QuyenThe.comQuyền Thế
Các hoàng đế Trung Hoa

Vua Vĩnh Lạc Chu Đệ: giành ngôi của cháu, dời đô Bắc Kinh và hạm đội Trịnh Hòa

Minh Thành Tổ Chu Đệ lật đổ cháu là vua Kiến Văn, dời đô lên Bắc Kinh, cho biên soạn Vĩnh Lạc đại điển, sai Trịnh Hòa vượt biển và đưa quân sang Đại Việt năm 1406.

Vietnamese father and daughter looking at a large wooden sailing ship model inside a maritime museum in Hải Phòng, soft window light, both seen from behind

Vua Vĩnh Lạc là Minh Thành Tổ Chu Đệ, con thứ tư của Chu Nguyên Chương, sinh năm 1360; ông khởi binh lật đổ cháu ruột là vua Kiến Văn trong cuộc nội chiến 1399–1402, lên ngôi với niên hiệu Vĩnh Lạc và trị vì đến khi mất năm 1424. Dưới thời ông, kinh đô nhà Minh dời từ Nam Kinh lên Bắc Kinh, Tử Cấm Thành được xây dựng, bộ bách khoa Vĩnh Lạc đại điển ra đời và hạm đội của Trịnh Hòa đi tới tận bờ biển châu Phi.

Cũng chính ông là người đưa quân sang Đại Việt năm 1406, mở ra hai mươi năm thuộc Minh — một giai đoạn đau thương trong sử Việt. Bài viết kể lại các mặt ấy theo trình tự, giữ giọng trung tính của người đọc sử: một vị vua có tầm nhìn lớn và nhiều công trình lâu dài, đồng thời là người giành ngôi bằng nội chiến, thanh trừng tàn khốc và mở rộng bằng chiến tranh.

Yên vương trấn giữ phương bắc

Chu Đệ sinh ở Ứng Thiên khi cha ông còn đang đánh dẹp các đối thủ. Năm 1370, ông được phong làm Yên vương, và năm 1380 đến đất phong ở Bắc Bình — tức Đại Đô cũ của nhà Nguyên, nay là Bắc Kinh. Đây là vùng biên giới nhạy cảm nhất, đối diện các bộ tộc Mông Cổ vẫn còn mạnh sau khi nhà Nguyên rút lên thảo nguyên.

Trong những năm cuối đời Hồng Vũ, Yên vương nhiều lần cầm quân đánh lên phía bắc và được cha khen ngợi. Ông cùng các anh em làm phiên vương nắm quân đội riêng đông đảo, đúng như ý đồ của Chu Nguyên Chương là để con cái làm phên dậu cho triều đình. Khi thái tử Chu Tiêu mất năm 1392 và các anh lớn của Chu Đệ cũng lần lượt qua đời, ông trở thành người con lớn tuổi nhất còn sống, nhiều kinh nghiệm quân sự nhất — nhưng ngôi kế vị lại thuộc về người cháu Chu Doãn Văn.

Có những ghi chép cho rằng Chu Nguyên Chương từng cân nhắc lập Chu Đệ làm thái tử thay cho cháu nội; các chi tiết này phần lớn xuất hiện trong những bản sử được soạn lại dưới thời Vĩnh Lạc, nên có thể mang mục đích hợp thức hoá việc lên ngôi của ông. Đây là một điểm bạn nên nhớ khi đọc mọi tư liệu về giai đoạn này: bên thắng đã chỉnh sửa lại sử, thậm chí bỏ niên hiệu Kiến Văn khỏi lịch chính thức một thời gian dài.

Loạn Tĩnh nạn và số phận bí ẩn của vua Kiến Văn

Lên ngôi năm 1398, vua Kiến Văn trẻ tuổi cùng các cận thần Tề Thái, Hoàng Tử Trừng lập tức thi hành chính sách tước bớt quyền các phiên vương. Chỉ trong một năm, nhiều vị vương bị phế làm thứ dân, có người tự thiêu. Năm 1399, Chu Đệ khởi binh với danh nghĩa "thanh quân trắc", tức dẹp gian thần bên cạnh vua, và gọi cuộc chiến là "Tĩnh nạn" — dẹp yên tai hoạ.

Cuộc nội chiến kéo dài ba năm. Triều đình đông quân hơn nhiều nhưng thiếu tướng giỏi, phần vì nhiều công thần lão luyện đã bị giết trong các vụ án thời Hồng Vũ. Năm 1402, quân Yên vượt sông Trường Giang, tướng giữ cửa thành Kim Xuyên mở cửa cho vào Nam Kinh. Trong cung bốc cháy; sau đó người ta tìm thấy những thi thể cháy không nhận rõ, và triều mới tuyên bố vua Kiến Văn đã chết trong lửa.

Nhưng từ đó đến nay, số phận thật của Kiến Văn vẫn là một trong những nghi án lớn nhất của lịch sử Trung Hoa. Nhiều truyền thuyết kể ông cạo đầu trốn đi làm nhà sư, sống lưu lạc ở phía tây nam. Minh sử cũng ghi lại lời đồn rằng một trong những mục đích của các chuyến đi biển của Trịnh Hòa là dò tìm tung tích vị vua này. Không có bằng chứng nào xác nhận dứt khoát.

