QuyenThe.comQuyền Thế
Mười ba vị vua triều Nguyễn

Vua Khải Định: chuyến sang Pháp 1922, Ứng lăng và những tranh cãi quanh một triều vua

Khải Định trị vì 1916–1925, lên ngôi sau khi Duy Tân bị bắt. Ông bị phê phán gay gắt thời đó, nhưng cũng để lại một di sản kiến trúc. Bài này đặt các góc nhìn cạnh nhau.

Steep granite staircase leading up to a dark weathered concrete royal mausoleum on a hillside near Hue, tourists climbing in the distance seen from behind, dramatic cloudy sky

Khải Định là niên hiệu của Nguyễn Phúc Bửu Đảo (1885–1925), vị vua thứ mười hai triều Nguyễn, trị vì từ năm 1916 đến khi mất năm 1925. Ông là con trưởng của vua Đồng Khánh, được chính quyền bảo hộ đưa lên ngôi sau khi vua Duy Tân bị bắt vì tham gia cuộc khởi sự năm 1916.

Trong lịch sử triều Nguyễn, Khải Định là một trong những vị vua bị phê phán gay gắt nhất, ngay từ khi còn sống. Đồng thời, lăng của ông là một trong những công trình kiến trúc độc đáo nhất ở Huế, thu hút rất đông khách tham quan. Bài này nhìn ông từ góc người cầm quyền: hoàn cảnh lên ngôi, cách trị vì, chuyến đi Pháp năm 1922 và các luồng đánh giá.

Lên ngôi trong bóng của Duy Tân

Bửu Đảo sinh năm 1885, là con trưởng của vua Đồng Khánh. Khi cha mất năm 1889, ông mới khoảng bốn tuổi nên không được chọn kế vị. Ngai vàng chuyển sang dòng vua Dục Đức với hai đời Thành Thái và Duy Tân. Suốt gần ba mươi năm, ông sống như một hoàng thân, với tước Phụng Hoá công, không giữ vai trò chính trị đáng kể.

Tháng 5 năm 1916, sau khi vua Duy Tân bị bắt, chính quyền bảo hộ cần một vị vua mới. Họ chọn Bửu Đảo, khi đó đã ngoài ba mươi tuổi, được cho là có thái độ hợp tác. Ông lên ngôi năm 1916, đặt niên hiệu Khải Định. Từ đây, ngai vàng chuyển về dòng Đồng Khánh và giữ ở dòng này đến hết triều Nguyễn.

Hoàn cảnh lên ngôi này quyết định rất nhiều đến cách người đương thời nhìn ông. Với các sĩ phu và người dân có tinh thần chống Pháp, việc một vị vua trẻ yêu nước vừa bị đày đi và một người khác được đưa lên thay ngay lập tức khiến Khải Định khó có được sự cảm tình ngay từ đầu, bất kể ông làm gì sau đó.

Những nét chính trong chín năm trị vì

Hợp tác với chính quyền bảo hộ. Khải Định công khai bày tỏ thái độ thân thiện với nước Pháp, ủng hộ các chủ trương của chính quyền bảo hộ. Trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ nhất, triều đình còn hỗ trợ việc mộ lính và quyên góp cho Pháp.

Kỳ thi Hội cuối cùng. Năm 1919, dưới thời Khải Định, triều đình tổ chức khoa thi Hội cuối cùng ở Huế, chấm dứt chế độ khoa cử Nho học kéo dài nhiều thế kỷ ở Việt Nam. Ở Bắc Kỳ, thi Hương đã bỏ trước đó vài năm. Đây là mốc quan trọng của lịch sử giáo dục.

Trang phục và nghi lễ. Ông nổi tiếng với những bộ triều phục được thiết kế riêng, đính nhiều trang sức, huân chương. Ảnh chụp ông trong các bộ trang phục này lan truyền rộng và trở thành chất liệu cho cả sự ngưỡng mộ lẫn chế giễu.

Xây dựng công trình. Thời ông có nhiều công trình được xây hoặc sửa, trong đó có cung An Định (nơi ông ở khi còn là hoàng thân, được mở rộng), điện Kiến Trung trong Tử Cấm Thành và đặc biệt là Ứng lăng, lăng của chính ông.

Chuẩn bị người kế vị. Ông chỉ có một người con trai là Vĩnh Thụy. Năm 1922, ông đưa hoàng tử sang Pháp học, giao cho một gia đình người Pháp chăm sóc. Quyết định này ảnh hưởng lớn đến con người và lối sống của vị vua cuối cùng về sau.

Làm vua dưới chế độ bảo hộ: Khải Định quyết định được những gì

Khi đánh giá Khải Định, câu hỏi cần đặt ra trước là ông thực sự có bao nhiêu quyền. Đến năm 1916, triều đình Huế đã trải qua hơn ba mươi năm bảo hộ. Khâm sứ Trung Kỳ chủ toạ Cơ mật viện, ngân sách nằm trong tay chính quyền bảo hộ, quân đội của triều đình chỉ còn lực lượng nhỏ làm nhiệm vụ nghi lễ và canh gác. Hai vị vua trước đó đã bị phế vì không hợp tác.

