QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Âu và Trung Đông

Nữ hoàng Elizabeth I: người con gái bị phế truất trở thành vị vua cuối nhà Tudor

Elizabeth I trị vì nước Anh 1558–1603: từ công chúa bị tước danh phận, bị giam ở Tháp London đến nữ hoàng không chồng, thắng hạm đội Tây Ban Nha. Bộ máy và di sản.

Young woman seen from behind standing at a window of an old French colonial villa in Da Lat, pale lace curtain, misty pine hills outside, cool blue morning light, quiet mood

Elizabeth I là nữ hoàng nước Anh và Ireland từ năm 1558 đến năm 1603, vị vua thứ năm và cuối cùng của nhà Tudor. Con gái của vua Henry VIII với hoàng hậu Anne Boleyn, bà từng bị tuyên bố là con ngoài giá thú khi mới lên ba, từng bị giam trong Tháp London dưới thời chị gái, rồi lên ngôi năm hai mươi lăm tuổi và trị vì bốn mươi bốn năm mà không kết hôn.

Thời Elizabeth gắn với nhiều hình ảnh quen thuộc: chiến thắng hạm đội Armada của Tây Ban Nha, kịch Shakespeare, những chuyến đi biển của Drake. Bài này đi vào câu hỏi gốc của một trang về người cầm quyền: một phụ nữ không chồng, không con, ở thế kỷ mười sáu, đã giữ ngai vàng và điều hành bộ máy như thế nào, và cái giá của sự ổn định đó là gì.

Tuổi thơ trong vòng xoáy hôn nhân của Henry VIII

Elizabeth sinh ngày 7 tháng 9 năm 1533 tại cung Greenwich. Cuộc hôn nhân của cha mẹ bà là nguyên nhân trực tiếp khiến Henry VIII cắt đứt với Giáo hoàng ở Roma: để huỷ hôn với hoàng hậu đầu tiên là Catherine xứ Aragon, nhà vua tự đặt mình làm người đứng đầu giáo hội nước Anh. Elizabeth ra đời là con gái chứ không phải hoàng tử như Henry mong.

Tháng 5 năm 1536, Anne Boleyn bị xử chém với các cáo buộc ngoại tình và phản quốc mà phần lớn sử gia cho là dựng lên. Elizabeth chưa đầy ba tuổi bị tuyên bố là con ngoài giá thú, mất danh phận công chúa. Về sau, Đạo luật Kế vị năm 1543 đưa bà trở lại hàng thừa kế, sau người em trai Edward và người chị Mary.

Thời trẻ, Elizabeth được học hành bài bản với các thầy theo trường phái nhân văn như Roger Ascham: bà đọc thông tiếng Latin, tiếng Hy Lạp, nói được tiếng Pháp, tiếng Ý. Vốn học này về sau giúp bà tự đọc thư từ ngoại giao và đối đáp trực tiếp với sứ thần, một lợi thế lớn với một vị vua phải tự mình phán đoán người xung quanh.

Bài học về sự thận trọng đến sớm. Năm 1549, dưới thời em trai Edward VI, Thomas Seymour, chú của nhà vua và là chồng goá của Catherine Parr, người mẹ kế từng nuôi Elizabeth, bị bắt vì mưu đồ chính trị, trong đó có ý định cưới cô công chúa mười lăm tuổi. Elizabeth bị thẩm vấn nhiều lần. Các biên bản cho thấy cô gái trả lời bình tĩnh, không nhận điều gì có thể quy thành tội, rồi viết thư đòi Hội đồng Cơ mật dập tắt tin đồn về mình. Seymour bị xử chém, còn Elizabeth từ đó giữ hình ảnh khiêm nhường, ăn mặc giản dị suốt thời Edward trị vì.

Từ Tháp London đến ngai vàng năm 1558

Edward VI lên ngôi năm 1547 khi mới chín tuổi và mất năm 1553. Người chị Mary I lên ngôi, khôi phục quan hệ với Roma và kết hôn với vua Felipe II của Tây Ban Nha. Năm 1554, sau cuộc nổi dậy của Thomas Wyatt chống cuộc hôn nhân này, Elizabeth bị nghi là đồng mưu và bị giam trong Tháp London khoảng hai tháng, rồi bị quản thúc ở Woodstock. Không có bằng chứng bà tham gia, và bà sống sót nhờ cẩn trọng trong từng lời nói.

Mary I mất ngày 17 tháng 11 năm 1558 mà không có con. Elizabeth lên ngôi ngay hôm đó và làm lễ đăng quang ngày 15 tháng 1 năm 1559. Bà thừa hưởng một vương quốc chia rẽ về đức tin sau ba lần đổi hướng liên tiếp dưới ba đời vua, ngân khố cạn, và vừa mất Calais, vùng đất cuối cùng của Anh trên lục địa châu Âu, vào tay Pháp năm 1558.

