Trần Thái Tông, tên huý Trần Cảnh, là vị vua đầu tiên của nhà Trần. Ông lên ngôi năm 1225 khi mới khoảng tám tuổi, nhận ngôi từ người vợ cũng còn nhỏ tuổi là Lý Chiêu Hoàng. Một khởi đầu như vậy dễ khiến người ta nghĩ ông chỉ là con cờ trong tay chú họ Trần Thủ Độ. Điều đó đúng với những năm đầu, nhưng về sau Trần Cảnh trở thành người đặt nhiều nền móng thể chế cho cả triều Trần.
Bài này đi theo con đường của ông: lên ngôi thế nào, những năm dưới sự dẫn dắt của cha và chú, cơn khủng hoảng năm 1237, các thiết chế ông lập ra, cuộc kháng chiến năm 1258, rồi việc nhường ngôi để làm thái thượng hoàng. Câu chuyện chuyển giao từ Lý sang Trần chỉ được nhắc ở mức cần thiết, vì đó là một chủ đề riêng.
Từ chức Chánh thủ hầu cận đến ngai vàng năm 1225
Trần Cảnh sinh năm 1218, ở hương Tức Mặc, nơi sau này thành phủ Thiên Trường, nay thuộc vùng Nam Định cũ, tỉnh Ninh Bình. Cha là Trần Thừa. Họ Trần lúc này đã có thế lực lớn trong triều Lý suy yếu, nhờ công dẹp loạn và quan hệ hôn nhân với hoàng tộc. Người nắm thực quyền là Trần Thủ Độ, chú họ của Trần Cảnh, giữ việc chỉ huy quân đội ở kinh thành.
Khi còn nhỏ, Trần Cảnh được đưa vào cung giữ chức Chánh thủ hầu cận, hầu bên nữ hoàng Lý Chiêu Hoàng, người cũng chỉ khoảng bảy tám tuổi. Cuối năm 1225, Lý Chiêu Hoàng xuống chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh. Sử chép đây là sắp đặt của Trần Thủ Độ. Trần Cảnh lên ngôi, đặt niên hiệu Kiến Trung, mở đầu nhà Trần.
Những năm đầu, vua còn nhỏ, cha là Trần Thừa được tôn làm thái thượng hoàng cùng coi việc nước, còn Trần Thủ Độ giữ vai trò điều hành trực tiếp. Các biện pháp củng cố quyền lực họ Trần, trong đó có những quyết định khắc nghiệt với hoàng tộc nhà Lý, đều gắn với tên Trần Thủ Độ. Sử gia các đời đánh giá ông rất khác nhau: có người lên án sự tàn nhẫn, có người ghi nhận công giữ vững triều đại mới. Đây là phần thuộc về câu chuyện quyền thần, ở đây chỉ cần hiểu rằng ông vua trẻ lớn lên trong vòng tay của một người chú quyền lực.
Năm 1237: cơn khủng hoảng và chuyến lên núi Yên Tử
Lý Chiêu Hoàng, nay là hoàng hậu, nhiều năm chưa có con trai nối dõi. Năm 1237, Trần Thủ Độ ép vua lấy bà Thuận Thiên, chị của Chiêu Hoàng, đang là vợ của Trần Liễu, anh ruột vua, và đã có mang. Chiêu Hoàng bị giáng làm công chúa. Trần Liễu tức giận, tập hợp lực lượng nổi dậy ở vùng sông Cái.
Sử chép trước tình cảnh ấy, vua nửa đêm bỏ kinh thành, một mình lên núi Yên Tử tìm gặp thiền sư Phù Vân, có ý ở lại tu hành. Trần Thủ Độ dẫn quần thần lên tận nơi đón về, nói rằng vua ở đâu thì triều đình ở đó. Thiền sư cũng khuyên vua trở về lo việc nước. Vua quay về kinh.
Ít lâu sau, Trần Liễu thấy thế yếu, cải trang thành người đánh cá đến thuyền vua xin hàng. Trần Thủ Độ định giết, vua lấy thân mình che cho anh, Thủ Độ đành ném gươm xuống sông. Trần Liễu được tha, cấp đất ở vùng Yên Phụ, Yên Sinh và một số nơi khác; những người theo Liễu thì bị trị tội. Câu chuyện này được chép trong chính sử, và thường được dùng để nói về tình anh em của vua cũng như giới hạn quyền lực giữa vua và Thủ Độ.
Từ góc nhìn quyền lực, năm 1237 là lúc vua khoảng hai mươi tuổi lần đầu thể hiện ý chí riêng, dù bằng cách rời bỏ triều đình. Việc Trần Thủ Độ phải lên núi đón cho thấy ông cần một ông vua chính danh, và vua cũng hiểu vị trí của mình. Sau sự kiện này, Thái Tông ngày càng trực tiếp quyết định việc nước.
