QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Âu và Trung Đông

Nữ hoàng Victoria: 63 năm trị vì và bài học làm vua trong chế độ quân chủ lập hiến

Victoria trị vì nước Anh 1837–1901: lên ngôi năm 18 tuổi, quan hệ với các thủ tướng, những năm goá bụa, danh hiệu Nữ hoàng Ấn Độ và vai trò thật của nhà vua lập hiến.

Elderly woman in black seen from behind sitting on a bench in a quiet tree-lined park in Hai Phong, bare winter branches, soft grey light, muted tones, long lens

Victoria là nữ hoàng Liên hiệp Vương quốc Anh và Ireland từ năm 1837 đến năm 1901, sáu mươi ba năm bảy tháng, và từ năm 1876 mang thêm danh hiệu Nữ hoàng Ấn Độ. Bà lên ngôi năm mười tám tuổi và mất ở tuổi tám mươi mốt, chứng kiến nước Anh đi từ thời xe ngựa đến thời đường sắt, điện tín và điện thoại, trở thành trung tâm của một đế quốc trải khắp các châu lục.

Khác với Elizabeth I hay Louis XIV, Victoria không điều hành đất nước bằng mệnh lệnh. Quyền lực thực đã nằm ở Quốc hội và nội các. Vậy một nữ hoàng làm gì trong chế độ đó, ảnh hưởng của bà lớn đến đâu, và vì sao tên bà được dùng để gọi cả một thời đại? Bài này đi qua cuộc đời và cách vận hành của ngai vàng thời Victoria, kèm những cách nhìn khác nhau về di sản của bà.

Một cô bé đứng thứ năm trong hàng thừa kế

Alexandrina Victoria sinh ngày 24 tháng 5 năm 1819 ở cung Kensington, London, là con duy nhất của công tước xứ Kent, người con trai thứ tư của vua George III, với một công chúa Đức. Lúc sinh ra, bà chỉ đứng thứ năm trong hàng thừa kế. Nhưng các bác của bà đều không có con hợp pháp còn sống, cha bà mất khi bà chưa đầy một tuổi, nên dần dần cô bé trở thành người thừa kế.

Tuổi thơ của Victoria bị quản lý chặt theo cái gọi là hệ thống Kensington, do mẹ bà và người quản gia John Conroy đặt ra: không bao giờ ở một mình, ngủ chung phòng với mẹ, hạn chế tiếp xúc với triều đình. Nhiều sử gia cho rằng Conroy muốn nắm quyền nhiếp chính nếu vua William IV mất trước khi Victoria đủ mười tám tuổi.

William IV mất ngày 20 tháng 6 năm 1837, chỉ ít tuần sau sinh nhật thứ mười tám của Victoria. Việc đầu tiên của nữ hoàng trẻ là dời giường ra khỏi phòng mẹ và loại Conroy khỏi vòng thân cận. Bà làm lễ đăng quang ngày 28 tháng 6 năm 1838. Vì luật xứ Hanover chỉ cho nam giới kế vị, ngai vàng Hanover mà các vua Anh nắm giữ từ năm 1714 chuyển sang người chú của bà, chấm dứt sự liên kết hai vương miện.

Những năm đầu: học làm vua trong chế độ lập hiến

Người thầy đầu tiên. Thủ tướng đảng Whig là Lãnh chúa Melbourne trở thành cố vấn gần gũi nhất của nữ hoàng trẻ, gặp bà gần như hằng ngày, dạy bà cách đọc giấy tờ và hiểu chính trường. Sự gắn bó này khiến phe đối lập chế giễu bà là "bà Melbourne".

Khủng hoảng phòng ngủ năm 1839. Khi Melbourne từ chức, lãnh tụ phe Tory Robert Peel yêu cầu thay một số thị nữ vốn là vợ con các chính khách Whig. Victoria từ chối, Peel không chịu lập nội các, Melbourne trở lại. Đây là lần cuối một vị vua Anh dùng ảnh hưởng cá nhân để giữ một chính phủ, và chính Victoria về sau thừa nhận mình đã hành động thiếu khôn ngoan.

