QuyenThe.comQuyền Thế
Các hoàng đế Trung Hoa

Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dận: binh biến Trần Kiều và chính sách trọng văn

Triệu Khuông Dận khoác hoàng bào ở Trần Kiều năm 960, dùng chén rượu thu binh quyền, đặt văn quan lên trên võ tướng và để lại một nhà Tống giàu có nhưng yếu thế quân sự.

Vietnamese tour group with umbrellas standing before a weathered stone stele pavilion at the Temple of Literature in Hanoi, drizzly morning, everyone seen from behind

Tống Thái Tổ tên là Triệu Khuông Dận, sinh năm 927, vốn là tướng chỉ huy cấm quân nhà Hậu Chu; năm 960, ông được quân sĩ khoác áo hoàng bào trong cuộc binh biến ở Trần Kiều, lên ngôi lập ra nhà Tống và trị vì đến khi mất năm 976. Ông khép lại giai đoạn Ngũ Đại Thập Quốc — hơn nửa thế kỷ mà các triều đại phương bắc thay nhau chỉ trong vài năm — bằng một công thức cai trị đặt văn quan lên trên võ tướng.

Công thức ấy giúp nhà Tống tránh được nạn tướng lĩnh cát cứ suốt hơn ba trăm năm, nhưng cũng bị nhiều sử gia cho là nguyên nhân khiến triều đại này yếu thế trước các nước phương bắc. Bài viết kể lại cách ông lên ngôi, cách ông tháo ngòi nổ quân phiệt, bộ máy mà ông dựng, những chiến dịch thống nhất, cái chết còn nhiều nghi vấn, và quan hệ ban đầu giữa triều Tống với nước Đại Cồ Việt của nhà Đinh.

Từ tướng cấm quân Hậu Chu đến hoàng bào ở Trần Kiều

Triệu Khuông Dận sinh ở Lạc Dương trong một gia đình võ tướng; cha ông là Triệu Hoằng Ân, chỉ huy cấm quân qua nhiều triều Ngũ Đại. Thời trẻ ông đi nhiều nơi, rồi theo Quách Uy, người lập ra nhà Hậu Chu. Dưới thời Chu Thế Tông Sài Vinh — một vị vua có tài, quyết tâm thống nhất — ông lập công trong trận Cao Bình năm 954 và được giao chỉ huy lực lượng tinh nhuệ nhất là điện tiền quân, chức cao nhất là điện tiền đô điểm kiểm.

Năm 959, Sài Vinh mất khi đang giữa chừng sự nghiệp, người kế vị là Chu Cung Đế mới bảy tuổi. Đầu năm 960, triều đình nhận tin quân Khiết Đan và Bắc Hán xâm lấn biên giới — một tin mà nhiều sử gia sau này nghi là được dựng lên — và giao Triệu Khuông Dận dẫn quân đi chống. Đến dịch trạm Trần Kiều, cách kinh đô Khai Phong không xa, các tướng sĩ khoác áo vàng lên người ông, tôn làm hoàng đế. Sử chính thức đời Tống kể rằng ông bị động chấp nhận, chỉ ra điều kiện là không được cướp phá kinh thành, không được xúc phạm Thái hậu và vua nhỏ.

Đoàn quân quay về Khai Phong, gần như không có kháng cự. Chu Cung Đế nhường ngôi. Triệu Khuông Dận đặt quốc hiệu Tống, theo tên trấn Tống Châu nơi ông từng làm tiết độ sứ, niên hiệu Kiến Long. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng của em trai ông là Triệu Quang Nghĩa và mưu sĩ Triệu Phổ khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một cuộc chính biến có kế hoạch, dù cách diễn ra êm thấm hơn hẳn các lần đổi triều trước đó.

Chén rượu thu binh quyền: chuyện có thật đến đâu

Chỉ trong năm đầu, Thái Tổ phải dẹp hai cuộc nổi dậy của các tướng cũ nhà Hậu Chu là Lý Quân ở Lộ Châu và Lý Trọng Tiến ở Dương Châu. Theo các sách đời Tống, ông hỏi Triệu Phổ làm sao để thiên hạ thôi binh đao, và Triệu Phổ trả lời gói gọn trong ba ý: tước bớt quyền của các trấn, nắm lấy tiền lương của họ, thu quân tinh nhuệ về triều.

Năm 961, theo ghi chép phổ biến, Thái Tổ mời các tướng cấm quân thân cận như Thạch Thủ Tín, Vương Thẩm Kỳ dự yến. Giữa tiệc, ông than rằng làm vua không vui bằng làm tiết độ sứ, vì đêm nào cũng lo một ngày kia thuộc hạ của các khanh cũng khoác hoàng bào lên người các khanh như đã làm với ông. Các tướng hiểu ý, hôm sau đều xin từ chức, nhận ruộng vườn, tiền bạc về an hưởng. Chuyện này đi vào sử với tên "bôi tửu thích binh quyền".

