Hoàng đế Khang Hy tên là Ái Tân Giác La Huyền Diệp, sinh năm 1654, lên ngôi năm 1661 khi mới tám tuổi theo cách tính tuổi mụ và ở ngôi đến khi mất năm 1722 — 61 năm, lâu nhất trong các hoàng đế Trung Hoa. Ông là vị vua thứ tư của nhà Thanh tính cả thời trước khi vào Sơn Hải Quan, và là người củng cố vững chắc sự cai trị của triều đình Mãn Châu trên vùng đất Trung Hoa.
Hình ảnh Khang Hy trên phim thường là một ông vua hiền minh, thích vi hành. Sự thật lịch sử phong phú hơn: một cậu bé phải sống sót qua các quyền thần, một vị vua trẻ dám đánh cược ngai vàng trong cuộc chiến tám năm, một người ham học tới mức mời giáo sĩ phương Tây dạy toán mỗi ngày, và một người cha già bất lực nhìn các con tranh ngôi. Bài viết đi lần lượt qua các giai đoạn ấy.
Lên ngôi năm tám tuổi và bốn đại thần phụ chính
Huyền Diệp là con thứ ba của vua Thuận Trị. Năm 1661, Thuận Trị mất vì bệnh đậu mùa khi mới ngoài hai mươi tuổi. Theo một số ghi chép, việc chọn Huyền Diệp kế vị có tính đến chuyện cậu bé đã từng mắc đậu mùa và qua khỏi, nên ít nguy cơ chết sớm vì bệnh này; vai trò của giáo sĩ Thang Nhược Vọng trong lời khuyên ấy được nhắc trong một số tài liệu phương Tây.
Vua nhỏ được bà nội là Hiếu Trang thái hoàng thái hậu chăm sóc và dạy dỗ, còn quyền chính giao cho bốn đại thần phụ chính: Sách Ni, Tô Khắc Tát Cáp, Át Tất Long và Ngao Bái. Theo thời gian, Ngao Bái lấn át những người còn lại, giết Tô Khắc Tát Cáp, tự ý thay đổi quyết định của triều đình và gạt bỏ những ai phản đối.
Năm 1667 Khang Hy bắt đầu tự thân chính, nhưng Ngao Bái vẫn nắm quyền thực tế. Năm 1669, vị vua mười sáu tuổi cho bắt giữ Ngao Bái ngay trong cung, kể ra hàng chục tội trạng; Ngao Bái được tha chết nhưng bị giam đến cuối đời. Truyện kể phổ biến rằng Khang Hy dùng một nhóm thiếu niên tập vật để bất ngờ khống chế quyền thần; chi tiết này đến từ các ghi chép tạp ký, còn việc bắt giữ thì chắc chắn có trong chính sử.
Loạn Tam phiên: tám năm đánh cược ngai vàng
Khi nhà Thanh vào Trung Nguyên, ba tướng gốc Hán có công lớn được phong làm phiên vương ở phía nam: Ngô Tam Quế ở Vân Nam, Thượng Khả Hỷ ở Quảng Đông, dòng họ Cảnh ở Phúc Kiến, đến thời Khang Hy do Cảnh Tinh Trung nắm giữ. Họ nắm quân đội, thu thuế riêng và tốn rất nhiều ngân sách của triều đình. Năm 1673, khi Thượng Khả Hỷ xin về già, Khang Hy quyết định rút phiên luôn cả ba nơi, dù nhiều đại thần khuyên không nên.
Ngô Tam Quế lập tức nổi dậy, hai phiên kia hưởng ứng, nhiều tỉnh phía nam và tây nam rơi khỏi tay triều đình. Những năm đầu, tình thế của nhà Thanh rất nguy hiểm. Khang Hy kiên trì dùng các tướng gốc Hán, chia rẽ phe nổi dậy, chiêu hàng những người dao động. Năm 1678, Ngô Tam Quế xưng đế rồi mất ngay trong năm; đến năm 1681, cuộc nổi dậy bị dẹp hẳn.
Cuộc chiến này là phép thử lớn nhất đối với Khang Hy. Về sau chính ông nhìn lại và nhận rằng quyết định rút phiên khi ấy có phần nóng vội, khiến nhiều người phải chết. Nhưng chiến thắng cũng chấm dứt hẳn mô hình phiên vương nắm quân ở nội địa, giúp triều Thanh tập trung quyền lực thật sự. Sau đó, ông còn nhiều lần thân chinh lên thảo nguyên phía bắc để đối phó với thủ lĩnh Cát Nhĩ Đan của bộ Chuẩn Cát Nhĩ trong thập niên 1690.
Cách Khang Hy trị nước
Thu phục sĩ phu người Hán. Năm 1679, ông mở khoa thi đặc biệt bác học hồng từ để mời những học giả nổi tiếng vốn không muốn ra làm quan cho triều Thanh, rồi giao họ biên soạn Minh sử. Ông học kinh điển Nho gia rất kỹ, tự mình nghe giảng và bàn luận với các đại thần.
