Võ Tắc Thiên tên là Võ Chiếu, sinh khoảng năm 624, từng là tài nhân trong cung Đường Thái Tông, sau làm hoàng hậu của Đường Cao Tông, rồi năm 690 tự xưng hoàng đế, đổi quốc hiệu thành Chu và trị vì đến năm 705. Bà là người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Trung Hoa chính thức lên ngôi hoàng đế với danh nghĩa của mình.
Có lẽ không người cầm quyền nào của Trung Hoa bị kể lại theo nhiều phiên bản trái ngược như Võ Tắc Thiên. Sử gia Nho giáo coi bà là kẻ cướp ngôi, phim truyền hình biến bà thành nhân vật cung đấu, còn nhiều nhà nghiên cứu hiện đại nhìn bà như một nhà cai trị có năng lực, bị đánh giá khắt khe hơn vì là phụ nữ. Bài này đi theo trình tự sự kiện, rồi tách riêng những chuyện chỉ nên coi là lời đồn.
Từ tài nhân của Thái Tông đến hoàng hậu của Cao Tông
Võ Chiếu là con gái của Võ Sĩ Hoạch, một người buôn gỗ giàu có đã theo Lý Uyên từ buổi khởi binh và được phong quan. Khoảng năm 637, khi mười bốn tuổi, bà được tuyển vào cung làm tài nhân — bậc phi tần thấp — của Đường Thái Tông, được gọi là Võ Mị. Mười hai năm ở cung Thái Tông, bà không được thăng bậc.
Năm 649 Thái Tông mất. Theo lệ, các phi tần không có con phải rời cung; sử chép bà vào chùa Cảm Nghiệp. Chỉ vài năm sau, bà được đưa trở lại cung của Đường Cao Tông Lý Trị. Nhiều sách chép rằng chính Vương hoàng hậu, vì muốn tranh sủng với Tiêu thục phi, đã ủng hộ việc này. Việc một phi tần của vua cha trở thành phi tần của vua con bị các nhà Nho coi là trái lễ, và về sau trở thành một trong những đòn công kích bà.
Võ Chiếu nhanh chóng được Cao Tông sủng ái, phong chiêu nghi. Năm 655, sau một cuộc đấu tranh gay gắt trong triều, Cao Tông phế Vương hoàng hậu và Tiêu thục phi, lập Võ Chiếu làm hoàng hậu. Phe phản đối gồm các đại thần lão thành như Trưởng Tôn Vô Kỵ, Trử Toại Lương; trong khi Lý Tích nói đây là việc nhà của bệ hạ, không cần hỏi người ngoài. Trong những năm tiếp theo, Trử Toại Lương bị giáng đày, Trưởng Tôn Vô Kỵ bị buộc tự sát năm 659. Cuộc lập hậu vì thế cũng là cuộc thay thế cả một thế hệ đại thần.
"Nhị thánh" cùng trị nước và những năm làm thái hậu
Từ khoảng năm 660, Cao Tông mắc bệnh, chóng mặt, mắt kém, và Võ hậu bắt đầu cùng xử lý tấu chương. Năm 664, Cao Tông từng sai Thượng Quan Nghi thảo chiếu phế hậu, nhưng bà biết chuyện kịp thời; bản chiếu bị huỷ, Thượng Quan Nghi bị giết. Từ đó bà ngồi sau rèm cùng nghe chính sự, triều thần gọi hai người là "nhị thánh". Năm 674 Cao Tông xưng Thiên hoàng, bà xưng Thiên hậu, và dâng mười hai điều kiến nghị gồm khuyến nông, giảm sưu dịch, thôi binh, mở đường cho người dâng lời.
Năm 683 Cao Tông mất. Con trai bà là Lý Hiển lên ngôi, tức Đường Trung Tông, nhưng chỉ hơn một tháng sau, năm 684, bị bà phế vì có ý định trao chức cao cho cha vợ. Người con kế tiếp là Lý Đán, tức Đường Duệ Tông, được đưa lên ngôi nhưng không được tham dự chính sự; quyền hành hoàn toàn trong tay Thái hậu.