Ảnh hưởng của Albert. Năm 1840, Victoria kết hôn với hoàng tử Albert xứ Saxe-Coburg và Gotha, anh em họ của bà. Albert dần trở thành thư ký, cố vấn và người thực tế điều hành công việc của hoàng gia, hướng nữ hoàng tới vị trí trung lập giữa các đảng. Ông cũng là người đứng ra tổ chức Đại Triển lãm năm 1851 trong Cung Pha Lê ở London.

Một gia đình kiểu mẫu. Hai người có chín con, hình ảnh gia đình hoàng gia sống nề nếp, giản dị được báo chí và tranh ảnh phổ biến rộng, khác hẳn các vua Hanover trước đó với tai tiếng đời tư. Hình ảnh này trở thành một phần sức mạnh mềm của ngai vàng.

Bà goá thành Windsor và nguy cơ của chế độ quân chủ

Hoàng tử Albert mất ngày 14 tháng 12 năm 1861, theo chẩn đoán thời đó là sốt thương hàn, ở tuổi bốn mươi hai. Victoria suy sụp, mặc đồ tang đen cho đến cuối đời, rút khỏi hầu hết các nghi lễ công khai trong nhiều năm, sống chủ yếu ở lâu đài Windsor, Balmoral ở Scotland và Osborne trên đảo Wight. Bà vẫn đọc giấy tờ và viết thư cho các bộ trưởng, nhưng hầu như không xuất hiện trước công chúng.

Sự vắng mặt kéo dài khiến lòng tin vào hoàng gia sụt giảm. Cuối những năm 1860 và đầu 1870, phong trào cộng hoà ở Anh có tiếng nói đáng kể, báo chí đặt câu hỏi nhà nước chi tiền nuôi một nữ hoàng không làm việc để làm gì. Bước ngoặt đến năm 1871 khi người con trai cả, hoàng tử xứ Wales, ốm nặng rồi hồi phục; buổi lễ tạ ơn năm 1872 cho thấy dân chúng vẫn gắn bó với hoàng gia.

Nữ hoàng dần trở lại đời sống công khai, nhất là nhờ sự khéo léo của thủ tướng Benjamin Disraeli. Năm 1876, Đạo luật Danh hiệu Hoàng gia trao cho bà danh hiệu Nữ hoàng Ấn Độ, chính thức công bố từ ngày 1 tháng 5 năm đó và tuyên cáo ở Delhi đầu năm 1877. Các lễ kỷ niệm năm mươi năm trị vì năm 1887 và sáu mươi năm năm 1897 trở thành những lễ hội lớn của đế quốc.

Nữ hoàng và các thủ tướng: ảnh hưởng thật đến đâu

Trong sáu mươi ba năm, Victoria làm việc với mười thủ tướng. Bà có quan điểm riêng và không giấu thiện cảm, ác cảm. Bảng dưới gom một số quan hệ tiêu biểu theo các tiểu sử phổ biến.

Thủ tướngQuan hệGhi chú
Lãnh chúa MelbourneGần gũi như cha và conNgười dạy bà nghề làm vua những năm đầu
Robert PeelTừ đối đầu đến tôn trọngKhủng hoảng phòng ngủ năm 1839, về sau được Albert quý trọng
Lãnh chúa PalmerstonCăng thẳngNữ hoàng và Albert phàn nàn ông tự ý gửi công văn ngoại giao không hỏi ý
Benjamin DisraeliThân thiếtKhéo nịnh, đưa ra danh hiệu Nữ hoàng Ấn Độ
William GladstoneLạnh nhạt, có lúc gay gắtBà than ông nói chuyện với mình như đang diễn thuyết trước một cuộc mít tinh

Dù có thiện cảm rõ rệt, nữ hoàng không thể giữ một chính phủ mất đa số hay chặn một đạo luật đã được Quốc hội thông qua. Ảnh hưởng của bà thể hiện ở khâu tham vấn, ở thư từ, ở việc chọn người trong một số tình huống khi kết quả bầu cử không rõ ràng, và ở các vấn đề ngoại giao, quân đội mà bà theo dõi rất sát.

