QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lý và Trần

Trần Minh Tông: vua của thời văn trị cuối thịnh Trần và án oan Trần Quốc Chẩn

Trần Minh Tông làm vua 1314–1329 rồi gần ba mươi năm thái thượng hoàng: thời nhiều văn quan giỏi, vụ án Trần Quốc Chẩn và dấu hiệu nhà Trần bắt đầu suy.

Interior of a dim ancestral hall in Nam Dinh area of Ninh Binh, rows of red lacquered pillars and incense smoke, a caretaker sweeping the floor seen from behind, warm lantern glow

Trần Minh Tông, tên huý Trần Mạnh, là vị vua thứ năm của nhà Trần. Ông làm vua từ năm 1314 đến 1329, rồi làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1357. Gần ba mươi năm ở vị trí thái thượng hoàng, qua hai đời vua con, khiến ông là người có ảnh hưởng lâu dài nhất trong triều Trần ở nửa đầu thế kỷ XIV.

Thời Minh Tông thường được gọi là thời văn trị: nhiều văn quan nổi tiếng làm việc trong triều, phép nước còn nghiêm. Nhưng cũng chính thời này có một vụ án oan nặng nề với chính cha vợ của vua, và sau khi ông mất, nhà Trần nhanh chóng đi xuống. Bài này đi qua cả hai mặt ấy, theo những gì chính sử chép và những ý kiến khác nhau của người đời sau.

Người con được chọn nối ngôi

Trần Mạnh sinh năm 1300, là con của vua Trần Anh Tông. Năm 1314, Anh Tông nhường ngôi, Trần Mạnh lên ngôi khi khoảng mười bốn tuổi, có cha làm thái thượng hoàng bên cạnh. Niên hiệu đầu là Đại Khánh, sau đổi là Khai Thái.

Những năm đầu, việc nước vẫn có sự chỉ dẫn của thái thượng hoàng Anh Tông cho đến khi ông mất năm 1320. Từ đó Minh Tông tự quyết việc nước khi đã ngoài hai mươi tuổi. Các đại thần cao tuổi từ thời kháng chiến dần qua đời, thay vào đó là một thế hệ quan lại mới, nhiều người xuất thân khoa cử.

Với một ông vua lên ngôi khi chưa đầy mười lăm tuổi, sáu năm đầu dưới sự dạy dỗ của cha là quãng thời gian học việc quan trọng. Minh Tông được chứng kiến cách thái thượng hoàng Anh Tông xử việc, dùng người, giữ phép. Những phẩm chất mà sử gia sau này khen ở ông, như cẩn trọng, hiếu học, trọng người tài, phần nào là sự tiếp nối nếp nhà ấy.

Hoàng hậu của Minh Tông là con gái của Huệ Vũ vương Trần Quốc Chẩn, một người con của vua Nhân Tông, tức chú ruột của vua. Đây vẫn là nếp hôn nhân trong nội tộc của nhà Trần. Quan hệ hai lớp ấy, vừa là cha vợ vừa là chú, khiến vụ án về sau càng trở nên bi thương.

Vụ án Trần Quốc Chẩn năm 1328

Năm 1328, vua chưa lập thái tử. Theo sử chép, Trần Quốc Chẩn muốn chờ hoàng hậu, con gái mình, sinh con trai để lập; trong khi đó có người con của vua với một cung phi đã lớn. Một số người trong triều muốn lập ngay hoàng tử ấy. Ít lâu sau, có người tố giác Quốc Chẩn mưu làm phản.

Vua cho bắt Quốc Chẩn giam ở chùa Tư Phúc. Sử chép vua hỏi ý Trần Khắc Chung, Khắc Chung đáp bằng câu thành ngữ rằng bắt hổ thì dễ, thả hổ thì khó. Vua bèn cho bỏ đói Quốc Chẩn đến chết. Nhiều người bị nghi là đồng đảng cũng bị bắt giam, liên luỵ rộng trong triều.

Về sau, sự thật được làm rõ: Quốc Chẩn bị vu cáo, người tố giác đã được kẻ khác dùng tiền mua chuộc. Vua cho xử tội người vu cáo. Vụ án trở thành vết đen lớn nhất trong thời trị vì của Minh Tông và được các sử gia nhắc như bài học về việc nghe lời gièm pha, xử quá vội trong chuyện liên quan đến ngôi báu.

Từ góc độ thể chế, vụ án cho thấy vấn đề lập người kế vị luôn là điểm nóng nhất của chế độ quân chủ. Khi người kế vị chưa rõ ràng, các phe trong triều tìm cách tác động, và lời tố cáo mưu phản trở thành vũ khí nguy hiểm. Ngay cả một ông vua được khen là hiền minh cũng có thể mắc sai lầm nặng trong hoàn cảnh ấy.