Sáu lần nam tuần. Từ năm 1684 đến 1707, ông sáu lần đi tuần xuống vùng Giang Nam, vừa xem xét công trình trị thuỷ Hoàng Hà và Đại Vận Hà, vừa tiếp xúc với giới sĩ phu giàu có ở phía nam. Việc trị thuỷ do Cận Phụ phụ trách được đánh giá là một thành tựu lớn của thời này.
Không tăng thuế đinh. Năm 1712, ông ban chiếu lấy số đinh năm 1711 làm mức cố định để thu thuế đinh, số người sinh thêm về sau không phải nộp — sử gọi là "thịnh thế tư đinh, vĩnh bất gia phú". Chính sách này mở đường cho cải cách gộp thuế đinh vào thuế ruộng dưới thời con ông.
Biên soạn sách. Bộ Khang Hy tự điển hoàn thành năm 1716, thu hơn bốn vạn bảy nghìn chữ, trở thành từ điển chữ Hán chuẩn mực suốt hai thế kỷ sau, kể cả với giới học chữ Hán ở Việt Nam. Toàn Đường thi và nhiều bộ sách lớn khác cũng được biên soạn theo lệnh ông.
Mặt nghiêm khắc. Thời Khang Hy vẫn có các vụ án văn tự, như vụ Nam Sơn tập phát giác năm 1711, khi tác giả Đới Danh Thế bị xử tử vì dùng niên hiệu nhà Nam Minh trong sách. Sự khoan hoà của ông với sĩ phu có giới hạn rõ ràng khi chạm tới tính chính danh của triều đại.
Vị hoàng đế ham học toán học và thiên văn phương Tây
Năm 1664, khi Khang Hy còn nhỏ, quan Dương Quang Tiên tố cáo giáo sĩ Thang Nhược Vọng và các cộng sự phương Tây ở Khâm thiên giám, dẫn tới việc họ bị bắt giam. Đến năm 1668, Khang Hy tự mình tổ chức thử thách: cho hai bên cùng dự đoán bóng nắng và vị trí thiên thể, và giáo sĩ Nam Hoài Nhân đưa ra kết quả chính xác hơn. Từ đó các giáo sĩ được phục hồi vị trí trong việc làm lịch.
Từ vụ việc ấy, ông nhận ra mình cần tự hiểu để phán xét đúng sai, và bắt đầu học toán, thiên văn, địa lý với các giáo sĩ như Nam Hoài Nhân, Bạch Tấn, Trương Thành. Theo ghi chép của họ, có thời gian ông học hằng ngày, đọc bản dịch hình học Euclid, tự tay tính toán và đo đạc. Năm 1693, khi ông bị sốt rét, các giáo sĩ dâng vỏ cây canh-ki-na và ông khỏi bệnh — một chi tiết thường được nhắc khi nói về sự giao lưu tri thức đông tây thời này.
Tuy vậy, sự ham học của cá nhân hoàng đế không biến thành một chương trình giáo dục rộng rãi. Tri thức phương Tây chủ yếu nằm trong cung đình và Khâm thiên giám. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một cơ hội mà triều Thanh chưa tận dụng, khi so với những biến chuyển khoa học đang diễn ra ở châu Âu cùng thời. Cách nhìn này cũng cần thận trọng, vì so sánh hai nền văn minh bằng những gì xảy ra về sau dễ dẫn tới phán xét một chiều.
Chín hoàng tử tranh ngôi và nghi án di chiếu
Khang Hy có ba mươi lăm người con trai, trong đó hơn hai mươi người sống đến tuổi trưởng thành. Năm 1675, khi mới hai mươi mốt tuổi, ông lập con trai thứ hai là Dận Nhưng — con của hoàng hậu đã mất khi sinh con — làm thái tử, theo cách lập con đích trưởng của người Hán. Dận Nhưng được dạy dỗ công phu nhưng ngày càng kiêu ngạo, kết bè phái, và năm 1708 bị phế. Năm sau được phục lập, nhưng đến năm 1712 bị phế lần nữa và giam đến chết.
Từ đó, các hoàng tử chia thành nhiều phe tranh giành ngôi kế vị, sử gọi là "cửu tử đoạt đích", tức chín người con tranh ngôi thái tử. Những phe nổi bật gồm hoàng bát tử Dận Tự được nhiều đại thần ủng hộ, hoàng tứ tử Dận Chân kín đáo và được lòng cha, hoàng thập tứ tử Dận Đề cầm quân ở biên ải phía tây. Khang Hy không lập thái tử mới cho tới khi qua đời ở vườn Sướng Xuân cuối năm 1722.