Bagehot và ba quyền của nhà vua lập hiến

Năm 1867, nhà báo Walter Bagehot xuất bản cuốn sách về Hiến pháp nước Anh, trong đó ông chia bộ máy nhà nước thành phần "trang trọng", tạo lòng tin và sự gắn bó của dân chúng, và phần "hiệu quả", thực sự điều hành. Ngai vàng thuộc phần trang trọng, nội các thuộc phần hiệu quả. Theo Bagehot, nhà vua trong chế độ lập hiến có ba quyền: được tham vấn, được khuyến khích và được cảnh báo.

Cách mô tả này trở thành khung chuẩn để nói về vai trò nhà vua Anh. Áp vào Victoria, nó vừa đúng vừa chưa đủ. Đúng vì bà không thể tự ra chính sách. Chưa đủ vì bà đọc rất kỹ giấy tờ, viết hàng nghìn bức thư cho bộ trưởng, có lúc can thiệp mạnh vào việc bổ nhiệm giám mục, sĩ quan, và gây sức ép trong một số vấn đề đối ngoại. Nhật ký của bà, được cho là viết đều đặn gần như mỗi ngày suốt đời, về sau bị con gái Beatrice chép lại và lược bỏ nhiều đoạn, nên sử gia mất một phần nguồn gốc quý.

Một điều đáng chú ý nữa là quan hệ gia đình. Phần lớn con cháu của Victoria kết hôn với các hoàng gia châu Âu, nên bà được gọi là "bà nội châu Âu". Hoàng đế Đức Wilhelm II là cháu ngoại của bà, hoàng hậu Nga Aleksandra Fyodorovna là cháu ngoại gái. Bệnh máu khó đông mà bà mang gen truyền sang một số hậu duệ, trong đó có thái tử Nga Aleksei, cũng gắn với những biến cố chính trị về sau.

Những điều hay bị nói sai về nữ hoàng Victoria

Một triều đại dài như vậy để lại rất nhiều câu chuyện truyền miệng. Vài điểm thường bị kể sai hoặc thiếu ngữ cảnh:

  • Câu "chúng ta không thấy buồn cười" thường được gán cho bà như bằng chứng về tính nghiêm khắc, nhưng không có nguồn đương thời đáng tin nào ghi lại. Con gái và những người hầu cận kể rằng bà vẫn hay cười trong đời sống riêng.
  • Bà không phải người đặt ra chuẩn mực đạo đức khắt khe của thời đại mang tên mình. Những chuẩn mực đó có gốc từ phong trào tôn giáo và tầng lớp trung lưu đang lên từ trước khi bà lên ngôi; hình ảnh gia đình hoàng gia chỉ góp phần củng cố.
  • Victoria không phải nữ hoàng trị vì lâu nhất thế giới. Bà giữ kỷ lục của nước Anh trong hơn một thế kỷ, nhưng có những quân vương ở nơi khác trị vì lâu hơn.
  • Truyền thống cô dâu mặc váy trắng thường được nói là bắt đầu từ đám cưới của bà năm 1840. Chính xác hơn, đám cưới của bà làm kiểu váy trắng phổ biến rộng trong giới trung lưu Anh, còn trước đó đã có cô dâu quý tộc mặc màu trắng.
  • Bà có biết và theo dõi sát chính sự, chứ không chỉ ký giấy tờ: các tập thư từ đã xuất bản cho thấy nhiều ý kiến thẳng thắn, có lúc gay gắt, gửi cho các bộ trưởng về đối ngoại, quân đội và bổ nhiệm.

Phân biệt giai thoại với tư liệu là cách tốt để tránh cả hai thái cực: biến Victoria thành một bà hoàng khắc khổ chỉ biết để tang, hoặc thành một biểu tượng hoàn hảo của thời đại.

