Bảo Đại là niên hiệu của Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy (sinh năm 1913), vị vua thứ mười ba và cũng là vị vua cuối cùng của triều Nguyễn, trị vì từ năm 1926 đến khi thoái vị vào tháng 8 năm 1945. Sự kiện thoái vị khép lại triều Nguyễn sau 143 năm và chấm dứt chế độ quân chủ kéo dài nhiều thế kỷ ở Việt Nam.
Đời Bảo Đại thường được nhắc đến với nhiều giai đoạn sau năm 1945, nhưng chuyên mục này chỉ bàn phần ông ở ngôi vua, từ năm 1926 đến năm 1945. Trong khoảng thời gian đó, có thể chia thành bốn chặng: lên ngôi khi còn nhỏ và đi học ở Pháp, về nước chấp chính và cải tổ, những năm ít can dự, và năm 1945 đầy biến động.
Lên ngôi khi đang học ở Pháp
Vĩnh Thụy sinh năm 1913, là con duy nhất của vua Khải Định. Năm 1922, ông được đưa sang Pháp học, sống trong gia đình một cựu quan chức người Pháp. Khi Khải Định mất cuối năm 1925, ông về nước dự tang lễ và làm lễ lên ngôi đầu năm 1926, đặt niên hiệu Bảo Đại, khi mới khoảng mười hai tuổi.
Ngay sau đó, ông trở lại Pháp tiếp tục học. Việc triều chính trong nước do Hội đồng phụ chính đảm nhận, trong khung Thoả ước 1925 vừa trao phần lớn quyền điều hành cho Khâm sứ Trung Kỳ. Như vậy, suốt sáu năm đầu trị vì, nhà vua không có mặt ở kinh đô, và triều đình gần như chỉ còn vai trò nghi lễ.
Những năm học ở Pháp hình thành ở ông một lối sống và cách nghĩ khác hẳn các vị vua trước: nói tiếng Pháp thành thạo, quen với văn hoá phương Tây, thích thể thao như quần vợt, săn bắn, lái xe. Người ủng hộ coi đây là sự chuẩn bị cho một vị vua hiện đại; người phê phán cho rằng nó khiến ông xa rời đời sống trong nước.
Về nước năm 1932 và những cải tổ ban đầu
Năm 1932, Bảo Đại về nước và bắt đầu trực tiếp chấp chính. Những việc chính được ghi nhận trong khoảng một hai năm đầu, theo trình tự:
- Tháng 9 năm 1932, nhà vua về đến Huế, được đón tiếp trọng thể, tuyên bố ý định cải cách triều chính.
- Ông bãi bỏ một số nghi thức cũ trong triều được coi là rườm rà, và tuyên bố muốn xây dựng một triều đình gọn nhẹ hơn.
- Năm 1933, ông cho thôi chức nhiều thượng thư lớn tuổi, thay bằng một số người trẻ, có học vấn Tây học, trong đó có nhà văn hoá Phạm Quỳnh.
- Một số bộ được sắp xếp lại, có những cố gắng trong cải cách giáo dục, tư pháp ở Trung Kỳ trong phạm vi triều đình còn quyền.
- Năm 1934, ông kết hôn với Nguyễn Hữu Thị Lan và phong bà làm hoàng hậu Nam Phương ngay khi cưới.
Cuộc cải tổ ban đầu gây kỳ vọng trong một bộ phận trí thức. Tuy nhiên, chẳng bao lâu, giới hạn của Thoả ước 1925 lộ rõ: những cải cách thực chất đều cần sự đồng ý của chính quyền bảo hộ, và nhiều đề nghị không được chấp nhận. Một số người trong nội các mới từ chức vì thấy không thể làm được gì.
Triều đình Huế thời Bảo Đại vận hành thế nào
Trong sáu năm nhà vua học ở Pháp, Hội đồng phụ chính do hoàng thân Tôn Thất Hân đứng đầu thay mặt điều hành các việc của triều đình. Cũng trong năm 1926, chính quyền bảo hộ lập Viện Dân biểu Trung Kỳ, một cơ quan có thành viên được bầu, nhưng chỉ có quyền góp ý về một số vấn đề kinh tế, tài chính, không có quyền lập pháp thật sự.
Về hình thức, bộ máy triều đình vẫn còn các bộ, Cơ mật viện, các tỉnh ở Trung Kỳ có tổng đốc, tuần phủ người Việt. Nhưng theo Thoả ước 1925, mọi việc quan trọng đều phải qua Khâm sứ, và các quan lại người Việt làm việc song song với một hệ thống công sứ người Pháp ở mỗi tỉnh. Bắc Kỳ trên danh nghĩa vẫn thuộc quyền triều đình, nhưng thực tế do Thống sứ Bắc Kỳ điều hành; Nam Kỳ là thuộc địa.