Đây là một trong những giai thoại chính trị nổi tiếng nhất Trung Hoa, nhưng nguồn gốc của nó đáng lưu tâm. Các ghi chép sớm nhất về bữa tiệc xuất hiện trong bút ký của Tư Mã Quang và các sách biên soạn sau đó hàng chục năm; một số sử gia hiện đại cho rằng chi tiết đã được làm cho kịch tính hơn thực tế. Điều chắc chắn là: trong vài năm đầu nhà Tống, các tướng lĩnh lớn lần lượt bị điều khỏi cấm quân, và quyền chỉ huy được chia nhỏ. Khung sự kiện có thật, còn bữa tiệc với những lời thoại tròn trịa thì nên coi là cách hậu thế kể lại.

Bộ máy được thiết kế để không ai đủ mạnh làm phản

Chia quyền ở trung ương. Tể tướng lo chính sự, nhưng quân sự giao cho Khu mật viện, tài chính giao cho Tam ty; ba nơi ngang hàng, cùng trình lên vua. Thêm chức tham tri chính sự làm phó tể tướng để san bớt quyền của tể tướng.

Văn quan quản địa phương. Các châu do văn quan từ triều đình cử xuống làm tri châu, kèm chức thông phán có quyền cùng ký văn thư và báo cáo thẳng về kinh. Tiền thuế các nơi thu được phần lớn chuyển về trung ương qua các chuyển vận sứ.

Quân đội tách khỏi tướng. Lính khoẻ ở các trấn được tuyển về cấm quân đóng quanh kinh đô; đơn vị đồn trú được luân chuyển định kỳ, và tướng chỉ huy cũng thay đổi, khiến sử có câu "binh không biết tướng, tướng không biết binh". Quyền điều quân và quyền nắm quân thuộc hai cơ quan khác nhau.

Khoa cử làm cửa chính. Năm 973, sau tranh cãi về kết quả một kỳ thi, Thái Tổ tự mình ra đề hỏi lại thí sinh ở điện; từ đó thi điện trở thành vòng cuối thường lệ, người đỗ coi là "môn sinh của thiên tử" chứ không phải môn sinh của quan chủ khảo.

Đãi ngộ sĩ phu. Tương truyền Thái Tổ khắc lời thề đặt trong điện kín, dặn con cháu không được giết sĩ đại phu và người dâng thư bàn việc, phải chăm lo con cháu họ Sài. Tấm bia này chỉ thấy trong ghi chép đời sau, tính xác thực còn tranh luận, nhưng tinh thần đối xử ôn hoà với quan văn thì được phản ánh trong thực tế triều Tống.

Thống nhất phương nam: "tiên nam hậu bắc"

Thái Tổ cùng Triệu Phổ chọn chiến lược đánh các nước giàu nhưng yếu ở phương nam trước, để dành sức đối phó với Bắc Hán và Khiết Đan sau. Trình tự theo sử liệu phổ biến:

NămNước bị sáp nhậpGhi chú
963Kinh Nam và Hồ NamMượn đường đánh Hồ Nam rồi tiện đường lấy luôn Kinh Nam
965Hậu ThụcVùng Tứ Xuyên giàu có, chiến dịch nhanh nhưng sau đó có nổi loạn vì quân Tống cướp phá
971Nam HánVùng Lưỡng Quảng; từ đây biên giới nhà Tống tiếp giáp với Đại Cồ Việt
975Nam ĐườngHậu chủ Lý Dục, nhà thơ nổi tiếng, đầu hàng và bị đưa về Khai Phong
969 (thất bại)Bắc HánThái Tổ thân chinh vây Thái Nguyên nhưng phải rút

Đến khi Thái Tổ mất, Ngô Việt và Bắc Hán vẫn còn; hai nước này được sáp nhập dưới thời em ông vào năm 978 và 979. Mười sáu châu Yên Vân ở phía bắc — vốn đã rơi vào tay Khiết Đan từ đời Hậu Tấn — thì nhà Tống không bao giờ lấy lại được. Tương truyền Thái Tổ lập một kho riêng để dành tiền, định chuộc lại đất ấy hoặc dùng làm quân phí.

Quan hệ đầu tiên giữa nhà Tống và nhà Đinh

Khi Nam Hán bị diệt năm 971, triều Tống trở thành láng giềng trực tiếp của nước Đại Cồ Việt do Đinh Tiên Hoàng lập năm 968. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 972 Đinh Tiên Hoàng sai con trưởng là Nam Việt vương Đinh Liễn đem lễ vật sang sứ nhà Tống. Triều Tống đáp lại bằng các tước phong cho cha con họ Đinh trong những năm sau đó, theo khuôn sách phong mà các triều Trung Hoa dùng với các nước láng giềng.

Quan hệ sách phong này, nhìn từ phía Đại Việt, là cách giữ hoà bình ở biên giới phía bắc trong khi trong nước vẫn xưng đế, đặt niên hiệu riêng. Nhìn từ phía triều Tống, nó phù hợp với chiến lược ưu tiên phương bắc của Thái Tổ: không mở thêm mặt trận ở phương nam khi Bắc Hán và Khiết Đan chưa giải quyết xong.

