QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Âu và Trung Đông

Pharaoh Ramesses II (Ram-xét II): trận Kadesh, hoà ước Hittite và 66 năm trị vì

Ramesses II trị vì Ai Cập khoảng 1279–1213 TCN: trận Kadesh với người Hittite, hoà ước còn lưu văn bản hai phía, đền Abu Simbel và cách một pharaoh dựng hình ảnh.

Museum visitors seen from behind standing before a tall replica stone colossus in a dim gallery in Ho Chi Minh City, spotlight from above, deep shadows, sandstone and gold tones

Ramesses II, sách Việt phiên âm là Ram-xét II, là pharaoh thứ ba của Vương triều thứ 19 Ai Cập cổ đại, trị vì khoảng sáu mươi sáu năm, theo niên biểu phổ biến từ khoảng năm 1279 đến năm 1213 trước Công nguyên. Ông là một trong những pharaoh có thời gian trị vì dài nhất, để lại nhiều công trình nhất, và có tên khắc lên khắp các đền đài của Ai Cập, kể cả những công trình không phải do ông xây.

Hậu thế gọi ông là Ramesses Đại đế. Nhưng muốn hiểu ông như một người cầm quyền, cần đọc kỹ cách ông dựng hình ảnh: trận Kadesh được khắc lên tường đền như một chiến thắng vang dội, trong khi tư liệu phía đối thủ kể khác. Bài này đi qua con đường lên ngôi, trận đánh, hoà ước, các công trình, và cách các nhà Ai Cập học đánh giá ông hôm nay. Năm tháng thời này đều là ước tính, các niên biểu chênh nhau vài chục năm.

Dòng họ quân nhân và một thái tử được chuẩn bị từ nhỏ

Vương triều thứ 19 bắt đầu không phải từ một dòng vua lâu đời mà từ một gia đình quân nhân ở vùng đồng bằng châu thổ sông Nile. Ông nội của Ramesses II là Ramesses I, một vị tướng và tể tướng được pharaoh Horemheb không có con chọn làm người kế vị, nhưng chỉ trị vì khoảng hai năm. Cha của Ramesses II là Seti I, một pharaoh tích cực chinh chiến ở vùng Canaan và Syria, đồng thời cho xây và phục dựng nhiều đền thờ.

Seti I sớm đưa con trai vào việc nước. Các văn khắc cho biết Ramesses còn nhỏ đã được phong làm thái tử, theo cha ra trận, và có thể đã cùng cha cai trị trong một thời gian trước khi tự lên ngôi. Mức độ của sự đồng trị vì này còn được tranh luận, nhưng rõ ràng ông bước lên ngai với kinh nghiệm quân sự và hành chính thực tế.

Khi lên ngôi, Ramesses II khoảng hai mươi lăm tuổi. Ông thừa hưởng một Ai Cập ở thời Tân Vương quốc, giàu có, có quân đội chuyên nghiệp với chiến xa, nhưng đang tranh giành ảnh hưởng ở vùng Levant với một cường quốc phía bắc là người Hittite, có trung tâm ở cao nguyên Anatolia.

Trận Kadesh: chiến thắng trên tường đền, hoà trên chiến trường

Bối cảnh. Thành Kadesh bên sông Orontes, ở vùng nay thuộc Syria, là điểm then chốt kiểm soát vùng Levant. Khoảng năm thứ năm của triều đại, theo niên biểu phổ biến là khoảng năm 1274 trước Công nguyên, Ramesses II dẫn bốn đạo quân lên phía bắc để giành lại thành này từ tay vua Hittite Muwatalli II.

Diễn biến theo bản khắc Ai Cập. Hai kẻ do thám bị bắt khai rằng quân Hittite còn ở xa. Tin vào lời khai giả, Ramesses tiến lên trước với đạo quân đầu và đóng trại gần thành. Chiến xa Hittite bất ngờ đánh vào đạo quân thứ hai đang hành quân, rồi tràn vào trại. Theo văn khắc, pharaoh gần như đơn độc chiến đấu, cầu cứu thần Amun và đánh lui quân địch, cho đến khi viện binh đến cứu nguy.

Kết quả thực tế. Ai Cập không chiếm được Kadesh. Quân Ai Cập rút về, và trong những năm sau, ảnh hưởng của Hittite ở vùng Syria vẫn được giữ. Các văn bản phía Hittite tìm thấy ở kinh đô Hattusa thể hiện kết quả có lợi cho họ. Phần lớn nhà nghiên cứu ngày nay coi trận đánh là bất phân thắng bại, có phần nghiêng về Hittite về mặt chiến lược.