Trong khung đó, những gì nhà vua quyết định được chủ yếu thuộc về nghi lễ, việc trong hoàng tộc, xây dựng cung điện, lăng tẩm, ban phẩm hàm và một phần việc bổ nhiệm quan lại ở Trung Kỳ. Các thượng thư có ảnh hưởng thời này, như Nguyễn Hữu Bài ở bộ Lại, thường là người vừa giữ được lòng tin của triều đình vừa làm việc được với Khâm sứ.

Điều này không xoá trách nhiệm cá nhân của Khải Định về những gì ông chọn làm trong phạm vi quyền của mình, như mức chi tiêu cho công trình hay thái độ công khai với chính quyền bảo hộ. Nhưng nó giúp tránh lối đánh giá coi mọi chính sách của giai đoạn này là ý muốn riêng của nhà vua. Nhiều quyết định lớn, như việc bãi bỏ khoa cử, là chủ trương của chính quyền bảo hộ mà triều đình chỉ thực thi.

Chuyến đi Pháp năm 1922 và Thất điều thư

Năm 1922, Khải Định sang Pháp, dự Hội chợ thuộc địa ở Marseille, trở thành vị vua triều Nguyễn đầu tiên sang châu Âu khi đang trị vì. Chuyến đi được chính quyền bảo hộ tổ chức trọng thể, với nhiều nghi lễ, tiếp đón chính thức. Ông cũng thăm hoàng tử Vĩnh Thụy đang học ở Pháp.

Chính trong dịp này, nhà chí sĩ Phan Châu Trinh, khi đó đang sống ở Pháp, viết một bức thư gửi vua, thường được gọi là Thất điều thư (thư nêu bảy điều). Bức thư phê phán nhà vua bảy điểm, trong đó có việc thưởng phạt không công minh, xa hoa lãng phí, ăn mặc lố lăng, và chuyến đi Pháp không vì lợi ích của dân. Bức thư được đăng và lan truyền trong giới trí thức, ảnh hưởng lớn đến hình ảnh của Khải Định.

Ngoài Phan Châu Trinh, nhiều người Việt yêu nước ở Pháp và trong nước cũng viết bài, vẽ tranh châm biếm chuyến đi. Phía chính quyền bảo hộ thì mô tả chuyến đi như biểu tượng của quan hệ thân thiện giữa hai bên. Hai cách mô tả trái ngược này cho thấy chuyến đi năm 1922 đã trở thành một sự kiện chính trị, vượt xa một cuộc viếng thăm của một vị vua.

Ứng lăng: công trình lớn và gánh nặng thuế

Ứng lăng được xây trên sườn núi Châu Chữ, phía nam trung tâm Huế, khởi công năm 1920 và hoàn thành năm 1931, sau khi ông đã mất. Đây là lăng có quy mô xây dựng công phu bậc nhất trong các lăng vua Nguyễn, dù diện tích nhỏ hơn nhiều so với lăng Gia Long hay Minh Mạng.

Điểm đặc biệt của Ứng lăng là sự kết hợp giữa kiến trúc truyền thống và vật liệu, phong cách phương Tây: bê tông cốt thép, sắt thép, kính màu, ngói đá đen nhập khẩu, cùng nghệ thuật khảm sành sứ và thuỷ tinh rất tinh xảo trong cung Thiên Định. Pho tượng đồng của nhà vua được đúc ở Pháp, đặt trên ngai, phía dưới là nơi an táng thi hài.

Để có kinh phí xây lăng, nhiều tài liệu cho biết triều đình đã tăng thuế ruộng ở Trung Kỳ trong nhiều năm, gây thêm gánh nặng cho người dân vốn đã khó khăn. Đây là một trong những lý do chính khiến Khải Định bị phê phán. Ngày nay, Ứng lăng lại là một trong những điểm tham quan được yêu thích nhất ở Huế, nơi người ta ngắm nghệ thuật khảm sành sứ của các nghệ nhân. Sự đối lập giữa giá trị nghệ thuật và cái giá xã hội của công trình là điều bạn nên ghi nhận cả hai mặt.

Các luồng đánh giá về Khải Định

Bảng dưới gom các luồng đánh giá chính, kèm cơ sở và điều cần lưu ý khi đọc.