Việc đầu tiên Elizabeth làm là chọn người. William Cecil, người đã làm việc với bà từ trước, được cử làm Thư ký Nhà nước ngay trong những ngày đầu; về sau ông được phong Nam tước Burghley và phục vụ bà suốt bốn mươi năm. Sự gắn bó lâu dài với một nhóm cố vấn tin cậy là một trong những đặc điểm nổi bật của cách cai trị thời Elizabeth.

Dàn xếp tín ngưỡng năm 1559: con đường ở giữa

Hai đạo luật nền tảng. Năm 1559, Quốc hội thông qua Đạo luật Tối thượng, đặt nữ hoàng làm Thống đốc tối cao của giáo hội nước Anh, và Đạo luật Thống nhất, quy định sách nghi lễ chung cho mọi giáo xứ. Danh xưng "Thống đốc" thay cho "Người đứng đầu" thời Henry VIII được cho là để bớt va chạm với những người cho rằng một phụ nữ không thể đứng đầu giáo hội.

Ở giữa hai phía. Giáo hội Anh thời Elizabeth giữ cấu trúc giám mục và nhiều nghi thức cũ, nhưng giáo lý nghiêng về Kháng Cách. Bà được cho là đã nói không muốn "mở cửa sổ nhìn vào tâm hồn" thần dân: điều nhà nước đòi là sự tuân thủ bề ngoài, đi lễ ở giáo xứ, chứ không truy xét niềm tin riêng.

Khi chính trị xen vào. Năm 1570, Giáo hoàng Pius V ra sắc chỉ tuyệt thông Elizabeth và giải phóng thần dân khỏi bổn phận trung thành với bà. Từ đó, nhà nước coi những người Công giáo trung thành với Roma là mối đe doạ an ninh. Các linh mục bí mật vào Anh bị truy bắt, nhiều người bị xử tử với tội phản quốc.

Đánh giá hai chiều. Người ca ngợi thấy ở đây một dàn xếp khôn ngoan giúp nước Anh tránh được kiểu nội chiến tín ngưỡng như ở Pháp cùng thời. Người phê phán nhắc rằng hàng trăm người Công giáo và một số người Kháng Cách cực đoan đã bị hành quyết hoặc chết trong tù dưới triều bà.

Mary Stuart, gián điệp và hạm đội Armada

Mối đe doạ lớn nhất với ngai vàng của Elizabeth là người chị họ Mary Stuart, nữ hoàng Scotland, cháu gái của chị Henry VIII và là người thừa kế gần nhất theo huyết thống. Năm 1568, Mary bị lật đổ ở Scotland và chạy sang Anh. Elizabeth giữ bà trong tình trạng quản thúc gần hai mươi năm, vì thả ra thì nguy hiểm, mà xử thì lại tạo tiền lệ một vị vua bị xử tội.

Francis Walsingham, Thư ký Nhà nước từ năm 1573, dựng một mạng lưới tin tức trong và ngoài nước. Năm 1586, mạng lưới này lần ra âm mưu Babington nhằm ám sát Elizabeth và đưa Mary lên ngôi, có thư được cho là của Mary đồng ý. Mary bị xét xử và bị xử chém ngày 8 tháng 2 năm 1587. Elizabeth ký lệnh nhưng sau đó nói bản lệnh đã bị gửi đi trái ý bà, và trừng phạt người thư ký chuyển lệnh, một cách tự bảo vệ hình ảnh mà sử gia vẫn còn tranh cãi bà thật lòng đến đâu.

Năm 1588, Felipe II gửi hạm đội Armada lên phía bắc, định hợp với quân ở vùng Hà Lan để đổ bộ vào Anh. Hạm đội Anh dùng tàu lửa tấn công khi Armada thả neo gần Gravelines, sau đó gió lớn đẩy tàu Tây Ban Nha vòng qua Scotland và Ireland, nhiều chiếc đắm. Bài diễn văn của Elizabeth trước quân ở Tilbury, với câu bà có thân thể một phụ nữ yếu đuối nhưng có trái tim và dạ dày của một vị vua, được truyền lại qua bản chép của một người có mặt, viết ra nhiều năm sau, nên câu chữ chính xác vẫn bị nghi vấn.

Một vị vua không chồng: hôn nhân như công cụ chính trị

Câu hỏi bà có lấy chồng hay không theo Elizabeth suốt nửa đầu triều đại. Bảng dưới gom các khía cạnh chính của vấn đề.

Khía cạnhThực tếCách bà xử lý
Áp lực từ Quốc hộiNhiều lần dâng kiến nghị đòi nữ hoàng kết hôn và chỉ định người kế vịTrả lời khéo, không hứa hẹn, có lúc cấm bàn chuyện kế vị
Ứng viên nước ngoàiTừ Felipe II, các đại công tước Habsburg đến công tước Anjou của PhápKéo dài thương lượng để giữ đồng minh mà không ràng buộc
Ứng viên trong nướcRobert Dudley, bá tước Leicester, người bà gắn bó lâu nămKhông kết hôn, có lẽ để tránh chia rẽ phe phái trong triều
Hình ảnh công khaiNữ hoàng đồng trinh kết hôn với vương quốcChân dung, lễ hội, thơ ca ca ngợi được nuôi dưỡng có chủ đích

Lựa chọn không kết hôn giữ cho Elizabeth quyền tự quyết hiếm có của một nữ vương thời đó, vì một người chồng là vua nước ngoài hay quý tộc trong nước đều sẽ chia quyền lực. Cái giá là bà không có người nối dõi, và cho đến những ngày cuối đời vẫn không công khai chỉ định ai. James VI của Scotland, con trai của Mary Stuart, được chọn lặng lẽ qua sự chuẩn bị của Robert Cecil, con trai William Cecil.