Đọc vụ án năm 1328 qua nguồn sử

Mọi chi tiết về vụ án Trần Quốc Chẩn đều đến từ chính sử do các sử gia đời sau biên soạn, dựa trên ghi chép của triều Trần. Bản chép khá ngắn: có lời tố cáo, có câu nói của Trần Khắc Chung, có cái chết trong ngục, có việc minh oan về sau. Nhiều điều người đọc muốn biết, như bản thân Minh Tông đã cân nhắc thế nào, hoàng hậu phản ứng ra sao, thì sử không chép.

Vì vậy, khi kể lại, bạn nên tránh hai thái cực. Một là biến Trần Khắc Chung thành kẻ ác duy nhất, trong khi người quyết định cuối cùng vẫn là nhà vua. Hai là bào chữa cho vua bằng lý do bị lừa, bỏ qua thực tế rằng vua đã chọn cách xử nặng nhất khi chưa xét kỹ. Cách đọc cân bằng là ghi nhận một quyết định sai của người đứng đầu, đặt trong bối cảnh tranh chấp ngôi kế vị và áp lực từ các phe trong triều.

Câu chuyện cũng cho thấy giá trị của việc sử quan dám chép cả sai lầm của vua. Đại Việt sử ký toàn thư không giấu vụ án, cũng không bỏ qua chi tiết minh oan. Nhờ vậy người đời sau mới có tư liệu để đánh giá một vị vua được khen là hiền một cách đầy đủ hơn, thay vì chỉ thấy những lời ca ngợi.

Những gương mặt văn quan của thời Minh Tông

Thời Minh Tông được nhớ đến nhiều nhờ đội ngũ văn quan đông đảo. Bảng dưới gom một số tên tuổi phổ biến trong sử liệu, chỉ nêu những điểm thường được nhắc.

Nhân vậtVai trò thường được nhắcGhi chú
Chu Văn AnDạy học ở Quốc Tử Giám, dạy thái tửVề sau dâng sớ xin chém các nịnh thần dưới thời Dụ Tông, không được nghe thì từ quan
Trương Hán SiêuQuan văn, nổi tiếng với bài phú về sông Bạch ĐằngĐược trọng dụng qua nhiều đời vua
Nguyễn Trung NgạnĐỗ đạt sớm, giữ nhiều chức vụ, từng đi sứTham gia soạn sách luật thời này
Phạm Sư Mạnh, Lê QuátHọc trò Chu Văn An, làm quan to, có thơ văn để lạiĐại diện cho lớp quan xuất thân khoa cử
Đoàn Nhữ HàiĐại thần từ thời Anh Tông, giữ việc lớnMất khi vượt sông trong chiến dịch Ai Lao năm 1335

Đội ngũ này cho thấy một thay đổi quan trọng: vị trí của quan văn xuất thân khoa cử trong triều Trần ngày càng lớn, bên cạnh giới quý tộc họ Trần. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là bước chuyển dần sang một nhà nước nặng tính Nho giáo hơn, xu hướng còn tiếp tục ở các thế kỷ sau.

Gần ba mươi năm làm thái thượng hoàng

Nhường ngôi năm 1329. Năm 1329, Minh Tông nhường ngôi cho con là Trần Vượng, tức Trần Hiến Tông, khi đó mới khoảng mười tuổi. Thái thượng hoàng vẫn nắm những việc lớn.

Thân chinh Ai Lao năm 1335. Thái thượng hoàng thân chinh vùng Ai Lao. Trong chiến dịch này, đại thần Đoàn Nhữ Hài bị chết đuối khi vượt sông. Đây là một tổn thất lớn cho triều đình.

Lập vua mới năm 1341. Hiến Tông mất khi còn trẻ, thái thượng hoàng lập người con khác là Trần Hạo lên ngôi, tức Trần Dụ Tông. Một lần nữa, quyền quyết định thực tế vẫn ở trong tay Minh Tông.

Thời Dụ Tông khi thái thượng hoàng còn sống. Dưới thời Dụ Tông, triều chính bắt đầu có dấu hiệu lỏng lẻo, nịnh thần được dùng. Chu Văn An dâng sớ xin chém bảy nịnh thần nhưng không được nghe. Dù vậy, khi Minh Tông còn sống, những vấn đề này phần nào còn được kiềm chế.

Mất năm 1357. Minh Tông mất năm 1357, thọ khoảng năm mươi bảy tuổi, táng ở Mục Lăng. Sau khi ông mất, Dụ Tông không còn ai kiềm chế, triều Trần bước vào giai đoạn suy thoái rõ rệt.

Vì sao thời Minh Tông được coi là thời thịnh cuối của nhà Trần

Khi nhìn cả triều Trần, nhiều nhà nghiên cứu chia thành hai nửa: nửa đầu từ Thái Tông đến Minh Tông là giai đoạn xây dựng, chiến thắng và ổn định; nửa sau từ Dụ Tông trở đi là giai đoạn suy yếu, kết thúc khi Hồ Quý Ly giành quyền. Minh Tông đứng ở bản lề giữa hai nửa ấy.

