Suleiman I là sultan thứ mười của Đế quốc Ottoman, trị vì từ năm 1520 đến năm 1566, lâu nhất trong lịch sử triều đại này. Người châu Âu gọi ông là Suleiman Đại đế (the Magnificent), còn trong tiếng Thổ ông được nhớ với biệt danh Kanuni, nghĩa là nhà làm luật. Hai cái tên phản ánh hai góc nhìn: phương Tây thấy một đối thủ hùng mạnh trên chiến trường và trong lễ nghi, còn thần dân thấy một người cai trị gắn với trật tự và luật lệ.
Thời Suleiman thường được coi là giai đoạn đế quốc Ottoman ở thế mạnh nhất về lãnh thổ và uy tín. Nhưng cũng chính trong cung điện của ông diễn ra những cái chết làm thay đổi cách truyền ngôi về sau. Bài này đi qua con đường lên ngôi, các chiến dịch lớn, cách bộ máy Ottoman vận hành, và những tranh luận về di sản của ông.
Người con duy nhất và một cuộc lên ngôi êm ả hiếm có
Suleiman sinh năm 1494 ở Trabzon bên bờ biển Đen, nơi cha ông là hoàng tử Selim làm thống đốc. Theo tục lệ Ottoman, các hoàng tử được cử đi cai quản tỉnh từ khi còn trẻ để học việc. Suleiman lần lượt làm thống đốc ở nhiều nơi, trong đó có Manisa ở miền tây Anatolia, nơi về sau trở thành chỗ quen thuộc để các hoàng tử tập sự.
Ottoman không có luật trưởng nam kế vị. Mọi con trai của sultan đều có quyền như nhau, và người thắng là người nhanh chân chiếm kinh đô cùng được quân Janissary ủng hộ. Cha của Suleiman, Selim I, đã giành ngôi bằng cách lật đổ chính cha mình và loại bỏ các anh em. Đến lượt Suleiman, ông là con trai duy nhất còn sống của Selim, nên khi Selim mất tháng 9 năm 1520, cuộc chuyển giao diễn ra êm ả, điều rất hiếm trong lịch sử triều đại này.
Suleiman thừa hưởng một đế quốc vừa mở rộng mạnh: Selim I đã chiếm Syria, Ai Cập và vùng Hejaz, nhận danh nghĩa người bảo hộ hai thành Mecca và Medina. Như vậy ngay từ đầu, Suleiman cai trị một vùng đất trải từ Balkan qua Anatolia đến Bắc Phi, với nguồn thu từ các tuyến thương mại lớn của Địa Trung Hải.
Những chiến dịch lớn trong 46 năm trị vì
Suleiman thân chinh mười ba chiến dịch, phần lớn hướng về Hungary ở phía tây và Ba Tư triều Safavid ở phía đông. Bảng dưới gom các mốc chính.
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1521 | Chiếm Belgrade | Mở cửa ngõ tiến vào vùng đồng bằng Hungary |
| 1522 | Chiếm đảo Rhodes sau gần sáu tháng vây hãm | Đẩy dòng hiệp sĩ Hospitaller khỏi đông Địa Trung Hải; quân phòng thủ được cho rút đi |
| 1526 | Trận Mohács ngày 29 tháng 8 | Vua Hungary Louis II tử trận, vương quốc Hungary tan rã, bị chia giữa Ottoman và nhà Habsburg |
| 1529 | Vây hãm thành Viên | Rút quân khi mùa đông đến; điểm xa nhất về phía tây của chiến dịch thời ông |
| 1534–1535 | Chiếm Baghdad từ triều Safavid | Kiểm soát vùng Lưỡng Hà |
| 1538 | Thủy chiến Preveza do Hayreddin Barbarossa chỉ huy | Ottoman giữ ưu thế trên biển Địa Trung Hải nhiều thập kỷ |
| 1566 | Vây thành Szigetvár ở Hungary | Suleiman mất trong trại quân trước khi thành thất thủ |
Cuộc vây hãm Viên năm 1529 thường được kể như một thất bại lớn. Cách nhìn cân bằng hơn là quân Ottoman hành quân quá xa kinh đô, đường tiếp tế dài, mưa lớn làm hỏng đường kéo pháo, và theo lịch chiến dịch phải về trước mùa đông. Sau đó biên giới Ottoman và Habsburg ổn định dần ở Hungary, hai bên ký hiệp ước năm 1547 trong đó nhà Habsburg chịu nộp một khoản hằng năm cho phần đất họ giữ.