Cũng năm 684, Từ Kính Nghiệp khởi binh ở Dương Châu, với bài hịch nổi tiếng do Lạc Tân Vương thảo kể tội bà. Cuộc nổi dậy bị dẹp trong vài tháng. Tương truyền khi đọc bài hịch, bà hỏi ai viết rồi trách tể tướng để sót một nhân tài như vậy. Để kiểm soát triều đình, năm 686 bà cho đặt hòm đồng nhận thư tố cáo và dùng những quan lại hà khắc như Lai Tuấn Thần, Chu Hưng. Thành ngữ "thỉnh quân nhập úng" — mời ông vào chum — bắt nguồn từ chuyện Lai Tuấn Thần dùng chính cách tra tấn của Chu Hưng để bắt Chu Hưng nhận tội.
Các mốc chính trong cuộc đời Võ Tắc Thiên
Năm tháng dưới đây theo sử liệu phổ biến; một số mốc như năm sinh và năm vào chùa có sách ghi lệch một hai năm.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| Khoảng 624 | Sinh ra trong gia đình Võ Sĩ Hoạch |
| Khoảng 637 | Vào cung làm tài nhân của Đường Thái Tông |
| 655 | Được lập làm hoàng hậu của Đường Cao Tông |
| 674 | Cao Tông xưng Thiên hoàng, bà xưng Thiên hậu |
| 683–684 | Cao Tông mất; Trung Tông lên ngôi rồi bị phế, Duệ Tông lên thay, bà lâm triều |
| 690 | Xưng hoàng đế, đổi quốc hiệu thành Chu, niên hiệu Thiên Thụ |
| 698 | Đón Lý Hiển về lại làm thái tử |
| 705 | Chính biến Thần Long, bà nhường ngôi; mất cuối năm ấy |
Khi xưng đế, bà đặt kinh đô chính ở Lạc Dương, gọi là Thần Đô, và cho tạo một số chữ viết mới, trong đó có chữ "Chiếu" gồm bộ nhật, nguyệt trên chữ không, mang nghĩa mặt trời mặt trăng cùng chiếu trên bầu trời. Để biện minh cho việc một phụ nữ làm vua — điều không có tiền lệ trong khung Nho giáo — bà dựa vào những diễn giải kinh văn nhà Phật cùng các điềm lành do quan lại dâng lên.
Ở Lạc Dương, triều đình còn dựng Minh Đường — toà điện lớn dùng cho nghi lễ, vốn là công trình mà các nhà Nho bàn cãi suốt nhiều đời mà chưa triều nào làm xong. Công trình hoàn thành năm 688, đến năm 695 bị cháy và được xây lại. Những dự án như vậy vừa phô bày uy quyền của triều đại mới, vừa tiêu tốn nhiều sức dân, và là một trong những điểm các sử gia đời sau phê phán.
Bà trị nước ra sao: những việc sử ghi nhận
Mở rộng đường làm quan. Triều đình tăng số người đỗ khoa cử, cho phép người tự tiến cử, và bà được nhiều tài liệu ghi là người tổ chức thi tại điện để tự mình hỏi thí sinh. Năm 702 mở khoa thi võ. Những biện pháp này giúp nhiều người xuất thân từ các vùng ngoài Quan Trung vào triều, làm suy yếu thế độc quyền của các dòng quý tộc lâu đời từng phản đối bà.
Dùng người giỏi. Địch Nhân Kiệt là tể tướng được bà tin cậy nhất. Ông tiến cử nhiều người về sau thành trụ cột của triều Đường, như Trương Giản Chi, Diêu Sùng. Chính Địch Nhân Kiệt cũng là người thuyết phục bà đón Lý Hiển về làm thái tử, thay vì truyền ngôi cho cháu họ Võ.
