QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Âu và Trung Đông

Nữ hoàng Ekaterina II: công chúa Đức lên ngôi bằng chính biến, trị vì nước Nga 34 năm

Ekaterina II (1729–1796) lên ngôi năm 1762 sau khi lật đổ chồng, trị vì nước Nga 34 năm: thư từ với Voltaire, mở rộng lãnh thổ, khởi nghĩa Pugachev và chế độ nông nô.

Woman seen from behind reading a thick leather volume by candlelight in a carved wooden library room in Hanoi, books with blurred spines, warm amber tones, over-the-shoulder shot

Ekaterina II, phương Tây gọi là Catherine Đại đế, là nữ hoàng nước Nga từ năm 1762 đến năm 1796, người cai trị nước Nga lâu nhất trong thế kỷ mười tám. Bà sinh ra là một công chúa Đức nhỏ, không có một giọt máu Nga hay quyền thừa kế nào, và lên ngôi nhờ một cuộc chính biến lật đổ chính chồng mình.

Ekaterina hay bị kể qua những lời đồn đời tư, phần lớn là bịa đặt từ thời bà còn sống. Bài này dành chỗ cho những điều quan trọng hơn: cách một người nước ngoài giữ được ngai vàng ba mươi tư năm, chương trình cải cách mang tinh thần Khai sáng và giới hạn của nó, các cuộc mở rộng lãnh thổ, và nghịch lý lớn nhất của triều đại là chế độ nông nô nặng nề hơn ngay giữa lúc nữ hoàng thư từ với các triết gia. Ngày tháng theo lịch Gregory, kèm lịch Julius khi cần.

Từ công chúa Sophie đến đại công nương Ekaterina

Bà sinh ngày 2 tháng 5 năm 1729 ở Stettin, nay là Szczecin thuộc Ba Lan, với tên Sophie Friederike Auguste xứ Anhalt-Zerbst, con một vị thân vương nhỏ phục vụ quân đội Phổ. Năm 1744, nữ hoàng Elizaveta của Nga chọn cô làm vợ cho người thừa kế là đại công tước Pyotr, cháu của Pyotr Đại đế. Sophie cải sang Chính thống giáo, lấy tên Ekaterina Alekseyevna, và kết hôn năm 1745.

Cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Theo hồi ký của chính Ekaterina, viết nhiều năm sau và cần đọc như lời một phía, Pyotr thiếu chín chắn, mê lính Phổ, còn bà dùng hơn mười lăm năm sống trong triều Elizaveta để học tiếng Nga, đọc Montesquieu, Voltaire, các sử gia La Mã, và kết bạn với những người có thế lực trong các trung đoàn cận vệ. Năm 1754, bà sinh con trai Pavel, người về sau kế vị.

Tháng 1 năm 1762, Elizaveta mất, chồng bà lên ngôi với hiệu Pyotr III. Trong vài tháng, ông ký hoà ước trả lại cho Phổ những vùng quân Nga vừa chiếm trong Chiến tranh Bảy Năm, chuẩn bị đánh Đan Mạch vì quyền lợi của xứ Holstein quê cha, và làm mất lòng cả giáo hội lẫn quân cận vệ. Một số biện pháp của ông, như bãi bỏ nghĩa vụ phục vụ bắt buộc của quý tộc, lại được lòng giới quý tộc, cho thấy bức tranh về ông phức tạp hơn lời kể của người vợ.

Chính biến tháng 7 năm 1762

Diễn biến. Ngày 9 tháng 7 năm 1762 theo lịch Gregory, tức 28 tháng 6 theo lịch Julius, Ekaterina đến doanh trại trung đoàn Izmailovsky ở Sankt-Peterburg, được binh lính tuyên thệ trung thành. Các trung đoàn khác theo, nhà thờ Kazan làm lễ tôn bà làm nữ hoàng. Pyotr III ở cung Oranienbaum, không chống cự, ký văn bản thoái vị.

Những người đứng sau. Nòng cốt là anh em nhà Orlov, đặc biệt Grigory Orlov, người tình của Ekaterina lúc đó, cùng nhiều sĩ quan cận vệ và một số đại thần. Chính biến diễn ra gần như không đổ máu ở kinh đô.

Cái chết của Pyotr III. Khoảng một tuần sau, Pyotr III chết khi đang bị giữ ở Ropsha dưới sự canh giữ của Aleksei Orlov. Thông báo chính thức nói do bệnh. Phần lớn sử gia cho rằng ông bị giết, nhưng việc Ekaterina có ra lệnh hay biết trước không thì không có bằng chứng rõ ràng.

Một ngai vàng thiếu chính danh. Người thừa kế hợp pháp hơn là con trai Pavel, khi đó bảy tuổi. Một người khác còn có danh phận là cựu sa hoàng Ivan VI, bị giam từ khi còn bé, bị lính canh giết năm 1764 trong một vụ giải cứu bất thành. Suốt triều đại, Ekaterina phải chứng minh tính chính danh bằng thành tích và bằng sự ủng hộ của giới quý tộc.

