Pyotr I, sách Việt thường gọi là Pie Đại đế hoặc Peter Đại đế, là sa hoàng nước Nga từ năm 1682 và hoàng đế toàn Nga từ năm 1721 đến khi mất năm 1725. Ông là người kéo nước Nga từ một vương quốc nằm bên lề châu Âu thành một cường quốc có hải quân, có kinh đô mới bên bờ biển Baltic và một bộ máy nhà nước tổ chức theo mô hình phương Tây.
Pyotr thường được kể bằng những giai thoại sinh động: vị sa hoàng cao hơn hai mét làm thợ đóng tàu ở Hà Lan, tự tay cắt râu quý tộc. Bài này giữ các giai thoại ở đúng chỗ của chúng và tập trung vào câu hỏi chính: ông giành và giữ quyền lực ra sao, bộ máy ông dựng lên vận hành thế nào, và cái giá con người của các cải cách lớn đến đâu. Các ngày tháng dưới đây theo lịch Gregory, còn nước Nga thời đó dùng lịch Julius chậm hơn mười một ngày.
Tuổi thơ giữa những cuộc nổi loạn trong điện Kremli
Pyotr sinh ngày 9 tháng 6 năm 1672 ở Moskva, là con của sa hoàng Aleksei Mikhailovich với người vợ thứ hai Natalia Naryshkina. Khi người anh cùng cha khác mẹ là sa hoàng Fyodor III mất năm 1682 không có con, hai dòng họ bên ngoại tranh nhau. Pyotr mười tuổi được tuyên bố lên ngôi, nhưng vài tuần sau, lính ngự lâm Streltsy nổi loạn, giết nhiều người họ Naryshkin ngay trước mắt cậu bé.
Kết quả là một dàn xếp hiếm có: Pyotr và người anh cùng cha Ivan V, vốn yếu về sức khoẻ, cùng làm sa hoàng, còn chị gái của Ivan là Sofia Alekseyevna làm nhiếp chính. Pyotr cùng mẹ sống phần lớn ở làng Preobrazhenskoye ngoài Moskva. Ở đó cậu tổ chức "trung đoàn đồ chơi" từ những người hầu và bạn cùng lứa, về sau trở thành hai trung đoàn cận vệ Preobrazhensky và Semyonovsky, nòng cốt của quân đội mới.
Gần đó là khu ngoại kiều ở Moskva, nơi các thợ, thương nhân, sĩ quan từ Hà Lan, Scotland, các bang Đức sinh sống. Pyotr trẻ thường lui tới, học toán, học đóng thuyền, học pháo binh, và kết thân với những người như sĩ quan Patrick Gordon hay François Lefort. Năm 1689, khi Sofia bị nghi chuẩn bị chống lại mình, Pyotr chạy về tu viện Troitse-Sergiyeva, các trung đoàn và quý tộc dần ngả về phía ông, Sofia bị đưa vào tu viện. Ivan V vẫn là đồng sa hoàng về danh nghĩa đến khi mất năm 1696.
Đại sứ đoàn 1697–1698: một sa hoàng đi học nghề
Mục đích chính thức. Sau khi chiếm pháo đài Azov từ tay Ottoman năm 1696, Pyotr gửi một đoàn sứ thần lớn sang Tây Âu để tìm đồng minh chống Ottoman và tuyển chuyên gia. Bản thân ông đi theo dưới tên giả là Pyotr Mikhailov, dù chiều cao và tính cách khiến ít ai bị lừa.
Làm thợ đóng tàu. Ở Hà Lan, Pyotr làm việc tại xưởng đóng tàu ở Zaandam rồi ở xưởng của Công ty Đông Ấn Hà Lan tại Amsterdam. Sang Anh, ông học ở xưởng hải quân Deptford, thăm xưởng đúc tiền, đài thiên văn và Quốc hội. Đoàn tuyển được hàng trăm thợ, thuỷ thủ, kỹ sư về Nga.
Mục tiêu ngoại giao thất bại. Các cường quốc Tây Âu đang lo cuộc khủng hoảng kế vị Tây Ban Nha, không ai muốn đánh Ottoman. Pyotr đổi hướng, chuẩn bị liên minh với Đan Mạch và Saxony – Ba Lan để đánh Thụy Điển, khi ấy đang làm chủ vùng Baltic.
Chuyến về gấp và cuộc trừng phạt. Năm 1698, tin quân Streltsy nổi loạn khiến Pyotr bỏ dở hành trình. Dù cuộc nổi loạn đã bị dập trước khi ông về, Pyotr cho điều tra lại bằng tra tấn, hơn một nghìn lính bị xử tử, và lực lượng Streltsy bị giải tán trong những năm sau. Cũng ngay sau chuyến về, ông tự tay cắt râu của các quý tộc trong triều.