Kanuni: luật của sultan bên cạnh luật Hồi giáo
Hai tầng luật. Trong đế quốc Ottoman, luật Hồi giáo (sharia) do các học giả diễn giải là nền tảng. Bên cạnh đó là kanun, tức luật do sultan ban hành để điều chỉnh những việc sharia không quy định chi tiết: thuế đất, hình phạt hành chính, tổ chức quân đội, quyền và nghĩa vụ của từng nhóm dân.
Thời Suleiman làm gì với kanun. Kanun không bắt đầu từ Suleiman; các sultan trước đã có bộ luật riêng. Đóng góp của thời ông là hệ thống hoá, sắp xếp lại các quy định cũ thành bộ luật chung cho toàn đế quốc và từng tỉnh, đồng thời tìm cách điều hoà chúng với sharia. Người giúp việc quan trọng là Ebussuud Efendi, đại giáo sĩ (şeyhülislam) đứng đầu giới học giả luật từ năm 1545.
Ý nghĩa với dân thường. Các bộ luật tỉnh ghi rõ mức thuế của từng loại đất, từng loại cây trồng, hạn chế việc quan lại tự đặt thêm khoản thu. Về lý thuyết, nông dân có căn cứ để khiếu nại khi bị thu quá mức. Thực tế thực thi ở mỗi vùng mỗi khác, nhưng hình ảnh sultan công bằng gắn chặt với tên ông.
Một cảnh báo khi đọc. Biệt danh Kanuni phổ biến chủ yếu từ các thế kỷ sau, khi người Ottoman nhìn lại thời Suleiman như một chuẩn mực đã mất. Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng hình ảnh "thời hoàng kim" một phần do các tác giả về sau dựng lên để phê phán thời của chính họ.
Bộ máy Ottoman dưới thời Suleiman vận hành ra sao
Ở đỉnh bộ máy là sultan, nhưng việc điều hành hằng ngày nằm ở Hội đồng triều đình (Divan) do tể tướng (sadrazam) chủ trì, họp trong cung Topkapı ở Istanbul. Tể tướng là người được sultan uỷ quyền gần như toàn diện, có thể chỉ huy quân đội và đàm phán với nước ngoài. Ibrahim Pasha, bạn thân từ thời trẻ của Suleiman, giữ chức này từ năm 1523 và trở nên quyền thế đến mức bị nghi ngờ; năm 1536 ông bị xử tử theo lệnh sultan.
Nhiều quan chức cao cấp, tướng lĩnh và quân Janissary xuất thân từ chế độ devşirme: các bé trai Kitô giáo ở vùng Balkan được tuyển, cải đạo, giáo dục trong cung hoặc trong quân, và trở thành "người của sultan". Họ không thuộc giới quý tộc có đất riêng, nên về lý thuyết chỉ trung thành với sultan. Hệ thống này vừa là con đường thăng tiến cho người xuất thân nghèo, vừa là sự cưỡng bức tách trẻ khỏi gia đình, hai mặt đều có trong sử liệu.
Ở các tỉnh, đất đai phần lớn được chia thành timar, tức phần thu thuế giao cho kỵ binh sipahi để đổi lấy nghĩa vụ ra trận. Hệ thống này nuôi quân mà không cần trả lương bằng tiền mặt. Về văn hoá, Suleiman bảo trợ kiến trúc sư Mimar Sinan, người thiết kế quần thể Süleymaniye ở Istanbul hoàn thành năm 1557, và chính sultan làm thơ dưới bút danh Muhibbi.