Tuyên truyền bằng đá. Bất chấp kết quả đó, Ramesses cho khắc câu chuyện trận Kadesh trên tường nhiều đền thờ, gồm Abu Simbel, Luxor, Karnak, Abydos và đền tưởng niệm Ramesseum, dưới dạng một bài thơ dài và các phù điêu. Đây là ví dụ sớm và rõ về một người cầm quyền dùng công trình công cộng để kể phiên bản chiến tranh của riêng mình.

Hoà ước với người Hittite: văn bản hai phía còn lại đến nay

Sau Kadesh, xung đột còn kéo dài nhiều năm. Trong lúc đó, nước Hittite có biến: vua Muwatalli II mất, con trai lên ngôi rồi bị chú là Hattusili III lật đổ. Đồng thời, cường quốc Assyria trỗi dậy ở phía đông đe doạ cả hai bên. Khoảng năm thứ hai mươi mốt của triều Ramesses, theo niên biểu phổ biến là khoảng năm 1259 trước Công nguyên, hai bên ký hoà ước.

Điều đặc biệt là văn bản còn lại từ cả hai phía. Bản phía Ai Cập được khắc bằng chữ tượng hình trên tường đền Karnak và Ramesseum. Bản phía Hittite viết bằng chữ hình nêm tiếng Akkad, ngôn ngữ ngoại giao thời đó, trên các tấm đất nung tìm thấy ở Hattusa, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ. Nội dung gồm cam kết không xâm lược nhau, giúp đỡ khi bị tấn công, và trao trả người bỏ trốn. Mỗi bên đều trình bày như thể bên kia là người xin hoà trước.

Hoà ước thường được giới thiệu là hoà ước cổ nhất còn văn bản của cả hai phía. Một bản sao phóng to của tấm đất nung phía Hittite được treo ở trụ sở Liên Hợp Quốc tại New York như biểu tượng của ngoại giao. Quan hệ hai nước sau đó khá ổn định; khoảng năm thứ ba mươi tư của triều đại, Ramesses cưới một công chúa Hittite, càng gắn kết thêm liên minh.

Những công trình mang tên Ramesses

Ramesses II là pharaoh xây dựng nhiều nhất trong lịch sử Ai Cập, đồng thời hay cho khắc đè tên mình lên công trình của các vua trước. Bảng dưới gom các công trình tiêu biểu.

Công trìnhVị tríĐiểm đáng chú ý
Hai đền Abu SimbelVùng Nubia, gần biên giới Sudan ngày nayĐền lớn có bốn tượng ngồi của pharaoh cao khoảng hai mươi mét; đền nhỏ dành cho hoàng hậu Nefertari và nữ thần Hathor
RamesseumBờ tây sông Nile ở Thebes, nay là LuxorĐền tưởng niệm, có mảnh vỡ của một tượng khổng lồ bằng đá granite
Pi-RamessesĐồng bằng châu thổ phía đôngKinh đô mới, gần biên giới phía đông bắc, thuận tiện cho chiến dịch sang Levant
Đại sảnh cột ở KarnakThebesHoàn thiện và trang trí công trình do cha ông khởi xây
Lăng KV7Thung lũng các vị vuaLăng của ông, bị hư hại nặng do lũ qua nhiều thế kỷ

Từ năm 1964 đến năm 1968, hai đền Abu Simbel được cắt thành hàng nghìn khối và dựng lại ở vị trí cao hơn khoảng sáu mươi lăm mét để tránh bị nhấn chìm khi xây đập cao Aswan, trong một chiến dịch quốc tế do UNESCO điều phối. Ở đền lớn, ánh nắng chiếu sâu vào phòng trong và soi sáng các pho tượng vào hai thời điểm trong năm, khoảng tháng 2 và tháng 10. Sau khi di dời, hiện tượng này lệch khoảng một ngày so với vị trí gốc.

Gia đình đông đúc, cái chết và xác ướp

Ramesses II có nhiều vợ. Người nổi tiếng nhất là hoàng hậu Nefertari, có lăng mộ QV66 ở Thung lũng các hoàng hậu với những bức vẽ được coi là đẹp nhất Ai Cập cổ. Sau khi Nefertari mất, hoàng hậu Isetnofret và một số con gái của ông giữ vai trò hoàng hậu chính. Các văn khắc liệt kê khoảng bốn mươi đến năm mươi con trai và số con gái tương đương; con số "hơn một trăm người con" thường được nhắc là ước tính từ các danh sách này.

Vì sống rất lâu, ông chứng kiến nhiều thái tử mất trước mình. Người kế vị cuối cùng là Merneptah, con trai thứ mười ba, đã khoảng sáu mươi tuổi khi lên ngôi. Ramesses II mất khoảng năm 1213 trước Công nguyên, ở tuổi khoảng chín mươi theo ước tính. Ông tổ chức mười ba hoặc mười bốn lần lễ Sed, nghi lễ làm mới sức mạnh của nhà vua, thường tổ chức lần đầu vào năm thứ ba mươi của triều đại rồi lặp lại vài năm một lần.