Những thiết chế gắn với thời Trần Thái Tông
Hơn ba mươi năm trên ngai và gần hai mươi năm làm thái thượng hoàng, Thái Tông để lại nhiều thiết chế mà các đời vua Trần sau tiếp tục dùng. Bảng dưới gom các mốc phổ biến trong sử liệu.
| Năm | Thiết chế | Nội dung chính |
|---|---|---|
| 1230 | Soạn Quốc triều thông chế | Khảo xét luật lệ triều trước, soạn thành sách điển chế của triều đình |
| 1232 | Thi Thái học sinh | Mở khoa thi chọn người có học, chia đỗ theo nhiều hạng |
| 1242 | Chia nước thành 12 lộ | Sắp xếp lại hành chính địa phương, đặt các chức quan cai quản |
| 1247 | Đặt danh hiệu tam khôi | Trạng nguyên Nguyễn Hiền, Bảng nhãn Lê Văn Hưu, Thám hoa Đặng Ma La |
| 1248 | Đắp đê quai vạc | Sai các lộ đắp đê dọc sông Hồng từ đầu nguồn tới biển, đặt chức quan coi đê |
| 1253 | Lập Quốc học viện và Giảng võ đường | Nơi giảng Nho học và nơi luyện võ cho quan quân |
| 1256 | Chia trạng nguyên Kinh và Trại | Một người cho vùng kinh, một người cho vùng Thanh Hoá, Nghệ An để khuyến khích học ở phía nam |
Nhìn vào bảng, bạn thấy hai mạch song song: mạch tổ chức nhà nước bằng luật lệ, hành chính, đê điều; và mạch tuyển người bằng khoa cử. Khoa thi thời Trần dần đều đặn hơn thời Lý, tạo nên một đội ngũ quan văn bên cạnh tầng lớp quý tộc họ Trần. Việc chia Kinh trạng nguyên và Trại trạng nguyên cho thấy triều đình chú ý cân bằng giữa các vùng.
Năm 1258: ông vua cầm quân trước quân Mông Cổ
Cuối năm 1257, quân Mông Cổ từ vùng Vân Nam tiến xuống. Thái Tông tự cầm quân ra chặn ở Bình Lệ Nguyên, vùng nay thuộc Phú Thọ. Thế giặc mạnh, quân Trần phải lui, rút khỏi kinh thành. Sử chép lúc khó khăn, vua đi thuyền hỏi ý Thái uý Trần Nhật Hiệu thì Nhật Hiệu viết lên mạn thuyền hai chữ nghĩa là sang nhà Tống lánh nạn; vua lại hỏi Trần Thủ Độ, Thủ Độ trả lời đại ý rằng đầu ông chưa rơi xuống đất thì xin vua đừng lo.
Đầu năm 1258, quân Trần phản công ở Đông Bộ Đầu, đẩy lui quân Mông Cổ khỏi kinh thành. Cuộc kháng chiến lần thứ nhất kết thúc sau thời gian ngắn. Diễn biến quân sự có nhiều bài riêng; ở góc độ một vị vua, đây là lần Thái Tông vừa là người đứng đầu nhà nước vừa trực tiếp ra trận, giữ được kinh đô cho triều đại mình dựng nên.
Câu trả lời của Trần Thủ Độ được trích rất nhiều. Bạn nên nhớ đây là lời thuật lại trong chính sử, mang tính biểu tượng cho ý chí của người cầm quyền lúc ấy; khi trích, tốt nhất ghi "sử chép" và giữ đại ý thay vì khẳng định từng chữ.
Nhường ngôi và đặt lệ thái thượng hoàng
Nhường ngôi năm 1258. Ngay sau chiến thắng, năm 1258, Thái Tông nhường ngôi cho thái tử Trần Hoảng, tức Trần Thánh Tông, còn mình lên làm thái thượng hoàng, tiếp tục cùng coi việc nước cho đến khi mất năm 1277.
Một mô hình hai vua. Lệ thái thượng hoàng giúp người con được tập làm vua trong khi cha vẫn còn đó để chỉ dẫn và giữ ổn định. Nhà Trần dùng mô hình này qua nhiều đời. Đây là đặc điểm nổi bật của triều Trần, được phân tích riêng trong các bài về chuyển giao quyền lực.
Trước tác. Thái Tông để lại một số trước tác, trong đó Khoá hư lục là tác phẩm thường được nhắc, bàn về lẽ sống chết, cách tu tâm. Bài tựa sách Thiền tông chỉ nam của ông kể lại chuyến lên Yên Tử năm 1237. Đây là những văn bản quý về tư tưởng của một vị vua thời Trần.
Lăng tẩm. Vua mất năm 1277, thọ khoảng sáu mươi tuổi, táng ở Chiêu Lăng vùng Long Hưng, nay thuộc vùng Tiến Đức, huyện Hưng Hà cũ, tỉnh Hưng Yên. Khu đền Trần ở đây thờ các vua Trần và là điểm tham quan cho người tìm hiểu lịch sử.