Nakaz và giấc mơ chuyên chế khai sáng

Năm 1767, Ekaterina triệu tập một Uỷ ban Lập pháp gồm hơn năm trăm đại biểu từ quý tộc, thị dân, nông dân nhà nước, các dân tộc trong đế quốc, nhưng không có đại diện nông nô. Bà tự soạn bản Chỉ thị (Nakaz) cho uỷ ban, lấy nhiều ý từ Montesquieu và nhà luật học Ý Cesare Beccaria: luật pháp nên phòng ngừa tội phạm hơn trừng phạt, phản đối tra tấn, đặt mục tiêu là lợi ích chung. Bản Chỉ thị bị cấm lưu hành ở Pháp vì bị coi là quá cấp tiến.

Uỷ ban họp hơn một năm, nghe nhiều ý kiến về hiện trạng của từng tầng lớp, nhưng không soạn được bộ luật mới. Năm 1768, chiến tranh với Ottoman nổ ra là lý do để giải tán các phiên họp chung. Sử gia vẫn tranh luận về ý nghĩa của nó: có người coi là màn trình diễn cho châu Âu xem, có người coi là cuộc khảo sát xã hội quy mô lớn nhất nước Nga thời đó, cung cấp dữ liệu cho các cải cách về sau.

Ekaterina trao đổi thư từ đều đặn với Voltaire, mời Diderot đến Sankt-Peterburg năm 1773, mua lại thư viện của cả hai người. Bà mua các bộ sưu tập tranh lớn ở Tây Âu, khởi đầu bộ sưu tập Hermitage. Năm 1764, bà lập Học viện Smolny, trường đầu tiên ở Nga do nhà nước mở cho nữ sinh quý tộc. Năm 1768, bà để bác sĩ người Anh Thomas Dimsdale chủng đậu mùa cho mình và con trai, nêu gương cho giới quý tộc trong lúc biện pháp này còn gây tranh cãi ở chính châu Âu.

Mở rộng lãnh thổ về phía nam và phía tây

Dưới thời Ekaterina, nước Nga có thêm khoảng năm trăm nghìn kilômét vuông lãnh thổ theo nhiều ước tính. Bảng dưới gom các mốc chính.

Thời gianSự kiệnKết quả
1768–1774Chiến tranh Nga – Ottoman lần thứ nhất của triều đạiHoà ước Küçük Kaynarca: Nga có cửa ra biển Đen, Hãn quốc Krym tách khỏi Ottoman
1772Lần chia cắt Ba Lan thứ nhất, cùng Phổ và ÁoNga nhận một phần vùng Belarus ngày nay
1783Sáp nhập KrymThành lập hạm đội biển Đen, xây cảng Sevastopol
1787–1792Chiến tranh Nga – Ottoman lần thứ haiHoà ước Jassy, Nga giữ vùng bờ biển giữa sông Bug và Dniester
1793 và 1795Lần chia cắt Ba Lan thứ hai và thứ baNhà nước Ba Lan – Litva biến mất khỏi bản đồ châu Âu hơn một thế kỷ

Người điều hành các vùng đất mới ở phía nam là Grigory Potemkin, người tình rồi cộng sự gần như suốt đời của nữ hoàng, có giả thuyết hai người đã bí mật kết hôn. Chuyện "làng Potemkin", những làng giả dựng lên để nữ hoàng xem trong chuyến đi Krym năm 1787, phần lớn là lời đồn do đối thủ của ông tung ra; Potemkin có trang trí cho chuyến đi nhưng các thành phố như Kherson là có thật. Với người Ba Lan, các cuộc chia cắt là một vết thương dân tộc, nên việc đánh giá triều đại này không thể chỉ nhìn từ phía Nga.

Pugachev và nghịch lý nông nô

Năm 1773, Yemelyan Pugachev, một người Cozak sông Don, tự xưng là Pyotr III thoát chết, phát động cuộc khởi nghĩa lan rộng ở vùng sông Volga và dãy Ural, thu hút Cozak, nông nô, công nhân xưởng mỏ và các dân tộc như người Bashkir. Quân khởi nghĩa chiếm Kazan năm 1774 trước khi bị đánh bại. Pugachev bị bắt và bị hành quyết ở Moskva năm 1775.

Cuộc khởi nghĩa làm Ekaterina thận trọng hơn hẳn với mọi thay đổi có thể làm lung lay trật tự. Cải cách hành chính năm 1775 chia lại các tỉnh nhỏ hơn, tăng quan chức và quyền của quý tộc địa phương. Hiến chương cho Quý tộc năm 1785 xác nhận đặc quyền của tầng lớp này: miễn thuế thân, miễn nhục hình, quyền sở hữu đất và nông nô. Một hiến chương tương tự dành cho các thành phố được ban cùng năm.

