QuyenThe.comQuyền Thế
Các hoàng đế Trung Hoa

Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương: từ chú tiểu đi khất thực đến hoàng đế Hồng Vũ

Chu Nguyên Chương mồ côi trong nạn đói, đi khất thực, lập nhà Minh năm 1368, bãi chức thừa tướng, dựng bộ máy tập quyền và những vụ án giết hàng vạn người.

Elderly Vietnamese farmer walking along a dry rice field dike in Thanh Hóa at sunset, a straw hat in hand, distant temple roof among trees, seen from behind

Minh Thái Tổ tên là Chu Nguyên Chương, sinh năm 1328 trong một gia đình nông dân nghèo ở Hào Châu, mồ côi năm mười sáu tuổi vì nạn đói và dịch bệnh, từng làm chú tiểu và đi khất thực; năm 1368 ông lên ngôi hoàng đế, lập nhà Minh với niên hiệu Hồng Vũ, trị vì đến khi mất năm 1398. Ông là một trong rất ít người xuất thân tầng lớp thấp nhất đi đến ngôi hoàng đế trong lịch sử Trung Hoa.

Ba mươi năm Hồng Vũ để lại một bộ máy tập trung quyền lực vào tay hoàng đế mạnh hơn bất kỳ triều nào trước đó, cùng những vụ án chính trị giết hại hàng vạn người. Bài viết đi qua con đường từ khởi nghĩa đến ngôi vua, những cải tổ lớn, các vụ án, cách ông sắp xếp người kế vị, quan hệ với các nước láng giềng trong đó có Đại Việt, và phân biệt chính sử với những truyện kể dân gian về ông.

Tuổi thơ trong nạn đói và những năm khất thực

Chu Nguyên Chương vốn tên là Chu Trùng Bát, con út trong một nhà tá điền. Năm 1344, vùng Hoài Bắc gặp hạn hán, châu chấu, rồi dịch bệnh. Trong vòng chưa đầy một tháng, cha, mẹ và anh cả của ông lần lượt qua đời. Gia đình không có đất chôn, phải xin hàng xóm một mảnh đất nhỏ. Sau này, trong bài văn bia dựng ở lăng cha mẹ, chính ông kể lại cảnh ấy bằng giọng rất đau xót.

Không còn đường sống, chàng thanh niên mười sáu tuổi vào làm chú tiểu ở chùa Hoàng Giác gần nhà. Chùa cũng thiếu ăn, chỉ ít lâu sau các nhà sư phải toả đi xin ăn. Ông đi khất thực khoảng ba năm qua nhiều vùng ở Hoài Tây, rồi trở về chùa. Những năm lang bạt ấy giúp ông hiểu đời sống nông thôn, biết lòng người và tình hình các vùng — điều về sau được thể hiện rõ trong chính sách coi trọng nông dân, thù ghét quan tham của ông.

Đây là phần đời được chính sử ghi tương đối rõ, phần lớn dựa vào lời kể của chính Chu Nguyên Chương. Vì vậy các chi tiết mang tính điềm báo, như hào quang toả ra khi ông chào đời hay rồng hiện quanh người, nên được hiểu là màu sắc mà các bản sử thường gán cho người khai quốc, không phải tư liệu lịch sử.

Theo Khăn Đỏ, hạ Tập Khánh và thắng ở hồ Phiên Dương

Cuối đời Nguyên, nhiều nhóm khởi nghĩa nổi lên, trong đó lớn nhất là quân Khăn Đỏ. Năm 1352, Chu Nguyên Chương đến Hào Châu theo Quách Tử Hưng, một thủ lĩnh Khăn Đỏ địa phương. Nhờ gan dạ và biết tính toán, ông nhanh chóng được trọng dụng và được Quách Tử Hưng gả con gái nuôi họ Mã — người về sau trở thành Mã hoàng hậu, nổi tiếng hiền đức và nhiều lần can ngăn ông bớt tay giết người.