Luồng đánh giáCơ sởĐiều cần lưu ý
Phê phán chính trịLên ngôi thay vua yêu nước bị đày, hợp tác chặt với chính quyền bảo hộ, chuyến đi Pháp bị coi là phục vụ mục đích tuyên truyềnQuyền lực của triều đình thời đó đã rất hạn chế; một vị vua không hợp tác có thể bị phế như Thành Thái, Duy Tân
Phê phán xã hộiXa hoa, tăng thuế xây lăng, trang phục cầu kỳCó nguồn ghi chép rõ về tăng thuế; nhiều mô tả về lối sống cá nhân đến từ văn bản mang tính bút chiến
Nhìn từ mỹ thuật, kiến trúcỨng lăng và điện Kiến Trung, cung An Định là những công trình độc đáo, kết hợp Đông – TâyGiá trị nghệ thuật không xoá được cái giá xã hội của công trình
Nhìn từ thể chếThời ông khép lại khoa cử Nho học; sau khi ông mất, quyền của triều đình còn bị thu hẹp thêmNhiều thay đổi do chính quyền bảo hộ chủ trương, không phải quyết định riêng của nhà vua

Khi viết về Khải Định, cách tiếp cận cân bằng là ghi rõ những gì có tư liệu xác thực (thời điểm lên ngôi, chuyến đi Pháp, việc xây lăng, Thất điều thư), rồi trình bày các đánh giá kèm bối cảnh người viết. Tránh lặp lại những lời đồn về đời tư không có nguồn rõ ràng.

Cuối đời và Thoả ước 1925

Khải Định mất cuối năm 1925 ở Huế, khi mới khoảng bốn mươi tuổi, được dâng miếu hiệu Hoằng Tông. Khi ấy hoàng tử Vĩnh Thụy đang học ở Pháp, mới mười hai tuổi. Hoàng tử được đưa về nước để làm lễ tang và lễ lên ngôi, sau đó quay lại Pháp tiếp tục học.

Trong thời gian này, tháng 11 năm 1925, một bản quy ước được ký giữa triều đình (do Hội đồng phụ chính đại diện) và chính quyền bảo hộ, thường được gọi là Thoả ước 1925. Theo đó, phần lớn quyền điều hành việc nước, kể cả bổ nhiệm quan lại, chuyển sang tay Khâm sứ Trung Kỳ; nhà vua chủ yếu còn quyền về nghi lễ, ban phẩm hàm, ân xá. Văn bản này đánh dấu mức thu hẹp quyền lực sâu nhất của triều Nguyễn cho đến lúc ấy.

Đó cũng là bối cảnh mà vị vua cuối cùng là Bảo Đại thừa hưởng: một ngai vàng gần như chỉ còn ý nghĩa biểu tượng. Câu chuyện đời vua này thuộc về một bài riêng, nhưng muốn hiểu nó, bạn cần nhớ những gì đã diễn ra dưới thời Khải Định và ngay sau khi ông mất.

Câu hỏi thường gặp

Vua Khải Định là con của ai?

Ông là con trưởng của vua Đồng Khánh. Khi cha mất năm 1889 ông còn nhỏ nên ngai vàng chuyển sang dòng vua Dục Đức. Năm 1916, sau khi vua Duy Tân bị bắt, ông được đưa lên ngôi và ngai vàng trở về dòng Đồng Khánh.

Thất điều thư là gì?

Đó là bức thư Phan Châu Trinh viết gửi vua Khải Định năm 1922, khi nhà vua sang Pháp dự Hội chợ thuộc địa ở Marseille. Thư nêu bảy điều phê phán nhà vua, như thưởng phạt không công minh, xa hoa lãng phí, ăn mặc lố lăng, và có ảnh hưởng lớn trong giới trí thức đương thời.

Lăng Khải Định xây trong bao lâu?

Ứng lăng khởi công năm 1920 và hoàn thành năm 1931, tức khoảng mười một năm, kéo dài sang cả sau khi nhà vua mất năm 1925. Lăng nổi tiếng với nghệ thuật khảm sành sứ, thuỷ tinh và sự kết hợp vật liệu phương Tây như bê tông, sắt thép.

Vì sao vua Khải Định bị phê phán nhiều?

Các lý do thường được nêu gồm hoàn cảnh lên ngôi thay vua Duy Tân, thái độ hợp tác với chính quyền bảo hộ, chuyến đi Pháp năm 1922 và việc tăng thuế để xây lăng. Một số nhà nghiên cứu nhắc thêm bối cảnh quyền lực hạn chế của triều đình, để đánh giá đầy đủ hơn.

Kỳ thi Hội cuối cùng diễn ra năm nào?

Khoa thi Hội cuối cùng của chế độ khoa cử Nho học được tổ chức ở Huế năm 1919, dưới thời vua Khải Định. Sau đó khoa cử chính thức bị bãi bỏ, việc tuyển quan lại chuyển sang dựa vào hệ thống trường học theo chương trình mới.

Khải Định có mấy người con?

Theo sử liệu phổ biến, ông chỉ có một người con trai là Vĩnh Thụy, người lên ngôi năm 1926 với niên hiệu Bảo Đại và là vị vua cuối cùng của triều Nguyễn. Mẹ của Bảo Đại là bà Hoàng Thị Cúc, về sau được tôn là Từ Cung hoàng thái hậu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138