Chiến tranh phương Bắc và thành phố trên đầm lầy
Cuộc chiến với Thụy Điển kéo dài hai mươi mốt năm và định hình gần hết triều đại của Pyotr. Bảng dưới gom các mốc chính.
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1700 | Thua nặng ở Narva trước quân của vua Thụy Điển Karl XII | Buộc Pyotr cải tổ quân đội từ gốc, đúc pháo từ cả chuông nhà thờ |
| 1703 | Đặt nền pháo đài Petropavlovsk ở cửa sông Neva | Khởi đầu thành phố Sankt-Peterburg |
| 1709 | Thắng lớn ở Poltava | Quân chủ lực Thụy Điển bị tiêu diệt, Karl XII chạy sang đất Ottoman |
| 1711 | Chiến dịch sông Prut thất bại trước Ottoman | Phải trả lại Azov |
| 1714 | Hải quân Nga thắng trận Gangut | Chiến thắng hải quân lớn đầu tiên của Nga |
| 1721 | Hoà ước Nystad | Nga nhận vùng Livonia, Estonia, Ingria và một phần Karelia, có lối ra biển Baltic |
Sankt-Peterburg được dựng trên vùng đầm lầy vừa giành được, bằng sức lao động cưỡng bức của hàng chục nghìn nông dân, tù binh Thụy Điển và lính, nhiều người chết vì bệnh và điều kiện khắc nghiệt. Con số chính xác không được biết; các ước tính rất khác nhau. Từ khoảng năm 1712 triều đình chuyển về đây, và thành phố là kinh đô của nước Nga đến năm 1918. Năm 1721, sau hoà ước Nystad, Viện Nguyên lão dâng Pyotr danh hiệu Hoàng đế toàn Nga và Đại đế.
Dựng lại bộ máy nhà nước theo mô hình mới
Pyotr thay hội đồng quý tộc boyar cũ bằng Viện Nguyên lão (Senat) lập năm 1711, ban đầu để điều hành khi ông vắng mặt vì chiến dịch, sau trở thành cơ quan hành chính và tư pháp cao nhất. Các bộ cũ chồng chéo được thay bằng các collegium, cơ quan chuyên trách theo lĩnh vực như ngoại giao, quân sự, tài chính, thương mại, mô phỏng hệ thống Thụy Điển, mỗi cơ quan làm việc theo kiểu hội đồng tập thể.
Năm 1721, Pyotr không cho bầu thượng phụ mới đứng đầu giáo hội Chính thống Nga sau khi vị thượng phụ cũ mất năm 1700, mà lập Thánh Hội đồng, một cơ quan do một viên quan triều đình giám sát. Giáo hội từ đó nằm trong bộ máy nhà nước cho đến năm 1917. Đất nước được chia thành các guberniya, tức tỉnh lớn, từ năm 1708.
Đáng chú ý nhất là Bảng cấp bậc ban hành năm 1722, chia mọi chức vụ quân sự, dân sự và triều đình thành mười bốn bậc. Người leo tới một bậc nhất định thì được hưởng tước quý tộc, kể cả khi xuất thân bình dân. Về nguyên tắc, địa vị phụ thuộc vào việc phục vụ nhà nước chứ không chỉ vào dòng dõi. Hệ thống này tồn tại, với nhiều sửa đổi, đến năm 1917. Đồng thời, nghĩa vụ phục vụ suốt đời của quý tộc và thuế thân đánh trên mọi nam giới nông dân từ năm 1724 làm gánh nặng của tầng lớp dưới tăng lên rõ rệt.
Những cải cách đời sống làm người đương thời choáng váng
Bên cạnh bộ máy, Pyotr can thiệp vào cả những thói quen hằng ngày của tầng lớp trên. Một số thay đổi nổi bật:
- Thuế râu: quý tộc và thương nhân muốn giữ râu phải nộp thuế và mang một đồng xu chứng nhận. Nông dân được để râu nhưng phải nộp phí khi vào thành phố.
- Trang phục: giới quý tộc và quan chức phải mặc áo kiểu Đức, Hungary thay cho áo dài truyền thống.
- Lịch: từ năm 1700, năm mới được tính từ ngày 1 tháng 1 và đánh số theo Công nguyên thay cho cách tính từ khi tạo thiên lập địa theo truyền thống Byzantine; nước Nga vẫn giữ lịch Julius.
- Chữ viết: kiểu chữ dân sự đơn giản hoá được dùng cho sách thế tục từ năm 1708, mở đường cho chữ Kirin hiện đại.
- Giáo dục và khoa học: lập trường toán học và hàng hải ở Moskva năm 1701, tờ báo in đầu tiên Vedomosti năm 1703, bảo tàng Kunstkamera, và quyết định lập Viện Hàn lâm Khoa học, chính thức mở năm 1725, ngay sau khi ông mất.
