Hoàng đế Càn Long tên là Ái Tân Giác La Hoằng Lịch, sinh năm 1711, con thứ tư của vua Ung Chính; ông lên ngôi năm 1735, ở ngôi 60 năm rồi nhường ngôi cho con vào đầu năm 1796, nhưng vẫn nắm quyền với tư cách thái thượng hoàng cho tới khi mất năm 1799. Tính cả những năm ấy, ông là người nắm quyền lực thực tế lâu nhất trong lịch sử Trung Hoa.
Thời Càn Long thường được coi là đỉnh của "thịnh thế Khang – Càn": lãnh thổ rộng, dân số tăng mạnh, văn hoá cung đình phát triển. Nhưng cũng chính trong những năm này, tham nhũng lan rộng, chiến tranh tốn kém và sự khép kín trước thế giới bên ngoài đã tích tụ thành những vấn đề mà các đời vua sau phải gánh. Với người Việt, tên ông gắn với cuộc tiến quân của Tôn Sĩ Nghị năm 1788. Bài viết đi lần lượt qua các mặt ấy.
Người được chọn bằng chiếc hộp sau tấm biển
Hoằng Lịch sinh ở phủ Ung thân vương khi cha ông còn là một hoàng tử trong cuộc tranh ngôi thời Khang Hy. Tương truyền ông nội Khang Hy rất quý cháu, đưa vào cung nuôi dạy một thời gian, và có thuyết cho rằng tình cảm ấy góp phần vào việc Khang Hy chọn Ung Chính kế vị. Thuyết này chủ yếu dựa vào ghi chép đời sau và lời kể của chính Càn Long, nên chỉ nên coi là một khả năng.
Rút kinh nghiệm từ cuộc tranh ngôi khốc liệt của các anh em mình, Ung Chính lập ra phép "bí mật lập trữ": tên người kế vị được viết vào chiếu, đặt trong hộp kín sau tấm biển "Chính đại quang minh" ở điện Càn Thanh, một bản khác vua giữ bên mình; chỉ khi vua mất mới mở ra. Năm 1723, ngay sau khi lên ngôi, Ung Chính đã ghi tên Hoằng Lịch.
Năm 1735 Ung Chính mất đột ngột. Hoằng Lịch hai mươi bốn tuổi lên ngôi, năm sau đổi niên hiệu là Càn Long. Ông tiếp quản một quốc khố dồi dào nhờ mười ba năm Ung Chính chỉnh đốn thuế khoá, cùng Quân cơ xứ — cơ quan nhỏ gọn do cha ông lập ra để xử lý việc quân và việc nước quan trọng, giúp hoàng đế điều hành trực tiếp. Những năm đầu, Càn Long chủ trương "khoan mãnh tương tế", nới lỏng bớt sự nghiêm khắc của thời Ung Chính, tha cho nhiều người bị tội dưới triều trước.
Những con số thường được nhắc về thời Càn Long
Thời Càn Long được nhắc nhiều qua những con số lớn. Dưới đây là các con số phổ biến trong tài liệu, nên hiểu như mức gần đúng.
| Mảng | Con số thường được nêu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thời gian nắm quyền | 60 năm làm vua, thêm hơn 3 năm làm thái thượng hoàng | Từ 1735 đến 1799 |
| Thơ ngự chế | Hơn bốn vạn bài | Phần nhiều do cận thần giúp chỉnh sửa; giá trị văn học không cao |
| Tứ khố toàn thư | Khoảng 3.400 loại sách, gần 8 vạn quyển | Chép tay thành bảy bộ, đặt ở bảy thư các |
| Nam tuần | Sáu lần, từ 1751 đến 1784 | Bắt chước ông nội Khang Hy, nhưng tốn kém hơn nhiều |
| Dân số | Vượt khoảng 300 triệu vào cuối thời kỳ | Ước tính từ sổ sách đương thời, có sai số |
Dân số tăng nhanh nhờ thời gian dài không có chiến tranh lớn ở nội địa, cùng các giống cây mới như ngô, khoai lang lan rộng. Nhưng diện tích canh tác không tăng kịp, khiến áp lực về đất đai và lương thực tích tụ dần. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một trong những nguyên nhân sâu xa của các cuộc nổi dậy nông dân nổ ra từ cuối thời Càn Long và kéo dài sang thế kỷ 19.
Tứ khố toàn thư: bộ sách lớn và những cuốn sách bị đốt
Năm 1773, Càn Long lập Tứ khố toàn thư quán, giao cho Kỷ Quân và nhiều học giả biên soạn một bộ tùng thư tập hợp sách vở theo bốn kho: kinh, sử, tử, tập. Bản đầu tiên hoàn thành năm 1782, sau đó được chép tay thành bảy bộ cất ở các thư các ở Bắc Kinh, Thẩm Dương, Thừa Đức và vùng Giang Nam. Kèm theo là bộ Tứ khố toàn thư tổng mục đề yếu, giới thiệu và bình luận từng cuốn sách, đến nay vẫn là công cụ tra cứu quan trọng cho người nghiên cứu cổ thư.
