1272, dưới thời Trần Thánh Tông. Nguyên bản không còn, nhưng nhiều đoạn và lời bình của ông được giữ lại trong Đại Việt sử ký toàn thư.
Vì sao Trần Thánh Tông cùng ăn một mâm với anh em?
Sử chép vua muốn anh em trong họ cùng hưởng phú quý của tổ tông, nên ngoài lễ nghi chầu hầu thì đối xử thân mật như người nhà. Đây là cách gắn kết hoàng tộc họ Trần, giúp họ đoàn kết trong những năm kháng chiến về sau.