Những người trung thành với Kiến Văn bị trừng trị nặng nề. Trường hợp nổi tiếng nhất là nho sĩ Phương Hiếu Nhụ, người từ chối thảo chiếu lên ngôi cho Chu Đệ và bị xử tử cùng nhiều thân nhân, môn sinh. Chuyện ông bị "tru thập tộc", tức giết mười họ, chủ yếu đến từ các ghi chép đời sau và mức độ chính xác còn được bàn.

Những công trình và thiết chế để lại

Dời đô Bắc Kinh. Vĩnh Lạc đổi Bắc Bình thành Bắc Kinh, cho xây hoàng cung mới — tức Tử Cấm Thành — trong nhiều năm, chủ yếu từ khoảng 1406 đến 1420, và chính thức dời đô vào năm 1421. Lý do thường được nêu là đây là đất phong cũ của ông và là vị trí thuận lợi để đối phó với Mông Cổ. Để nuôi kinh đô mới, kênh Đại Vận Hà được nạo vét, khôi phục tuyến chở lương từ phía nam lên.

Vĩnh Lạc đại điển. Năm 1403, ông sai Giải Tấn chủ trì biên soạn một bộ sách tập hợp tri thức từ mọi bộ sách hiện có. Bộ sách hoàn thành năm 1408 với hơn hai vạn hai nghìn quyển, là bộ bách khoa lớn nhất thế giới thời ấy. Bản gốc đến nay đã thất lạc, chỉ còn một phần nhỏ các bản sao chép đời sau rải rác ở nhiều nơi.

Nội các. Vĩnh Lạc chọn một số quan văn trẻ như Giải Tấn, Dương Sĩ Kỳ, Dương Vinh vào làm việc tại Văn Uyên các để giúp soạn thảo văn thư, tham mưu. Nhóm này về sau phát triển thành Nội các, cơ quan đầu não thực tế của triều Minh khi chức thừa tướng đã bị bãi bỏ.

Đông xưởng. Năm 1420, ông lập Đông xưởng do hoạn quan đứng đầu, chuyên dò xét quan lại, song song với Cẩm y vệ. Đây là bước mở rộng vai trò của hoạn quan mà các sử gia coi là một trong những căn bệnh kéo dài của nhà Minh.

Bảy chuyến đi biển của Trịnh Hòa

Hoạn quan Trịnh Hòa, người gốc Vân Nam, chỉ huy các hạm đội lớn đi về phía tây. Sáu chuyến đầu diễn ra dưới thời Vĩnh Lạc, chuyến cuối dưới thời cháu ông là vua Tuyên Đức.

ChuyếnKhoảng thời gianĐiểm xa nhất được ghi nhận
11405–1407Bờ tây nam Ấn Độ
2–31407–1411Ấn Độ và Tích Lan
41413–1415Vùng vịnh Ba Tư
5–61417–1422Bán đảo Ả Rập và bờ đông châu Phi
71431–1433Vùng vịnh Ba Tư, một nhóm đi tiếp tới bờ biển Ả Rập

Trên đường đi, hạm đội thường ghé Chiêm Thành ở miền trung Việt Nam ngày nay như một trạm dừng đầu tiên. Mục đích chính được các nhà nghiên cứu nêu là phô trương uy thế triều Minh, thiết lập quan hệ triều cống với các nước, kiểm soát thương mại hàng hải và có thể cả việc dò tìm vua Kiến Văn. Kích thước những "bảo thuyền" lớn nhất được ghi trong sử còn bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ là phóng đại. Sau thời Tuyên Đức, triều Minh dừng hẳn các chuyến đi lớn, một phần vì chi phí quá cao.

Chiến tranh với Đại Việt và hai mươi năm thuộc Minh

Năm 1400, Hồ Quý Ly phế vua Trần, lập ra nhà Hồ. Năm 1406, Vĩnh Lạc lấy danh nghĩa khôi phục họ Trần, sai các tướng Trương Phụ, Mộc Thạnh đưa quân sang Đại Việt; trước đó, một đoàn quân Minh hộ tống người xưng là con cháu họ Trần về nước đã bị chặn đánh ở biên giới. Năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị bắt đưa về Kim Lăng; triều Minh không lập lại họ Trần như đã tuyên bố, mà đặt nền cai trị với tên gọi quận Giao Chỉ.

Theo sử Việt, thời thuộc Minh có nhiều chính sách nặng nề: thu gom sách vở đưa về phương bắc, bắt thợ giỏi và người có tài sang Trung Hoa, đặt thuế khoá và lao dịch nặng. Trong số những người Việt được đưa sang có hoạn quan Nguyễn An, theo nhiều tài liệu đã tham gia xây dựng, tu bổ các công trình ở Bắc Kinh, và Hồ Nguyên Trừng, con trai Hồ Quý Ly, được giao việc chế tạo hoả khí cho nhà Minh. Các cuộc khởi nghĩa của người Việt, trước hết là của các vua Hậu Trần, rồi khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo từ năm 1418, nổ ra liên tục.