Ông trở về quê chiêu mộ được một nhóm bạn đồng hương, trong đó có Từ Đạt, Thang Hoà, rồi xây dựng lực lượng riêng. Năm 1356 ông chiếm Tập Khánh, đổi tên thành Ứng Thiên, tức Nam Kinh sau này, làm căn cứ. Nho sĩ Chu Thăng khuyên ông chín chữ, đại ý: đắp tường thành cao, tích trữ lương thực nhiều, chậm xưng vương. Ông làm đúng như vậy, để các thế lực khác tiêu hao nhau trước.

Đối thủ lớn nhất ở phía tây là Trần Hữu Lượng với đội chiến thuyền khổng lồ. Năm 1363, hai bên giao chiến trên hồ Phiên Dương nhiều ngày; quân Chu dùng hoả công, Trần Hữu Lượng trúng tên tử trận. Năm 1367, ông diệt Trương Sĩ Thành ở phía đông. Đầu năm 1368, Chu Nguyên Chương lên ngôi hoàng đế ở Ứng Thiên, đặt quốc hiệu Minh, niên hiệu Hồng Vũ. Cùng năm, Từ Đạt và Thường Ngộ Xuân tiến lên phía bắc, vào Đại Đô; vua Nguyên rút về thảo nguyên Mông Cổ.

Những cải tổ định hình nhà Minh

Mỗi đời vua một niên hiệu. Từ Hồng Vũ trở đi, các hoàng đế Minh và Thanh hầu như chỉ dùng một niên hiệu suốt thời trị vì, nên người đời sau quen gọi vua theo niên hiệu: vua Hồng Vũ, vua Vĩnh Lạc, vua Khang Hy. Đây là khác biệt dễ thấy so với các triều trước, khi một vua có thể đổi niên hiệu nhiều lần.

Hộ tịch và địa bạ. Năm 1381, triều đình lập sổ hộ tịch gọi là hoàng sách, tổ chức dân thành các đơn vị lý giáp; vài năm sau lập sổ địa bạ có vẽ hình thửa ruộng, gọi là ngư lân đồ sách vì các mảnh ruộng xếp cạnh nhau trông như vảy cá. Hai bộ sổ này là công cụ thu thuế và huy động sưu dịch suốt triều Minh.

Vệ sở và quân hộ. Quân đội tổ chức theo hệ thống vệ sở đóng khắp nơi, binh lính thuộc các gia đình quân hộ cha truyền con nối, vừa đồn trú vừa làm ruộng tự túc lương.

Pháp luật nghiêm. Bộ Đại Minh luật được sửa nhiều lần, bản cuối ban hành năm 1397; kèm theo là bộ Đại cáo do chính hoàng đế soạn, liệt kê những vụ án quan tham và hình phạt rất nặng. Tham ô một số tiền tương đối nhỏ cũng có thể bị xử tử.

Phân phong cho con. Ông phong các con trai làm phiên vương trấn giữ những vùng hiểm yếu, nhất là biên giới phía bắc, với quyền chỉ huy quân đội riêng. Biện pháp nhằm giữ nước cho họ Chu này về sau lại trở thành mầm mống của cuộc nội chiến ngay sau khi ông mất.

Bãi bỏ thừa tướng và bốn vụ đại án

Năm 1380, tể tướng Hồ Duy Dung bị buộc tội mưu phản và bị xử tử. Ngay sau đó, Chu Nguyên Chương bãi bỏ Trung thư tỉnh và chức thừa tướng — chức vụ đã tồn tại từ thời Tần — cho sáu bộ trực tiếp tâu lên hoàng đế. Ông còn để lại lời dặn con cháu sau này không được đặt lại chức thừa tướng, ai đề nghị thì xử tội nặng. Từ đây hoàng đế vừa là nguyên thủ vừa là người đứng đầu bộ máy hành chính; về sau, các đại học sĩ ở Nội các dần trở thành nhóm cố vấn soạn thảo ý kiến, nhưng không có danh phận tể tướng.