Phải đến đời em ông, Tống Thái Tông, khi nhà Đinh gặp biến loạn sau cái chết của Đinh Tiên Hoàng, quân Tống mới đưa quân sang năm 981 và bị Lê Hoàn đánh bại. Sự kiện đó nằm ngoài thời trị vì của Thái Tổ và thuộc chủ đề kháng chiến, nên ở đây chỉ nhắc để bạn nối mạch thời gian. Nhìn chung, trong mười sáu năm Thái Tổ ở ngôi, quan hệ giữa hai bên diễn ra qua kênh sứ thần, không có xung đột quân sự được ghi nhận.

Cái chết năm 976 và lời bàn của hậu thế

Tháng 10 âm lịch năm 976, Thái Tổ đột ngột qua đời ở tuổi 49 tính tròn. Người kế vị không phải con trai ông mà là em trai Triệu Quang Nghĩa, tức Tống Thái Tông. Một bút ký của nhà sư Văn Oánh chép rằng đêm trước, hai anh em uống rượu trong cung, người ngoài chỉ thấy bóng nến lay động và nghe tiếng rìu ngọc gõ xuống đất — chi tiết được gọi là "chúc ảnh phủ thanh", tức bóng nến tiếng rìu. Từ đó nảy sinh nghi vấn rằng Thái Tông có liên quan đến cái chết của anh, nhưng không có bằng chứng nào xác thực.

Để hợp thức hoá việc em nối ngôi anh, triều Thái Tông về sau công bố "minh ước hòm vàng", theo đó Đỗ thái hậu trước khi mất năm 961 đã dặn Thái Tổ truyền ngôi cho em, vì nhà Hậu Chu mất do vua nhỏ tuổi. Văn bản này được Triệu Phổ đưa ra nhiều năm sau, và tính xác thực bị nhiều sử gia nghi ngờ. Cả hai câu chuyện cho thấy rõ một điều: cuộc chuyển giao quyền lực năm 976 đến nay vẫn là một ẩn số.

Về đánh giá, sử gia truyền thống khen Thái Tổ khoan hậu, ít giết người, chấm dứt thời loạn bằng con đường ít đổ máu so với các lần đổi triều trước. Phê phán thường nhắm vào hệ quả lâu dài của chính sách trọng văn: quân đội đông nhưng không mạnh, chi phí nuôi quân và nuôi quan rất lớn, khiến nhà Tống về sau phải chịu thế yếu trước Liêu, Tây Hạ, Kim. Ngược lại, chính khung cai trị ấy cũng tạo điều kiện cho kinh tế, khoa cử, văn hoá đời Tống phát triển mạnh — một sự đánh đổi mà các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục bàn.

Câu hỏi thường gặp

Binh biến Trần Kiều là gì?

Đó là sự kiện năm 960, khi quân đội Hậu Chu do Triệu Khuông Dận chỉ huy dừng ở dịch trạm Trần Kiều gần Khai Phong và khoác hoàng bào tôn ông làm vua. Ông quay về kinh, vua nhỏ Chu Cung Đế nhường ngôi, nhà Tống ra đời mà gần như không đổ máu ở kinh thành.

"Bôi tửu thích binh quyền" có thật không?

Việc Thái Tổ thu quyền chỉ huy cấm quân của các tướng thân cận trong những năm đầu là có thật. Riêng bữa tiệc với lời thoại cụ thể được chép trong các sách ra đời muộn hơn, nên nhiều sử gia cho rằng chi tiết đã được kể lại theo hướng kịch tính hoá.

Vì sao nhà Tống bị cho là yếu về quân sự?

Các chính sách của Thái Tổ như luân chuyển tướng, chia quyền điều quân và nắm quân, đặt văn quan lên trên võ tướng giúp ngăn đảo chính nhưng làm giảm hiệu quả chỉ huy. Theo thời gian, quân đội phình to và tốn kém mà sức chiến đấu không tương xứng.

Ai kế vị Tống Thái Tổ?

Người kế vị là em trai ông, Triệu Quang Nghĩa, tức Tống Thái Tông, chứ không phải con trai ông. Việc này được giải thích bằng "minh ước hòm vàng" do triều Thái Tông công bố về sau, nhưng tính xác thực của văn bản đó còn bị nghi ngờ.

Nhà Tống bắt đầu quan hệ với Việt Nam từ khi nào?

Sau khi nhà Tống diệt Nam Hán năm 971, hai nước có chung biên giới. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 972 Đinh Tiên Hoàng sai con là Đinh Liễn sang sứ, mở đầu quan hệ bang giao giữa nhà Đinh và nhà Tống qua kênh sứ thần và sách phong.

"Chúc ảnh phủ thanh" nghĩa là gì?

Cụm từ này nghĩa là bóng nến và tiếng rìu, lấy từ một bút ký đời Tống kể về đêm Thái Tổ mất khi đang uống rượu với em trai. Nó thường được dùng để chỉ nghi án quanh cái chết của Thái Tổ, nhưng chỉ là ghi chép đơn lẻ, không đủ để kết luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138