Khi Bảo Đại về nước năm 1932, ông tìm cách đòi lại một phần quyền đã mất theo Thoả ước 1925, và cuộc cải tổ nội các năm 1933 nằm trong nỗ lực đó. Việc những nỗ lực này không đi xa được cho thấy rõ giới hạn của một ngai vàng trong chế độ bảo hộ: nhà vua có thể thay người trong triều, nhưng không thể thay khung quyền lực bao quanh triều đình.
Hoàng hậu Nam Phương và việc phá lệ
Việc phong Nam Phương làm hoàng hậu ngay khi kết hôn là một chi tiết đáng chú ý trong lịch sử thể chế triều Nguyễn. Từ đời Gia Long, các vua Nguyễn thường không lập hoàng hậu khi còn sống; danh hiệu hoàng hậu phần lớn được truy phong sau khi bà mất hoặc khi vua mất. Lệ này được nhiều người coi là một cách giữ cho quyền lực không tập trung vào họ ngoại.
Bảo Đại phá lệ khi phong hoàng hậu ngay từ đầu. Bà Nam Phương xuất thân từ một gia đình giàu có ở Nam Kỳ, học ở Pháp, nên cuộc hôn nhân cũng được xem là biểu tượng của xu hướng hiện đại hoá trong hoàng gia. Hai người có năm người con, trong đó Bảo Long được lập làm hoàng thái tử.
Với người nghiên cứu, chi tiết này cho thấy khi quyền lực chính trị thực tế của nhà vua đã thu hẹp, những nguyên tắc từng nhằm bảo vệ quyền lực đó cũng mất dần lý do tồn tại. Bạn có thể dùng nó làm một ví dụ cụ thể khi tìm hiểu về các lệ của triều Nguyễn và cách chúng thay đổi theo thời gian.
Những năm ít can dự (1934–1945)
Sau giai đoạn cải tổ ban đầu, các tài liệu đều ghi nhận Bảo Đại dần ít can dự vào chính sự. Ông dành nhiều thời gian cho săn bắn ở vùng Tây Nguyên và cao nguyên Lâm Viên, cho thể thao và các hoạt động riêng. Các dinh thự nghỉ dưỡng gắn với tên ông ở Đà Lạt và một số nơi khác ngày nay là điểm tham quan.
Có nhiều cách giải thích cho sự thay đổi này. Cách giải thích phê phán cho rằng ông ham vui, thiếu trách nhiệm. Cách giải thích đặt vào bối cảnh nhấn mạnh rằng sau khi thấy các cải cách bị chặn lại, nhà vua không còn công cụ thực sự nào để thay đổi tình hình, và việc rút lui là phản ứng trước sự bất lực đó. Hai cách giải thích này không loại trừ nhau.
Từ năm 1940, khi quân đội Nhật vào Đông Dương, tình hình trở nên phức tạp hơn: chính quyền thuộc địa Pháp vẫn tồn tại nhưng phải nhượng bộ Nhật nhiều mặt. Triều đình Huế ở vào vị trí bị động giữa hai lực lượng nước ngoài, trong khi các phong trào chính trị trong nước đang lớn mạnh. Những biến động ấy dồn lại và bùng ra trong năm 1945, đặt vị vua cuối cùng trước những lựa chọn khó khăn nhất của đời mình.
Năm 1945: các mốc quan trọng của vị vua cuối cùng
Năm 1945 là năm biến động dữ dội nhất trong đời vua Bảo Đại. Các mốc dưới đây theo cách ghi phổ biến trong sách sử.
| Thời điểm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 9/3/1945 | Nhật đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương | Chính quyền thuộc địa Pháp bị lật đổ |
| 11/3/1945 | Bảo Đại ra tuyên cáo huỷ bỏ hiệp ước 1884 với Pháp | Tuyên bố độc lập dưới sự bảo trợ của Nhật |
| 4/1945 | Nội các do Trần Trọng Kim đứng đầu được thành lập | Quốc hiệu dùng khi ấy là Đế quốc Việt Nam |
| Tháng 8/1945 | Nhật đầu hàng Đồng minh, tổng khởi nghĩa giành chính quyền diễn ra trên cả nước | Chính quyền mới được thành lập |
| 25/8/1945 | Bảo Đại công bố chiếu thoái vị | Chấp nhận trao quyền cho chính quyền mới |
| 30/8/1945 | Lễ thoái vị tại Ngọ Môn, Huế; nhà vua trao ấn và kiếm cho đại diện chính quyền mới | Chính thức chấm dứt triều Nguyễn và chế độ quân chủ ở Việt Nam |
Giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1945 còn nhiều điểm được các nhà nghiên cứu thảo luận, chẳng hạn về mức độ độc lập thực sự của nội các Trần Trọng Kim dưới sự hiện diện của quân Nhật. Khi tìm hiểu, bạn nên đọc nhiều nguồn và chú ý thời điểm, bối cảnh của người viết.