Những năm cuối và cách hậu thế nhìn Elizabeth

Thập niên cuối thế kỷ mười sáu không còn rực rỡ như hình ảnh thường được kể. Chiến tranh kéo dài với Tây Ban Nha và cuộc nổi dậy ở Ireland làm cạn ngân khố, mất mùa liên tiếp giữa những năm 1590 gây đói kém. Năm 1601, bá tước Essex, người từng được sủng ái, nổi dậy thất bại và bị xử tử. Cùng năm, Quốc hội thông qua Luật cứu tế người nghèo, giao cho các giáo xứ trách nhiệm cứu trợ, một khung chính sách tồn tại hơn hai thế kỷ. Đêm giao thừa năm 1600, nữ hoàng ban đặc quyền cho Công ty Đông Ấn Anh.

Elizabeth mất ngày 24 tháng 3 năm 1603 ở cung Richmond, thọ sáu mươi chín tuổi. James VI của Scotland lên ngôi nước Anh với hiệu James I, mở đầu nhà Stuart và sự liên kết hai vương miện. Không lâu sau, những người thất vọng với nhà Stuart bắt đầu hoài niệm về "thời vàng son của nữ hoàng Bess".

Sử học hiện nay nhìn Elizabeth nhiều chiều hơn. Một hướng đánh giá cao khả năng chọn người, giữ hoà bình trong nước, kiểm soát hình ảnh bản thân bằng nghệ thuật cung đình. Một hướng khác nhấn mạnh sự do dự kéo dài, những khoản chi bị trì hoãn khiến quân đội thiếu thốn, chính sách ở Ireland tàn khốc, và rằng nhiều thành tựu văn hoá của thời này không trực tiếp do triều đình tạo ra. Cả hai hướng đều thừa nhận bà là một trong những người cầm quyền có ý thức rõ nhất về quyền lực của hình ảnh trong lịch sử nước Anh.

Câu hỏi thường gặp

Nữ hoàng Elizabeth I trị vì bao lâu?

Elizabeth I lên ngôi ngày 17 tháng 11 năm 1558 khi chị gái là Mary I mất và trị vì đến khi mất ngày 24 tháng 3 năm 1603, khoảng bốn mươi bốn năm bốn tháng. Bà là vị vua cuối cùng của nhà Tudor.

Vì sao Elizabeth I không kết hôn?

Sử liệu không cho một câu trả lời duy nhất. Các lý do thường được nêu gồm muốn giữ quyền tự quyết, tránh đặt nước Anh dưới ảnh hưởng của một vua nước ngoài, tránh chia rẽ phe phái nếu lấy quý tộc trong nước, và có thể cả những trải nghiệm từ cuộc hôn nhân bi kịch của cha mẹ.

Elizabeth I và Mary Stuart có quan hệ gì?

Hai người là chị em họ: bà nội của Mary là Margaret Tudor, chị gái của Henry VIII. Mary là người thừa kế gần nhất theo huyết thống của Elizabeth. Hai nữ hoàng chưa từng gặp mặt nhau, dù Mary bị giữ ở Anh gần hai mươi năm trước khi bị xử chém năm 1587.

Trận hạm đội Armada năm 1588 thắng nhờ đâu?

Kết quả đến từ nhiều yếu tố: tàu Anh nhanh và linh hoạt hơn, pháo tầm xa, đợt tấn công bằng tàu lửa gần Gravelines làm vỡ đội hình Tây Ban Nha, và bão lớn khi Armada vòng về qua Scotland, Ireland. Người Anh đương thời gọi đó là "ngọn gió Tin Lành", một cách diễn giải mang màu sắc tuyên truyền.

Elizabeth I có liên quan gì đến Elizabeth II?

Hai người cách nhau khoảng ba trăm năm mươi năm và thuộc các dòng vua khác nhau. Elizabeth I là vua cuối nhà Tudor, không có con. Các vua Anh về sau nối dòng qua James I, con trai của Mary Stuart, và qua nhiều đời chuyển sang các nhà khác.

Thời Elizabeth có phải thời hoàng kim của nước Anh không?

Cách gọi này phổ biến từ thế kỷ mười bảy, gắn với kịch Shakespeare, chiến thắng Armada và các chuyến đi biển. Sử gia hiện nay thận trọng hơn: thập niên cuối triều đại có chiến tranh, đói kém và bất ổn, và hình ảnh thời hoàng kim một phần là sản phẩm của hoài niệm về sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138