Vĩnh Lạc mất năm 1424, khi khởi nghĩa Lam Sơn đang lớn mạnh. Đến năm 1427, dưới thời vua Tuyên Đức, quân Minh rút về nước, Đại Việt giành lại độc lập. Diễn biến kháng chiến thuộc chủ đề khác; ở đây chỉ ghi nhận rằng chiến dịch Đại Việt là một ví dụ rõ về việc Vĩnh Lạc đi ngược lại lời dặn trong Hoàng Minh tổ huấn của cha mình, vốn đã liệt An Nam vào các nước không nên đem quân đánh.

Năm lần thân chinh Mông Cổ, cái chết trên đường về và cách nhìn của hậu thế

Vĩnh Lạc là một trong số ít hoàng đế Trung Hoa nhiều lần đích thân dẫn quân ra thảo nguyên: năm lần từ năm 1410 đến 1424, nhằm vào các bộ Thát Đát và Ngoã Lạt. Các chiến dịch đẩy lùi được mối đe doạ nhưng không giải quyết dứt điểm, lại tiêu tốn rất nhiều lương thực. Trên đường trở về sau lần thân chinh cuối cùng, ông mất tại Du Mộc Xuyên năm 1424, thọ sáu mươi tư tuổi theo cách tính tròn. Ông được an táng ở Trường Lăng, lăng đầu tiên trong cụm Thập Tam Lăng ở ngoại ô Bắc Kinh.

Hậu thế nhìn ông theo hai hướng. Một hướng nhấn mạnh tầm vóc: kinh đô mới, bộ đại điển, hạm đội viễn dương, quân đội mạnh — những thứ khiến thời Vĩnh Lạc được coi là giai đoạn thịnh của nhà Minh. Hướng kia nhắc tới cái giá: ngôi vua giành bằng nội chiến, những cuộc thanh trừng phe Kiến Văn, vai trò hoạn quan bành trướng, các cuộc chiến tốn kém ở cả phương bắc lẫn phương nam, và gánh nặng lên dân chúng.

Với người Việt, tên tuổi Vĩnh Lạc gắn với thời thuộc Minh và những mất mát về văn hoá, sách vở mà sử Việt ghi lại. Với người nghiên cứu lịch sử hàng hải, ông là người bảo trợ các chuyến đi của Trịnh Hòa. Đặt các góc nhìn ấy cạnh nhau là cách để hiểu một người cầm quyền có ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới nước mình, theo cả hướng xây dựng lẫn hướng tàn phá.

Câu hỏi thường gặp

Vua Vĩnh Lạc là ai?

Vĩnh Lạc là niên hiệu của Minh Thành Tổ Chu Đệ, con thứ tư của Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương. Ông lên ngôi năm 1402 sau khi lật đổ cháu là vua Kiến Văn và trị vì đến năm 1424. Người đời sau quen gọi ông theo niên hiệu, giống như nhiều vua Minh, Thanh khác.

Ai xây Tử Cấm Thành?

Tử Cấm Thành được xây theo lệnh của vua Vĩnh Lạc, chủ yếu trong khoảng năm 1406 đến 1420, với sự tham gia của hàng chục vạn thợ và phu. Công trình được nhiều triều vua Minh, Thanh về sau tu sửa, xây lại sau các trận hoả hoạn.

Vua Kiến Văn chết hay trốn thoát?

Không ai biết chắc. Triều Vĩnh Lạc tuyên bố Kiến Văn chết cháy trong cung năm 1402, nhưng nhiều truyền thuyết cho rằng ông trốn đi làm nhà sư. Minh sử ghi lại cả lời đồn này, và vấn đề đến nay vẫn được coi là nghi án lịch sử.

Vĩnh Lạc đại điển còn không?

Bản gốc đã thất lạc, có thể bị huỷ hoặc mất trong biến cố cuối Minh. Bản sao chép thời Gia Tĩnh cũng bị mất mát rất nhiều qua các cuộc chiến về sau. Hiện chỉ còn khoảng vài trăm quyển rải rác ở các thư viện trên thế giới.

Vĩnh Lạc có liên quan gì đến lịch sử Việt Nam?

Năm 1406 ông đưa quân sang Đại Việt với danh nghĩa khôi phục họ Trần, bắt cha con Hồ Quý Ly năm 1407 và đặt quận Giao Chỉ. Thời thuộc Minh kéo dài đến năm 1427 thì kết thúc sau khởi nghĩa Lam Sơn, khi ấy Vĩnh Lạc đã mất được ba năm.

Trịnh Hòa đi biển mấy lần?

Trịnh Hòa chỉ huy bảy chuyến đi lớn từ năm 1405 đến 1433, sáu chuyến dưới thời Vĩnh Lạc và chuyến cuối dưới thời Tuyên Đức. Hạm đội đi qua Đông Nam Á, Ấn Độ, vùng vịnh Ba Tư, bán đảo Ả Rập và bờ đông châu Phi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138