Suleiman và các vua châu Âu: đối thủ, đồng minh, người nộp cống
Châu Âu thế kỷ mười sáu bị chia giữa hai thế lực lớn là nhà Habsburg, với Charles V vừa là vua Tây Ban Nha vừa là hoàng đế, và vua Pháp François I. Năm 1525, François I thua và bị bắt trong trận Pavia. Từ nơi bị giam, ông gửi thư cầu viện Suleiman. Thư trả lời của sultan còn lưu lại, giọng của một bậc bề trên an ủi một vị vua đang gặp nạn. Từ đó hình thành một quan hệ hợp tác Pháp – Ottoman kéo dài, khiến nhiều người châu Âu đương thời phẫn nộ vì một vua Kitô giáo bắt tay với sultan.
Hợp tác này có lúc rất cụ thể. Năm 1543, hạm đội Ottoman của Hayreddin Barbarossa cùng quân Pháp vây thành Nice, rồi trú đông ở cảng Toulon, nơi người dân được dời đi để nhường chỗ cho thủy binh Ottoman. Các thoả thuận ưu đãi thương mại cho thương nhân Pháp trong đế quốc, gọi là capitulations, được bàn thảo từ những năm 1530; năm chính xác của bản đầu tiên còn có ý kiến khác nhau.
Với nhà Habsburg, quan hệ chủ yếu là đối đầu, nhưng xen giữa các cuộc chiến là những đợt đàm phán dài. Sứ thần Ogier Ghiselin de Busbecq được Ferdinand I cử sang Istanbul những năm 1550 và để lại các bức thư mô tả triều đình Suleiman, so sánh bộ máy tuyển người theo năng lực của Ottoman với giới quý tộc cha truyền con nối ở châu Âu. Thư của ông là nguồn quý, dù cũng mang mục đích khuyên các vua châu Âu cải tổ.
Hürrem, Mustafa và những bi kịch kế vị
Người phụ nữ có ảnh hưởng lớn nhất trong đời Suleiman là Hürrem, người châu Âu gọi là Roxelana, vốn là một cô gái gốc Ruthenia, vùng nay thuộc Ukraina, bị bán vào hậu cung. Suleiman phá lệ khi chính thức kết hôn với bà, điều các sultan trước đó không làm với thê thiếp. Thư từ còn lại giữa hai người cho thấy một quan hệ gắn bó. Hürrem có ảnh hưởng chính trị rõ rệt, mở đầu giai đoạn mà sử học Thổ Nhĩ Kỳ gọi là "thời hậu cung nắm quyền".
Năm 1553, trong chiến dịch ở phía đông, Suleiman cho xử tử hoàng tử Mustafa, con trai cả của ông với một người vợ khác, được binh lính rất quý mến. Lý do chính thức là Mustafa mưu phản. Nhiều tác giả đương thời và về sau đổ cho Hürrem và con rể bà, tể tướng Rüstem Pasha, đã gieo nghi ngờ để mở đường cho con trai của Hürrem. Sử gia hiện nay thận trọng hơn: bằng chứng về vai trò của Hürrem chủ yếu từ lời kể của các sứ giả châu Âu và dư luận trong quân, khó kiểm chứng.
Sau khi Hürrem mất năm 1558, hai con trai của bà là Selim và Bayezid tranh ngôi. Bayezid nổi dậy, thua, chạy sang Ba Tư và bị giao trả, rồi bị xử tử năm 1561 cùng các con. Selim trở thành người kế vị duy nhất. Suleiman mất đêm 6 rạng sáng 7 tháng 9 năm 1566 trong trại quân trước thành Szigetvár; tể tướng giữ kín tin này nhiều tuần cho đến khi Selim II kịp lên ngôi.