Xác ướp của ông không nằm trong lăng gốc. Trong thời bất ổn về sau, các tư tế đã chuyển nhiều xác ướp hoàng gia vào một hầm cất giấu ở Deir el-Bahari để tránh kẻ trộm mộ. Hầm này được phát hiện năm 1881. Năm 1976, xác ướp được đưa sang Paris để xử lý nấm mốc, và được đón với nghi thức dành cho một nguyên thủ quốc gia. Chuyện xác ướp được cấp hộ chiếu cho chuyến đi được kể rộng rãi nhưng nguồn chính thức xác nhận không rõ, nên nên xem như giai thoại.

Ramesses Đại đế trong mắt hậu thế

Vị pharaoh của các pharaoh. Chín pharaoh về sau lấy tên Ramesses, một dấu hiệu cho thấy uy tín của ông với chính người Ai Cập cổ. Trong nhiều thế kỷ, ông được nhớ như hình mẫu của một vị vua mạnh mẽ và trường thọ.

Bậc thầy tự quảng bá. Các nhà Ai Cập học ngày nay nhấn mạnh tài dựng hình ảnh của ông: khắc tên mình lên khắp các công trình, kể trận Kadesh như chiến thắng, tạc tượng khổng lồ ở biên giới để bất cứ ai đến Ai Cập từ phía nam đều thấy. Điều đó không làm giảm thành tựu thật, nhưng nhắc người đọc rằng nguồn tư liệu chủ yếu là lời của chính nhà vua.

Ozymandias và hình ảnh trong văn hoá phương Tây. Người Hy Lạp gọi ông là Ozymandias, phiên từ tên ngai Usermaatre. Bài thơ Ozymandias của Percy Bysshe Shelley năm 1818 lấy hình ảnh pho tượng đổ nát giữa sa mạc để nói về sự phù du của quyền lực, một cách đọc ngược lại hẳn mục đích ban đầu của các pho tượng.

Câu hỏi về chuyện Xuất hành. Ramesses II thường được phim ảnh gán là pharaoh trong câu chuyện dân Do Thái rời Ai Cập. Giới sử học lưu ý rằng không có tư liệu Ai Cập nào ghi lại sự kiện đó, và việc đồng nhất với Ramesses II chỉ là một trong nhiều giả thuyết, không có bằng chứng xác định.

Câu hỏi thường gặp

Ramesses II và Ram-xét II có phải là một người không?

Đúng. Ram-xét II là cách phiên âm cũ trong sách Việt, từ tiếng Pháp Ramsès. Các tài liệu quốc tế viết Ramesses hoặc Ramses. Ông là pharaoh thứ ba của Vương triều thứ 19, thường được gọi là Ramesses Đại đế.

Ramesses II trị vì bao lâu?

Theo niên biểu phổ biến, ông trị vì khoảng sáu mươi sáu năm, từ khoảng năm 1279 đến năm 1213 trước Công nguyên. Các niên biểu Ai Cập cổ đại có độ chênh nhất định, nên một số tài liệu ghi lệch vài năm.

Ai thắng trong trận Kadesh?

Văn khắc của Ramesses II mô tả đó là chiến thắng của ông, còn tài liệu phía Hittite thể hiện kết quả có lợi cho họ. Ai Cập không chiếm được Kadesh, và vùng Syria vẫn nằm trong ảnh hưởng Hittite. Phần lớn nhà nghiên cứu coi trận đánh là bất phân thắng bại.

Hoà ước Ai Cập – Hittite có phải hoà ước đầu tiên trong lịch sử không?

Không hẳn. Có những thoả thuận cổ hơn ở vùng Lưỡng Hà. Điểm đặc biệt của hoà ước giữa Ramesses II và Hattusili III là văn bản còn lại từ cả hai phía, nên thường được giới thiệu là hoà ước cổ nhất còn văn bản của cả hai bên ký kết.

Vì sao đền Abu Simbel phải di dời?

Việc xây đập cao Aswan trên sông Nile tạo ra hồ chứa lớn sẽ nhấn chìm hai ngôi đền. Từ năm 1964 đến năm 1968, một chiến dịch quốc tế do UNESCO điều phối đã cắt đền thành nhiều khối lớn và dựng lại trên vị trí cao hơn, giữ hướng gần như ban đầu.

Xác ướp Ramesses II hiện ở đâu?

Xác ướp được tìm thấy năm 1881 trong hầm cất giấu xác ướp hoàng gia ở Deir el-Bahari, sau đó được lưu giữ ở Cairo. Năm 2021, các xác ướp hoàng gia, trong đó có Ramesses II, được chuyển sang Bảo tàng Quốc gia Văn minh Ai Cập trong một cuộc diễu hành được tổ chức long trọng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138