- Phụ nữ trong giới thượng lưu được yêu cầu dự các buổi tụ họp xã giao gọi là assamblei, xoá dần tục cách ly phụ nữ quý tộc trong nhà.
Phần lớn các thay đổi này chỉ chạm tới một lớp mỏng quý tộc và thị dân. Hàng triệu nông dân nông nô gần như không được hưởng gì, trong khi thuế và nghĩa vụ binh dịch đè lên họ nặng hơn. Khoảng cách văn hoá giữa giới thượng lưu Âu hoá và phần còn lại của nước Nga được nhiều nhà nghiên cứu xem là một di sản lâu dài của thời Pyotr.
Bi kịch hoàng tử Aleksei và những tranh luận về di sản
Con trai trưởng của Pyotr là Aleksei Petrovich, sinh năm 1690 với người vợ đầu, không chia sẻ nhiệt huyết cải cách của cha. Năm 1716, Aleksei bỏ trốn sang lãnh thổ nhà Habsburg. Được hứa tha thứ, chàng trở về năm 1718, nhưng bị điều tra về âm mưu, bị tra tấn và chết trong pháo đài Petropavlovsk khi đang chờ thi hành án. Hoàn cảnh cái chết chính xác vẫn không rõ.
Năm 1722, Pyotr ban luật cho phép hoàng đế tự chọn người kế vị, bỏ tập quán truyền ngôi theo dòng trưởng. Nhưng khi mất ngày 8 tháng 2 năm 1725, ông không kịp chỉ định ai. Người vợ thứ hai, xuất thân là một cô gái nông dân gốc Livonia, lên ngôi với tên Ekaterina I nhờ sự ủng hộ của các trung đoàn cận vệ và cận thần Aleksandr Menshikov. Luật năm 1722 mở đầu gần bốn thập kỷ mà quân cận vệ nhiều lần quyết định ai ngồi trên ngai.
Đánh giá về Pyotr đã chia rẽ từ thế kỷ mười chín. Phái "phương Tây" ở Nga coi ông là người đưa đất nước vào dòng chảy văn minh châu Âu. Phái "Slavophile" cho rằng ông bẻ gãy truyền thống, tạo ra một tầng lớp trên xa lạ với dân chúng. Sử học hiện nay thường đặt cả hai mặt cạnh nhau: một nhà nước mạnh hơn và một cường quốc quân sự được dựng lên rất nhanh, đi cùng sự cưỡng bức, bạo lực và gánh nặng khổng lồ dồn lên những người không có tiếng nói.
Câu hỏi thường gặp
Pyotr Đại đế và Pie Đại đế có phải là một người không?
Đúng. Pyotr là cách phiên theo tiếng Nga, Peter theo tiếng Anh, còn Pie là cách phiên âm cũ trong sách Việt từ tiếng Pháp Pierre. Đều chỉ sa hoàng Pyotr I, trị vì từ năm 1682 đến năm 1725.
Pyotr Đại đế cao bao nhiêu?
Các nguồn đương thời và đồ dùng còn lại cho thấy ông cao khoảng hai mét, nhiều tài liệu ghi khoảng 2,03 m. Ở thời mà chiều cao trung bình thấp hơn hiện nay khá nhiều, điều này khiến ông nổi bật ở bất cứ đâu, kể cả khi đi dưới tên giả.
Vì sao Pyotr dời đô về Sankt-Peterburg?
Thành phố nằm bên bờ biển Baltic, gần châu Âu, phục vụ thương mại và hải quân mà Pyotr coi là then chốt. Ông cũng muốn một kinh đô mới không gắn với giới quý tộc và tập tục cũ của Moskva. Sankt-Peterburg là kinh đô của nước Nga từ khoảng năm 1712 đến năm 1918.
Bảng cấp bậc năm 1722 là gì?
Đó là hệ thống chia mọi chức vụ trong quân đội, bộ máy dân sự và triều đình thành mười bốn bậc. Người leo tới một bậc nhất định được phong quý tộc, nên về nguyên tắc người xuất thân bình dân có thể thăng tiến nhờ phục vụ nhà nước. Hệ thống tồn tại đến năm 1917.
Pyotr Đại đế có thật sự đánh thuế râu không?
Có. Từ cuối những năm 1690, quý tộc, quan chức và thương nhân bị yêu cầu cạo râu, ai muốn giữ thì nộp thuế và mang một đồng xu chứng nhận. Mức thuế khác nhau theo tầng lớp. Biện pháp này nhằm thúc ép tầng lớp trên thay đổi diện mạo theo kiểu châu Âu.
Ai lên ngôi sau Pyotr Đại đế?
Vợ của ông lên ngôi với tên Ekaterina I năm 1725, nhờ sự ủng hộ của các trung đoàn cận vệ và cận thần Menshikov. Bà trị vì đến năm 1727. Cần phân biệt với Ekaterina II, tức Ekaterina Đại đế, lên ngôi năm 1762.