Vụ Hồ Duy Dung không dừng ở một người. Trong suốt hơn mười năm, việc truy xét những người bị cho là đồng đảng kéo dài, theo sử liệu phổ biến có khoảng ba vạn người bị liên luỵ, kể cả công thần khai quốc Lý Thiện Trường. Năm 1393, đại tướng Lam Ngọc bị buộc tội mưu phản, khoảng một vạn rưỡi người bị giết. Cùng với vụ án ấn trắng liên quan đến sổ sách thu chi các địa phương và vụ Quách Hoàn tham ô lương thực, sử gọi chung là "bốn vụ đại án Hồng Vũ".

Năm 1382, ông lập Cẩm y vệ, vốn là đội cận vệ nghi trượng, được giao thêm nhiệm vụ bắt giam, tra hỏi theo lệnh vua. Năm 1387, ông cho đốt dụng cụ tra tấn của Cẩm y vệ và chuyển án về các cơ quan tư pháp thông thường, nhưng các triều sau lại khôi phục quyền hạn của cơ quan này. Về nguyên nhân của những cuộc thanh trừng, sử gia đưa ra nhiều cách giải thích: tính đa nghi, lòng căm ghét quan tham từ thời nghèo khó, và nỗi lo những công thần dày dạn sẽ lấn át người kế vị còn non trẻ.

Người kế vị, lời dặn con cháu và các nước láng giềng

Thái tử Chu Tiêu, con trưởng của Mã hoàng hậu, được cha dày công đào tạo và nổi tiếng nhân hậu, thường can cha nương tay. Năm 1392, Chu Tiêu mất trước cha. Chu Nguyên Chương không chọn một người con trai khác đang làm phiên vương, mà lập con của Chu Tiêu là Chu Doãn Văn làm hoàng thái tôn. Vụ án Lam Ngọc diễn ra ngay năm sau được nhiều người xem là bước dọn đường cho người cháu này.

Ông để lại bộ Hoàng Minh tổ huấn, những lời dặn dò bắt buộc con cháu tuân giữ. Trong đó có danh sách các nước ở phía đông và phía nam mà ông dặn không được đem quân đi đánh, gồm Triều Tiên, Nhật Bản, An Nam, Chân Lạp, Xiêm La, Chiêm Thành cùng một số nước hải đảo; lý do ông nêu là đánh những nước ấy tốn kém mà không được lợi, chỉ cần giữ biên giới phía bắc. Trong thời Hồng Vũ, quan hệ với Đại Việt dưới triều Trần chủ yếu qua sứ thần và triều cống theo lệ.

Tháng 6 âm lịch năm 1398, Chu Nguyên Chương mất ở tuổi bảy mươi tính tròn, được an táng ở Hiếu Lăng dưới chân núi Tử Kim, Nam Kinh. Chu Doãn Văn lên ngôi, tức vua Kiến Văn, và ngay lập tức tìm cách tước quyền các chú phiên vương. Chỉ một năm sau, người chú là Yên vương Chu Đệ khởi binh — mở đầu câu chuyện của vua Vĩnh Lạc, người sau này đi ngược lại chính lời dặn về An Nam trong tổ huấn.

Giai thoại dân gian và cách hậu thế nhìn vua Hồng Vũ

Cuộc đời từ đáy xã hội lên ngôi vua khiến Chu Nguyên Chương trở thành nhân vật của rất nhiều truyện kể. Một số chuyện thường gặp và cách nên hiểu:

  • Món canh "trân châu phỉ thuý bạch ngọc": chuyện kể ông lúc đói được bà lão cho bát canh rau thừa, khi làm vua đòi ăn lại mà không thấy ngon. Đây là truyện dân gian, không có trong chính sử.
  • Hai loại chân dung: hiện còn tranh vẽ ông với gương mặt phúc hậu và tranh vẽ gương mặt dài, cằm nhô, nhiều nốt ruồi. Các nhà nghiên cứu cho rằng chân dung chính thức trong cung gần với loại thứ nhất; loại thứ hai có thể do dân gian vẽ theo lời đồn hoặc dụng ý khác.
  • Các vụ án văn tự: nhiều chuyện kể ông giết người vì một chữ trong biểu chúc mừng bị coi là ám chỉ quá khứ đi tu hay khởi nghĩa của mình. Một số nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng phần lớn những chuyện này xuất phát từ dã sử đời sau, thiếu bằng chứng đương thời.
  • Mã hoàng hậu chân to: câu chuyện bà không bó chân như phụ nữ quý tộc đương thời được kể nhiều, phản ánh xuất thân bình dân của hai vợ chồng, nhưng chi tiết cụ thể phần nhiều là truyền miệng.

Đánh giá về ông vì thế luôn có hai mặt rõ rệt. Một mặt, ông chấm dứt thời loạn cuối Nguyên, phục hồi sản xuất nông nghiệp, giảm thuế cho vùng bị tàn phá, đặt nền móng cho một triều đại kéo dài gần ba thế kỷ. Mặt khác, ông tập trung quyền lực đến mức tuyệt đối và dùng thanh trừng quy mô lớn, để lại một mô hình cai trị mà các nhà nghiên cứu thường coi là đỉnh điểm của chế độ quân chủ chuyên chế ở Trung Hoa. Bộ Minh sử do triều Thanh biên soạn, nên khi đọc, bạn cũng nên lưu ý góc nhìn của người viết.

Câu hỏi thường gặp

Chu Nguyên Chương xuất thân thế nào?

Ông sinh năm 1328 trong một gia đình tá điền nghèo ở Hào Châu, thuộc vùng An Huy ngày nay. Năm 1344 cha mẹ và anh trai mất trong nạn đói và dịch bệnh, ông vào chùa làm chú tiểu, rồi đi khất thực mấy năm trước khi tham gia khởi nghĩa.

Niên hiệu Hồng Vũ kéo dài bao lâu?

Niên hiệu Hồng Vũ bắt đầu từ năm 1368 khi ông lên ngôi và dùng đến năm 1398 khi ông mất, tổng cộng ba mươi mốt năm. Ông chỉ dùng một niên hiệu suốt đời, mở đầu lệ mỗi đời vua một niên hiệu của hai triều Minh và Thanh.

Vì sao Chu Nguyên Chương bỏ chức thừa tướng?

Sau vụ án Hồ Duy Dung năm 1380, ông cho rằng chức thừa tướng tập trung quá nhiều quyền, đe doạ ngai vàng. Ông bãi bỏ Trung thư tỉnh, để sáu bộ trực tiếp chịu trách nhiệm trước hoàng đế và cấm con cháu đặt lại chức này.

Cẩm y vệ là cơ quan gì?

Cẩm y vệ được lập năm 1382, vốn là đội cận vệ lo nghi trượng cho vua, sau được giao quyền bắt giữ và tra hỏi theo lệnh trực tiếp của hoàng đế. Ông từng hạn chế quyền của cơ quan này năm 1387, nhưng các vua Minh sau lại dùng nó rộng rãi.

Hoàng Minh tổ huấn nói gì về An Nam?

Trong Hoàng Minh tổ huấn, Chu Nguyên Chương liệt An Nam vào danh sách các nước mà con cháu không được đem quân đi đánh, cùng với Triều Tiên, Nhật Bản, Chân Lạp, Chiêm Thành và một số nước khác, với lý do đánh thì tốn kém mà không được lợi.

Ai kế vị Minh Thái Tổ?

Người kế vị là cháu nội Chu Doãn Văn, con của thái tử Chu Tiêu đã mất năm 1392. Ông lên ngôi năm 1398 với niên hiệu Kiến Văn, nhưng chỉ bốn năm sau bị chú là Yên vương Chu Đệ lật đổ trong cuộc nội chiến gọi là Tĩnh nạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138