Theo công bố của đại thần Long Khoa Đa, người kế vị là Dận Chân, tức hoàng đế Ung Chính. Dân gian về sau lan truyền chuyện di chiếu vốn ghi "truyền ngôi cho hoàng tử thứ mười bốn" và bị sửa một nét thành "cho hoàng tử thứ tư". Các nhà nghiên cứu bác bỏ chuyện này vì di chiếu nhà Thanh viết song song bằng chữ Mãn và chữ Hán, và cách viết chữ Hán thời ấy không cho phép sửa đơn giản như vậy. Dù vậy, những nghi ngờ về sự chuyển giao này vẫn là đề tài hấp dẫn cho phim ảnh.
Lăng mộ, đánh giá của hậu thế và quan hệ với Đại Việt
Khang Hy được an táng ở Cảnh Lăng, thuộc quần thể Đông Lăng nhà Thanh. Sử gia truyền thống tôn ông là "Thánh Tổ Nhân hoàng đế", coi ông là hình mẫu minh quân, người đặt nền cho thời kỳ thịnh trị kéo dài qua ba đời Khang Hy, Ung Chính, Càn Long mà sử gọi là "thịnh thế Khang – Càn". Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đồng ý về năng lực cá nhân của ông, nhưng cũng chỉ ra những vấn đề tích tụ cuối đời: tham nhũng lan rộng vì ông quá khoan dung với quan lại thân tín, ngân khố hao hụt và cuộc tranh ngôi làm triều chính rối ren nhiều năm.
Về quan hệ với Đại Việt, thời Khang Hy trùng với thời Lê trung hưng, khi vua Lê giữ ngôi còn chúa Trịnh nắm quyền ở Đàng Ngoài. Quan hệ hai bên chủ yếu diễn ra qua các sứ đoàn sang triều cống và nhận sách phong theo lệ, cùng việc giải quyết các vấn đề biên giới, dân cư qua lại bằng đường ngoại giao. Các sứ thần Đại Việt sang Bắc Kinh thời kỳ này để lại nhiều tập thơ đi sứ, là nguồn tư liệu quý cho người nghiên cứu.
Khi đọc về Khang Hy, bạn nên lưu ý rằng phần lớn tư liệu phổ thông dựa vào Thanh thực lục và các bộ sử do chính triều Thanh biên soạn, vốn có xu hướng tôn vinh. Thư từ, nhật ký của các giáo sĩ phương Tây cho một góc nhìn bổ sung, đôi khi rất đời thường về con người ông. Đặt hai nguồn cạnh nhau sẽ cho hình ảnh đầy đủ hơn so với phiên bản lý tưởng hoá trên màn ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Khang Hy trị vì bao nhiêu năm?
Khang Hy ở ngôi từ năm 1661 đến năm 1722, tức 61 năm, lâu nhất trong các hoàng đế Trung Hoa. Cháu nội ông là Càn Long ở ngôi 60 năm rồi nhường ngôi, tương truyền vì không muốn vượt thời gian trị vì của ông nội.
Ngao Bái là ai?
Ngao Bái là một trong bốn đại thần phụ chính được giao giúp Khang Hy khi ông còn nhỏ. Ông dần thâu tóm quyền lực, lấn át cả vua. Năm 1669, Khang Hy mười sáu tuổi cho bắt Ngao Bái, kết thúc thời kỳ phụ chính và nắm trọn quyền điều hành.
Loạn Tam phiên là gì?
Đó là cuộc nổi dậy từ năm 1673 đến 1681 của ba phiên vương gốc Hán ở phía nam, đứng đầu là Ngô Tam Quế, sau khi Khang Hy quyết định thu hồi đất phiên. Triều Thanh mất tám năm mới dẹp xong, qua đó chấm dứt chế độ phiên vương nắm quân ở nội địa.
Khang Hy tự điển có gì đặc biệt?
Bộ từ điển hoàn thành năm 1716, thu hơn bốn vạn bảy nghìn chữ Hán, sắp theo hệ thống bộ thủ. Nó trở thành chuẩn tra cứu chữ Hán trong khoảng hai thế kỷ ở nhiều nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản.
Chuyện sửa di chiếu "mười bốn" thành "bốn" có thật không?
Các nhà nghiên cứu cho rằng không có căn cứ. Di chiếu của nhà Thanh được viết bằng cả chữ Mãn và chữ Hán, và cách viết chữ Hán đương thời không thể sửa đơn giản bằng một nét như lời đồn. Câu chuyện này chủ yếu tồn tại trong dã sử và phim ảnh.
Khang Hy có thật sự hay vi hành như trên phim không?
Ông đi tuần rất nhiều, gồm sáu lần nam tuần và nhiều chuyến lên phía bắc, nhưng đó là những chuyến đi chính thức có đoàn tuỳ tùng lớn. Những tình tiết cải trang vi hành, gặp dân nghèo, xử án trên phim phần lớn là hư cấu để tăng tính hấp dẫn.