Mặt kia của công trình là việc kiểm duyệt. Trong quá trình thu thập sách từ khắp nơi, triều đình rà soát những nội dung bị coi là xúc phạm nhà Thanh hoặc người Mãn, nhắc tới nhà Minh một cách hoài niệm, hay có chữ nghĩa bị cho là bất kính. Hàng nghìn đầu sách bị cấm, bị huỷ hoặc bị sửa đổi; nhiều đoạn văn trong các sách được đưa vào Tứ khố cũng bị cắt gọt. Các nhà nghiên cứu ước tính số đầu sách bị huỷ hoặc cấm lên tới vài nghìn.
Cùng thời gian, các vụ án văn tự diễn ra dày đặc hơn hẳn thời Khang Hy và Ung Chính, với hơn một trăm vụ được ghi nhận. Người viết, người in, người giữ sách đều có thể bị trừng phạt, đôi khi chỉ vì một câu thơ bị suy diễn. Vì vậy Tứ khố toàn thư thường được nhìn như biểu tượng của cả hai mặt thời Càn Long: một nhà nước đủ giàu và đủ tổ chức để làm những công trình văn hoá đồ sộ, đồng thời đủ mạnh để kiểm soát tư tưởng tới từng trang sách.
Mười võ công và cuộc tiến quân sang Đại Việt năm 1788
Năm 1792, Càn Long viết bài ký tự tổng kết mười chiến dịch ở các vùng biên viễn trong thời mình, và tự xưng là "Thập toàn lão nhân" — ông già vẹn toàn mười phần. Trong số đó có những chiến dịch kéo dài và tốn kém, có chiến dịch thất bại về thực chất nhưng vẫn được kể là võ công, như cuộc chiến với Miến Điện kết thúc bằng hoà ước sau nhiều tổn thất. Chiến dịch An Nam cũng nằm trong danh sách này.
Năm 1788, sau khi quân Tây Sơn tiến ra Bắc, vua Lê Chiêu Thống phải bỏ kinh thành, gia quyến chạy sang đất Thanh cầu cứu. Càn Long sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị dẫn quân sang, danh nghĩa là khôi phục nhà Lê. Quân Thanh vào Thăng Long cuối năm 1788. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi tiến quân thần tốc ra Bắc; trong dịp Tết Kỷ Dậu đầu năm 1789, quân Tây Sơn đánh bại quân Thanh ở Ngọc Hồi, Đống Đa, Tôn Sĩ Nghị rút chạy về nước.
Sau đó, hai bên chuyển sang con đường ngoại giao. Quang Trung chủ động cầu hoà, Càn Long chấp nhận và phong ông làm An Nam quốc vương năm 1789. Năm 1790, một sứ đoàn Đại Việt sang dự lễ mừng thọ tám mươi tuổi của Càn Long; việc người dẫn đầu là chính Quang Trung hay một người đóng thế đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu. Lê Chiêu Thống sống lưu vong ở Bắc Kinh và mất ở đó năm 1793. Sử nhà Thanh xếp chiến dịch này vào mười võ công, còn sử Việt ghi đây là một chiến thắng lớn của Tây Sơn — hai cách ghi phản ánh hai góc nhìn khác nhau về cùng một sự kiện.
Hòa Thân, sứ đoàn Macartney và những vết nứt cuối đời
Hòa Thân. Từ giữa thập niên 1770, Hòa Thân — một thị vệ trẻ được Càn Long đặc biệt tin dùng — thăng tiến rất nhanh, nắm nhiều chức quan quan trọng cùng lúc, kể cả trong Quân cơ xứ. Dưới thời ông, tham nhũng lan khắp bộ máy. Khi Càn Long mất năm 1799, vua Gia Khánh lập tức buộc Hòa Thân tự tận và tịch thu gia sản; con số tài sản khổng lồ thường được nhắc trong dân gian là phóng đại, nhưng mức độ giàu có bất thường của ông thì được ghi nhận.
Sứ đoàn Macartney. Năm 1793, sứ đoàn Anh do Macartney dẫn đầu đến gặp Càn Long ở Nhiệt Hà, đề nghị mở thêm cảng thông thương và đặt sứ quán thường trú. Càn Long từ chối; thư trả lời của ông cho vua Anh có ý nói thiên triều sản vật phong phú, không thiếu thứ gì, không cần hàng hoá nước ngoài. Khi ấy việc buôn bán với phương Tây vẫn bị giới hạn ở một cảng Quảng Châu theo quy định từ năm 1757.