Đó là nghịch lý mà các nhà nghiên cứu hay nhắc: một nữ hoàng viết về nhân quyền trong thư gửi triết gia, nhưng chế độ nông nô dưới thời bà mở rộng sang các vùng mới như Ukraina, và địa chủ có quyền đày nông nô đi Siberia. Có cách giải thích rằng bà hiểu ngai vàng phụ thuộc vào giới quý tộc và không đủ sức đụng vào nền tảng kinh tế của họ; có cách nhìn khắt khe hơn coi tinh thần Khai sáng của bà chủ yếu là hình ảnh đối ngoại.

Những năm cuối và hậu thế đánh giá

Phản ứng với Cách mạng Pháp. Sau năm 1789, Ekaterina quay sang chống các tư tưởng cách mạng. Nhà văn Aleksandr Radishchev, tác giả cuốn sách phê phán chế độ nông nô, bị kết án tử hình năm 1790, sau được giảm xuống lưu đày Siberia.

Cái chết và người kế vị. Bà mất ngày 17 tháng 11 năm 1796 sau một cơn đột quỵ ở cung Mùa Đông. Con trai Pavel I lên ngôi và ngay năm sau ban luật kế vị theo dòng nam trưởng, một phần để không còn phụ nữ nào lên ngôi bằng cách như mẹ mình.

Cách làm việc của nữ hoàng. Theo các ghi chép trong cung, Ekaterina dậy sớm, làm việc với giấy tờ nhiều giờ mỗi sáng, tự viết thư, soạn văn bản, thậm chí viết kịch và truyện cho cháu nội. Bà dựa vào một nhóm nhỏ cận thần tin cậy, trong đó những người được sủng ái thường được giao chức vụ thật, và người làm tốt như Potemkin được giữ lại lâu dài.

Một nhà cai trị tài năng và thực dụng. Nhiều sử gia coi Ekaterina là một trong những người cai trị giỏi nhất của nước Nga: giữ ổn định ngai vàng thiếu chính danh, mở rộng lãnh thổ, hiện đại hoá bộ máy tỉnh, bảo trợ văn hoá và giáo dục.

Về những lời đồn đời tư. Ekaterina có nhiều người tình công khai, điều được ghi nhận rõ. Nhưng các câu chuyện tục tĩu về cái chết của bà là bịa đặt, phần nhiều xuất phát từ tuyên truyền thù địch ở châu Âu đương thời. Một bài viết nghiêm túc nên tách chúng khỏi phần đánh giá chính trị.

Câu hỏi thường gặp

Ekaterina II và Catherine Đại đế có phải là một người không?

Đúng. Ekaterina là tên theo tiếng Nga, Catherine là cách gọi theo tiếng Anh, tiếng Pháp. Bà là nữ hoàng nước Nga từ năm 1762 đến năm 1796, không nên nhầm với Ekaterina I, vợ của Pyotr Đại đế, trị vì từ năm 1725 đến năm 1727.

Ekaterina II có phải người Nga không?

Không. Bà sinh ở Stettin, con một vị thân vương nhỏ người Đức xứ Anhalt-Zerbst, đến Nga năm mười bốn tuổi để kết hôn với người thừa kế ngai vàng. Bà học tiếng Nga, cải sang Chính thống giáo và gắn bó với nước Nga trong phần còn lại của cuộc đời.

Ekaterina II lên ngôi bằng cách nào?

Bà lên ngôi qua chính biến tháng 7 năm 1762, được các trung đoàn cận vệ ở Sankt-Peterburg ủng hộ, buộc chồng là Pyotr III thoái vị. Vài ngày sau, Pyotr III chết khi đang bị giam giữ, hoàn cảnh cái chết đến nay vẫn còn nhiều câu hỏi.

Chuyên chế khai sáng là gì?

Đó là cách gọi các quân vương thế kỷ mười tám như Ekaterina II, Friedrich II của Phổ, Joseph II của Áo, những người tiếp nhận tư tưởng Khai sáng về lý tính, giáo dục, luật pháp nhưng vẫn giữ quyền lực tuyệt đối. Sử gia vẫn tranh luận khái niệm này mô tả thực chất hay chỉ là hình ảnh.

Làng Potemkin có thật không?

Phần lớn sử gia cho rằng câu chuyện những ngôi làng giả dựng lên để lừa nữ hoàng trong chuyến đi Krym năm 1787 là phóng đại, do đối thủ của Potemkin và người nước ngoài lan truyền. Potemkin có trang hoàng cho chuyến đi, nhưng các thành phố, cảng và hạm đội ông xây là có thật.

Vì sao chế độ nông nô nặng hơn dưới thời Ekaterina II?

Ngai vàng của bà dựa vào sự ủng hộ của giới quý tộc, nhất là sau khởi nghĩa Pugachev. Bà ban hiến chương xác nhận đặc quyền quý tộc, ban đất kèm nông nô cho người có công, và để chế độ nông nô mở rộng sang các vùng mới, dù trong thư từ bà từng phê phán nó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138