Lý do để coi thời ông là thịnh có thể tóm thành mấy điểm: phép nước còn nghiêm, quan lại có nhiều người giỏi, khoa cử đều đặn, văn chương phát triển, biên giới tương đối yên. Bản thân Minh Tông được sử chép là người hiếu học, làm thơ, sống giản dị và có ý thức giữ các lệ cũ của tổ tông.

Mặt khác, chính trong thời ông, những mầm suy yếu đã xuất hiện. Điền trang của quý tộc tiếp tục mở rộng, số người lệ thuộc tăng. Việc liên tiếp lập vua nhỏ tuổi rồi tự mình nắm quyền từ vị trí thái thượng hoàng khiến vua con khó trưởng thành thật sự. Khi người giữ cán cân không còn, bộ máy nhanh chóng mất phương hướng.

Vì vậy, đánh giá Minh Tông thường mang hai lớp: một vị vua hiền, trọng người tài, giữ được thời bình; đồng thời là người để lại một cấu trúc quyền lực phụ thuộc quá nhiều vào chính mình. Đó cũng là bài học chung về những mô hình cầm quyền dựa vào cá nhân hơn là thể chế.

Sử gia đánh giá Trần Minh Tông

Lời khen. Các sử gia Nho học khen Minh Tông là vua hiền, chính sự có phép tắc, biết dùng người tài, giữ được sự yên ổn mà ông cha để lại. Ngô Sĩ Liên có những lời khen về sự cẩn trọng trong chính sự của ông.

Lời phê về án Quốc Chẩn. Hầu hết các sử gia đều phê vụ án năm 1328 là sai lầm lớn, do vua tin lời gièm pha và xử quá vội. Trần Khắc Chung cũng bị phê vì câu nói dẫn tới cái chết của Quốc Chẩn.

Câu hỏi về việc giữ quyền quá lâu. Một số nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng việc thái thượng hoàng nắm quyền gần ba mươi năm, qua hai đời vua con, khiến các vua kế vị không có cơ hội tự trưởng thành, góp phần vào sự suy yếu sau đó.

Một dấu mốc của văn hoá thời Trần. Người đọc hôm nay thường nhớ thời Minh Tông qua những tên tuổi như Chu Văn An, Trương Hán Siêu, coi đây là đỉnh của văn hoá Nho học thời Trần.

Câu hỏi thường gặp

Trần Minh Tông làm vua trong bao lâu?

Trần Minh Tông, tên huý Trần Mạnh, làm vua từ năm 1314 đến năm 1329, khoảng mười lăm năm, dùng hai niên hiệu Đại Khánh và Khai Thái. Sau đó ông làm thái thượng hoàng gần ba mươi năm, đến khi mất năm 1357.

Vụ án Trần Quốc Chẩn là gì?

Năm 1328, Huệ Vũ vương Trần Quốc Chẩn, cha vợ và cũng là chú ruột của vua, bị tố cáo mưu phản. Vua nghe lời Trần Khắc Chung, cho giam và bỏ đói Quốc Chẩn đến chết. Về sau mới biết ông bị vu cáo, người tố giác bị xử tội.

Câu bắt hổ thì dễ thả hổ thì khó là của ai?

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, đây là câu Trần Khắc Chung nói khi vua Minh Tông hỏi ý về việc xử Trần Quốc Chẩn năm 1328. Câu nói này khiến vua quyết định không thả Quốc Chẩn, dẫn tới cái chết oan của ông.

Chu Văn An làm gì dưới thời Trần Minh Tông?

Chu Văn An được mời dạy học ở Quốc Tử Giám và dạy thái tử. Về sau, dưới thời Dụ Tông khi thái thượng hoàng Minh Tông còn sống, ông dâng sớ xin chém bảy nịnh thần nhưng không được nghe, bèn từ quan về dạy học.

Vì sao nhà Trần suy sau khi Minh Tông mất?

Các nhà nghiên cứu thường nêu nhiều nguyên nhân: vua Dụ Tông ăn chơi, nịnh thần được dùng, điền trang quý tộc mở rộng làm xã hội phân hoá, và việc thái thượng hoàng nắm quyền quá lâu khiến vua con khó trưởng thành. Khi Minh Tông mất, không còn ai giữ cân bằng.

Thời Minh Tông có những văn quan nổi tiếng nào?

Một số tên tuổi thường được nhắc là Chu Văn An, Trương Hán Siêu, Nguyễn Trung Ngạn, Phạm Sư Mạnh, Lê Quát và Đoàn Nhữ Hài. Nhiều người trong số đó xuất thân khoa cử, phản ánh vị trí ngày càng lớn của quan văn trong triều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138