Chiếu thoái vị và cách hậu thế nhìn về một chặng đời vua
Chiếu thoái vị năm 1945 có câu được trích dẫn nhiều nhất: "Trẫm muốn được làm dân một nước tự do hơn làm vua một nước bị trị". Văn bản cũng nêu mong muốn tránh đổ máu và kêu gọi đoàn kết. Trong lễ thoái vị ở Ngọ Môn ngày 30 tháng 8 năm 1945, nhà vua trao chiếc ấn vàng và thanh kiếm nạm ngọc, hai biểu tượng của quyền lực hoàng gia, cho đại diện chính quyền mới, rồi trở thành công dân với tên Vĩnh Thụy.
Đánh giá về chặng 1926–1945 của Bảo Đại có nhiều chiều. Người phê phán chỉ ra rằng ông trị vì như một vị vua biểu tượng trong khung bảo hộ, ít đóng góp thực chất cho đất nước, và giai đoạn sau 1934 gần như rời khỏi chính sự. Người nhìn nhận tích cực hơn ghi nhận cố gắng cải tổ ban đầu và đặc biệt là quyết định thoái vị một cách ôn hoà, tránh được xung đột đổ máu ở kinh đô trong thời điểm nhạy cảm.
Từ góc nhìn lịch sử thể chế, việc thoái vị năm 1945 khép lại một quá trình kéo dài: quyền lực thực sự của triều Nguyễn đã bị thu hẹp từng bước qua các hiệp ước 1862, 1874, 1883, 1884 và Thoả ước 1925. Đến năm 1945, ngai vàng chủ yếu còn ý nghĩa biểu tượng, và lễ thoái vị là sự kết thúc chính thức của biểu tượng đó. Phần đời của ông sau năm 1945 nằm ngoài phạm vi chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Vua Bảo Đại lên ngôi năm bao nhiêu tuổi?
Ông làm lễ lên ngôi đầu năm 1926, khi mới khoảng mười hai tuổi, sau khi vua cha Khải Định mất cuối năm 1925. Ngay sau đó ông quay lại Pháp học, việc triều chính do Hội đồng phụ chính đảm nhiệm cho đến khi ông về nước năm 1932.
Vua Bảo Đại thoái vị ngày nào?
Chiếu thoái vị được công bố ngày 25 tháng 8 năm 1945, và lễ thoái vị chính thức diễn ra ngày 30 tháng 8 năm 1945 tại Ngọ Môn, Huế. Trong lễ này, nhà vua trao ấn và kiếm cho đại diện chính quyền mới, chấm dứt triều Nguyễn.
Câu nói nổi tiếng trong chiếu thoái vị là gì?
Câu được trích dẫn nhiều nhất là "Trẫm muốn được làm dân một nước tự do hơn làm vua một nước bị trị". Có nhiều dị bản diễn đạt câu này trong sách báo, nhưng ý chung giống nhau: đặt độc lập của đất nước lên trên ngai vàng.
Hoàng hậu Nam Phương có gì đặc biệt?
Bà được phong hoàng hậu ngay khi kết hôn năm 1934, phá lệ các vua Nguyễn thường không lập hoàng hậu khi còn sống. Bà xuất thân từ một gia đình giàu có ở Nam Kỳ, học ở Pháp, và có năm người con với vua Bảo Đại.
Triều Nguyễn tồn tại bao nhiêu năm?
Nếu tính từ năm 1802 khi Gia Long đặt niên hiệu đến năm 1945 khi Bảo Đại thoái vị, triều Nguyễn tồn tại 143 năm với mười ba đời vua. Từ năm 1884, triều đình nằm trong chế độ bảo hộ của Pháp, quyền lực thực tế bị thu hẹp dần.
Vì sao chuyên mục chỉ viết đến năm 1945?
Năm 1945 là mốc kết thúc triều Nguyễn và chế độ quân chủ ở Việt Nam, đúng phạm vi của chuyên mục về các vị vua. Những hoạt động của ông sau đó thuộc về lịch sử hiện đại với nhiều vấn đề chính trị phức tạp, nằm ngoài phạm vi trang này.