Chi phí nhà nước. Sáu lần nam tuần, việc mở rộng các vườn ngự uyển như Viên Minh Viên, cùng các chiến dịch quân sự đã làm hao hụt nhiều phần kho bạc mà Ung Chính để lại.
Thoái vị mà không trao quyền. Năm 1795, Càn Long tuyên bố nhường ngôi để không vượt sáu mươi mốt năm ở ngôi của ông nội. Đầu năm 1796, con ông lên ngôi tức vua Gia Khánh, nhưng mọi việc lớn vẫn do thái thượng hoàng quyết định. Cũng năm 1796, một cuộc khởi nghĩa lớn bùng lên ở vùng giáp ranh Tứ Xuyên, Hồ Bắc, Thiểm Tây, kéo dài nhiều năm.
Chính sử, phim ảnh và cách hậu thế đánh giá
Càn Long là một trong những hoàng đế xuất hiện nhiều nhất trên màn ảnh, từ các phim về những lần vi hành Giang Nam đến các phim về hậu cung. Phần lớn tình tiết là hư cấu. Ông có thực sự đi tuần nhiều lần, nhưng là những chuyến đi được chuẩn bị công phu với đoàn tuỳ tùng rất lớn. Lời đồn rằng ông thực ra là con một gia đình người Hán họ Trần ở Hải Ninh, bị đánh tráo khi mới sinh, đã bị các nhà sử học bác bỏ vì không phù hợp với ghi chép cung đình.
Về các phi tần, những nhân vật trên phim thường được xây dựng dựa trên tên tuổi có thật, như hoàng hậu Phú Sát thị hay Lệnh quý phi, mẹ của vua Gia Khánh, nhưng tính cách, quan hệ và mưu kế hầu như đều do biên kịch tạo ra. Nếu muốn tìm hiểu thật, bạn nên đọc các sách nghiên cứu dựa trên hồ sơ lưu trữ của cung đình nhà Thanh.
Đánh giá truyền thống tôn Càn Long là một trong những vị vua thịnh trị nhất. Sử học về sau nhìn ông phức tạp hơn: một người có năng lực và học vấn, giữ được ổn định trong thời gian rất dài, nhưng tự mãn, xa hoa, dung túng tham nhũng, kiểm soát tư tưởng gắt gao, và khép cửa trước những biến đổi đang diễn ra ở bên ngoài. Ông được an táng ở Dụ Lăng thuộc quần thể Đông Lăng. Chỉ vài chục năm sau khi ông mất, nhà Thanh bước vào thời kỳ khủng hoảng kéo dài suốt thế kỷ 19.
Câu hỏi thường gặp
Càn Long trị vì bao nhiêu năm?
Càn Long làm hoàng đế 60 năm, từ năm 1735 đến đầu năm 1796, rồi làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1799. Tính cả hơn ba năm ấy, ông nắm quyền thực tế lâu hơn ông nội Khang Hy, người ở ngôi 61 năm.
Vì sao Càn Long nhường ngôi?
Ông tuyên bố không muốn vượt thời gian trị vì của ông nội Khang Hy, nên nhường ngôi cho con là vua Gia Khánh vào đầu năm 1796. Tuy vậy, ông vẫn giữ quyền quyết định các việc lớn với tư cách thái thượng hoàng cho tới khi qua đời.
Tứ khố toàn thư là gì?
Đó là bộ tùng thư khổng lồ biên soạn theo lệnh Càn Long từ năm 1773, chia sách thành bốn kho kinh, sử, tử, tập. Bộ sách được chép tay thành bảy bản. Quá trình biên soạn đi kèm việc cấm và huỷ nhiều đầu sách bị coi là bất lợi cho triều Thanh.
Càn Long liên quan gì đến lịch sử Việt Nam?
Năm 1788 ông sai Tôn Sĩ Nghị đưa quân sang Đại Việt với danh nghĩa giúp vua Lê Chiêu Thống. Quân Thanh bị vua Quang Trung đánh bại dịp Tết Kỷ Dậu năm 1789. Sau đó hai bên giảng hoà, Càn Long phong Quang Trung làm An Nam quốc vương.
Hòa Thân là ai?
Hòa Thân là đại thần được Càn Long sủng ái nhất trong hơn hai mươi năm cuối đời, nắm nhiều chức vụ quan trọng và nổi tiếng tham nhũng. Ngay sau khi Càn Long mất năm 1799, vua Gia Khánh buộc ông tự tận và tịch thu toàn bộ tài sản.
"Thập toàn võ công" là gì?
Đó là cách Càn Long tự tổng kết mười chiến dịch quân sự ở các vùng biên viễn trong thời mình, và ông tự xưng là Thập toàn lão nhân. Danh sách gồm cả những chiến dịch không đạt mục tiêu, như chiến dịch Miến Điện hay chiến dịch An Nam năm 1788 đến 1789.