Hậu thế đánh giá Suleiman
Lãnh thổ và uy tín lớn nhất. Hầu hết sách sử ghi nhận thời Suleiman là lúc Ottoman rộng và mạnh nhất so với các đối thủ châu Âu và Ba Tư, với lực lượng thường trực, nguồn thu dồi dào và một nền văn hoá cung đình rực rỡ.
Mầm mống suy yếu. Cách nhìn cũ cho rằng sau Suleiman là "thời suy tàn" kéo dài. Nghiên cứu mới phản bác: đế quốc còn tồn tại thêm hơn ba thế kỷ, thích nghi và cải tổ nhiều lần. Dù vậy, việc sultan rút dần khỏi điều hành, quyền lực chuyển vào tay tể tướng và hậu cung, thường được truy về cuối thời ông.
Một người cai trị cứng rắn với chính gia đình mình. Những cái chết của Ibrahim, Mustafa và Bayezid cho thấy cái giá của một hệ thống không có quy tắc kế vị rõ ràng. Suleiman được ca ngợi về công bằng với thần dân nhưng tàn nhẫn với bất kỳ ai bị coi là đe doạ ngai vàng.
Trong văn hoá đại chúng. Ở Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều nước, hình ảnh Suleiman và Hürrem được biết rộng qua phim truyền hình. Người xem nên nhớ phim là hư cấu dựa trên sử liệu, nhiều tình tiết trong cung là sáng tác.
Câu hỏi thường gặp
Suleiman Đại đế trị vì từ năm nào đến năm nào?
Suleiman I lên ngôi tháng 9 năm 1520 sau khi cha là Selim I mất và trị vì đến khi mất tháng 9 năm 1566 trong chiến dịch ở Hungary. Bốn mươi sáu năm là thời gian trị vì dài nhất của một sultan Ottoman.
Vì sao Suleiman được gọi là Kanuni?
Kanuni nghĩa là người ban hành luật kanun. Thời ông, các bộ luật của sultan về thuế, đất đai, hình phạt và tổ chức nhà nước được hệ thống hoá thành bộ luật chung, và được điều hoà với luật Hồi giáo. Biệt danh này phổ biến hơn ở Thổ Nhĩ Kỳ so với danh xưng Đại đế của phương Tây.
Quân Ottoman có chiếm được thành Viên năm 1529 không?
Không. Cuộc vây hãm kéo dài khoảng hai tuần cuối tháng 9 và đầu tháng 10 năm 1529, rồi quân Ottoman rút vì mùa đông sắp tới, đường tiếp tế dài và thiếu pháo lớn. Một cuộc vây hãm Viên khác của Ottoman diễn ra năm 1683, cũng không thành công.
Hürrem Sultan là ai?
Hürrem, người châu Âu gọi là Roxelana, vốn gốc Ruthenia, vào hậu cung rồi trở thành vợ chính thức của Suleiman. Bà có ảnh hưởng chính trị lớn, bảo trợ nhiều công trình từ thiện và là mẹ của Selim II. Vai trò của bà trong cái chết của hoàng tử Mustafa vẫn còn tranh luận.
Kiến trúc sư Sinan có liên quan gì đến Suleiman?
Mimar Sinan là kiến trúc sư trưởng của triều đình từ năm 1538, phục vụ Suleiman và các sultan sau đó. Công trình gắn với tên Suleiman nhất là quần thể Süleymaniye ở Istanbul, gồm thánh đường, trường học, bệnh viện, nhà ăn công cộng, và là nơi đặt lăng của Suleiman cùng Hürrem.
Đế quốc Ottoman có phải suy tàn ngay sau Suleiman không?
Sử học hiện nay không còn dùng lối kể đó. Đế quốc còn tồn tại đến năm 1922, có những giai đoạn mở rộng và cải tổ sau thời Suleiman. Điều có thật là cách cai trị thay đổi: sultan ít thân chinh hơn, quyền lực chia cho tể tướng, hậu cung và quân Janissary.