Di sản và những cách nhìn khác nhau về thời Victoria

Một biểu tượng của sự ổn định. Trong mắt nhiều người Anh đương thời, Victoria là hình ảnh của sự liên tục trong một thế kỷ biến động dữ dội về công nghiệp, đô thị và khoa học. Ngai vàng của bà đi qua giai đoạn nhiều nước châu Âu có cách mạng mà không lung lay.

Gương mặt của một đế quốc. Tên bà được đặt cho thành phố, hồ, thác nước, vùng đất ở nhiều châu lục. Với nhiều dân tộc thuộc địa, hình ảnh nữ hoàng gắn với sự cai trị từ bên ngoài, với các cuộc chiến và nạn đói ở những nơi như Ấn Độ hay Ireland; đánh giá thời Victoria vì thế không thể chỉ nhìn từ London.

Một vai trò chính trị hạn chế nhưng không nhỏ. Các tiểu sử gần đây dựa trên thư từ cho thấy bà có chính kiến mạnh, đôi khi bảo thủ, chẳng hạn phản đối quyền bầu cử của phụ nữ, và dùng ảnh hưởng cá nhân nhiều hơn hình ảnh một bà hoàng chỉ ngồi làm biểu tượng.

Kết thúc một thời đại. Victoria mất ngày 22 tháng 1 năm 1901 tại Osborne, đảo Wight. Con trai bà lên ngôi với hiệu Edward VII. Với nhiều người, cái chết của bà đánh dấu điểm khép lại thế kỷ mười chín theo nghĩa văn hoá chứ không chỉ theo lịch.

Câu hỏi thường gặp

Nữ hoàng Victoria trị vì bao lâu?

Victoria lên ngôi ngày 20 tháng 6 năm 1837 và mất ngày 22 tháng 1 năm 1901, khoảng sáu mươi ba năm bảy tháng. Đó là triều đại dài nhất trong lịch sử nước Anh cho đến khi được vượt qua vào thế kỷ hai mươi mốt.

Vì sao gọi là thời Victoria?

Cách gọi này dùng để chỉ giai đoạn trùng với triều đại của bà, gắn với công nghiệp hoá, mở rộng đế quốc, các chuẩn mực đạo đức gia đình nghiêm khắc và một phong cách kiến trúc, nghệ thuật riêng. Đây là cách gọi theo văn hoá, không có nghĩa nữ hoàng tạo ra mọi đặc điểm đó.

Victoria có quyền quyết định chính sách không?

Không theo nghĩa ra lệnh. Quyền quyết định nằm ở Quốc hội và nội các. Nữ hoàng có quyền được tham vấn, được khuyến khích và cảnh báo theo cách mô tả của Walter Bagehot, và trên thực tế bà dùng thư từ, các buổi tiếp kiến để gây ảnh hưởng, nhất là về đối ngoại và bổ nhiệm.

Victoria được phong Nữ hoàng Ấn Độ khi nào?

Đạo luật Danh hiệu Hoàng gia năm 1876 cho phép bà mang danh hiệu Nữ hoàng Ấn Độ, chính thức từ ngày 1 tháng 5 năm 1876. Lễ tuyên cáo long trọng được tổ chức ở Delhi ngày 1 tháng 1 năm 1877. Bà chưa từng đặt chân đến Ấn Độ.

Vì sao Victoria được gọi là bà nội châu Âu?

Chín người con của Victoria và Albert kết hôn với nhiều hoàng gia và vương công châu Âu, nên cháu chắt của bà ngồi trên hoặc gắn với nhiều ngai vàng như Đức, Nga, Tây Ban Nha, Na Uy, Hy Lạp, Romania. Cách gọi này phản ánh mạng lưới hôn nhân hoàng gia thời đó.

Nữ hoàng Victoria mặc đồ đen suốt đời vì sao?

Sau khi hoàng tử Albert mất năm 1861, Victoria để tang chồng và mặc đồ đen gần như suốt bốn mươi năm còn lại. Việc để tang kéo dài và rút khỏi đời sống công khai trong nhiều năm từng khiến uy tín hoàng gia giảm sút, trước khi bà dần trở lại vai trò nghi lễ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138