Đánh giá về Trần Thái Tông
Được coi là người dựng nền. Sử gia các đời ghi nhận Thái Tông có công lớn trong việc xây dựng thể chế nhà Trần: khoa cử, luật lệ, hành chính, đê điều, và chỉ huy cuộc kháng chiến năm 1258.
Câu hỏi về vai trò thật sự. Một số ý kiến nhấn mạnh rằng giai đoạn đầu quyền lực thuộc về Trần Thủ Độ và Trần Thừa. Ranh giới giữa quyết định của vua và của người chú không phải lúc nào cũng rõ trong sử.
Lời phê của sử gia Nho học. Ngô Sĩ Liên chê việc lấy vợ của anh năm 1237 là trái luân thường, dù hiểu đó là sắp đặt của Trần Thủ Độ. Đây là điểm sử Nho học không bỏ qua.
Hình ảnh một ông vua có đời sống tinh thần sâu. Các nhà nghiên cứu văn học, tư tưởng đánh giá cao trước tác của Thái Tông, coi ông là một trong những vị vua có học vấn và suy tư sâu sắc nhất thời quân chủ Việt Nam.
Đọc giai đoạn chuyển giao Lý – Trần mà không thiên lệch
Khi tìm hiểu Trần Thái Tông, người đọc dễ bị cuốn vào hai cách kể đối lập. Một cách coi việc họ Trần lên ngôi là sự cướp ngôi của một gia tộc quyền thần, với những chi tiết khắc nghiệt dành cho hoàng tộc nhà Lý. Cách khác coi đó là bước chuyển cần thiết khi triều Lý đã suy yếu, đất nước loạn lạc, và họ Trần là lực lượng duy nhất đủ sức giữ trật tự. Cả hai cách đều có cơ sở trong sử liệu.
Chính sử về giai đoạn này do sử quan nhà Trần và đời sau biên soạn, nên phần nào có xu hướng làm cho việc đổi triều trở nên hợp lẽ. Đồng thời, các sử gia Nho học thời Lê lại không ngần ngại phê phán những việc trái luân thường. Người đọc hôm nay có thể ghi nhận cả hai: nhà Trần lên ngôi bằng sắp đặt quyền lực, có những việc đáng phê phán, và cũng chính triều đại ấy về sau xây dựng được một nhà nước vững vàng. Với riêng Trần Cảnh, điều quan trọng là phân biệt những gì ông làm khi còn là đứa trẻ trên ngai với những gì ông tự quyết khi đã trưởng thành.
Câu hỏi thường gặp
Trần Thái Tông lên ngôi năm nào?
Trần Thái Tông, tên huý Trần Cảnh, lên ngôi cuối năm 1225 khi khoảng tám tuổi, nhận ngôi từ Lý Chiêu Hoàng theo sự sắp đặt của Trần Thủ Độ. Ông trị vì đến năm 1258 rồi nhường ngôi, làm thái thượng hoàng đến năm 1277.
Ai thực sự nắm quyền khi Trần Thái Tông còn nhỏ?
Những năm đầu, cha của vua là Trần Thừa được tôn làm thái thượng hoàng cùng coi việc nước, còn chú họ Trần Thủ Độ trực tiếp điều hành. Sau cơn khủng hoảng năm 1237, Thái Tông ngày càng tự quyết việc nước.
Vì sao Trần Thái Tông bỏ lên núi Yên Tử năm 1237?
Năm 1237, vua bị ép lấy bà Thuận Thiên, vợ của anh mình là Trần Liễu, vì hoàng hậu Chiêu Hoàng chưa có con trai. Không chịu nổi tình cảnh đó, vua lên Yên Tử định ở lại tu hành, nhưng được Trần Thủ Độ và thiền sư khuyên trở về.
Tam khôi đầu tiên là những ai?
Năm 1247, dưới thời Trần Thái Tông, triều đình đặt danh hiệu tam khôi. Khoa này Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhãn và Đặng Ma La đỗ Thám hoa. Lê Văn Hưu về sau soạn bộ Đại Việt sử ký.
Chiêu Lăng của Trần Thái Tông ở đâu?
Theo sử, vua được táng ở Chiêu Lăng vùng Long Hưng, nơi có đền Trần thờ các vua Trần, nay thuộc vùng Tiến Đức, huyện Hưng Hà cũ, tỉnh Hưng Yên. Cùng với Tức Mặc, đây là vùng đất gắn bó lâu đời với họ Trần.
Khoá hư lục là gì?
Khoá hư lục là tác phẩm của Trần Thái Tông, bàn về lẽ sống chết, sự vô thường và cách tu dưỡng tâm. Đây là một trong những trước tác quan trọng của văn học và tư tưởng thời Trần còn lưu lại đến nay.