Kinh tế và biên cương. Nông nghiệp phát triển, dân số tăng lên trong thời gian bà cầm quyền theo ghi chép hộ khẩu của triều đình. Ở biên giới, triều đình có lúc thắng lúc thua trước Đột Quyết và Thổ Phồn, nhưng giữ được tuyến đường phía tây.
Mặt trái. Cùng lúc đó là những năm khủng bố chính trị: hàng loạt tôn thất họ Lý và quan lại bị giết vì tội danh mưu phản, nhiều vụ dựa trên tố cáo dựng đứng. Về cuối đời, hai anh em Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông được bà sủng ái, can dự triều chính, gây bất bình trong triều.
Chính biến Thần Long và tấm bia không chữ
Đầu năm 705, khi Võ Tắc Thiên đã ngoài tám mươi và đang ốm, tể tướng Trương Giản Chi cùng các đại thần như Hoàn Ngạn Phạm, Kính Huy phối hợp với cấm quân, đưa thái tử Lý Hiển vào cung, giết anh em họ Trương. Bà buộc phải nhường ngôi cho Lý Hiển; quốc hiệu được đổi lại thành Đường. Sử gọi đây là chính biến Thần Long, theo niên hiệu đương thời. Bà được dâng tôn hiệu Tắc Thiên đại thánh hoàng đế và dời ra cung Thượng Dương.
Cuối năm ấy bà mất, thọ khoảng tám mươi mốt tuổi. Theo di chiếu, bà bỏ danh hiệu hoàng đế, chỉ xưng hoàng hậu, và được hợp táng với Cao Tông ở Càn Lăng, tỉnh Thiểm Tây. Phần huyệt mộ của Càn Lăng đến nay chưa được khai quật. Trước lăng có hai tấm bia lớn: một tấm khắc bài văn ca ngợi Cao Tông, tấm kia để trống, thường được gọi là "bia không chữ".
Về lý do tấm bia để trống có nhiều cách giải thích: có thuyết nói bà muốn để hậu thế tự đánh giá, có thuyết cho rằng triều đình lúc ấy khó chọn danh xưng cho một người vừa là hoàng hậu nhà Đường vừa là hoàng đế nhà Chu. Không có tài liệu đương thời nào xác nhận dứt khoát. Những chữ khắc trên bia hiện nay là do người các đời sau đề thêm.
Chính sử, lời đồn và hình ảnh trên phim
Nhiều chuyện về Võ Tắc Thiên được lặp lại trên mạng như sự thật. Bảng sau giúp bạn phân loại.
| Chuyện thường nghe | Xuất xứ | Mức độ tin cậy |
|---|---|---|
| Tự tay giết con gái nhỏ để vu cho Vương hoàng hậu | Tân Đường thư, Tư trị thông giám đời Tống; Cựu Đường thư không chép như vậy | Còn tranh luận, nhiều học giả nghi ngờ |
| Nói cần roi sắt, chuỳ sắt, dao găm để thuần ngựa dữ | Tư trị thông giám, kể là lời bà tự thuật về sau | Giai thoại, khó kiểm chứng |
| Tượng Phật lớn ở Long Môn được tạc theo dung mạo bà | Truyền thuyết dân gian | Chỉ ghi nhận việc bà góp tiền xây khám thờ |
| Đổi quốc hiệu, tạo chữ mới, xưng hoàng đế | Chính sử | Sự kiện chắc chắn |
| Tình tiết cung đấu chi tiết trong phim truyền hình | Hư cấu nghệ thuật | Không dùng làm tư liệu |
Về đánh giá tổng thể, Cựu Đường thư soạn đời Hậu Tấn vẫn đặt bà vào phần bản kỷ dành cho các vua, thừa nhận vị trí của một người cầm quyền thực sự. Các sử gia đời Tống nặng về phê phán đạo đức. Nghiên cứu hiện đại có xu hướng tách hai mặt: một nhà chính trị khéo léo, giữ được ổn định trong gần nửa thế kỷ nắm quyền, đồng thời là người dùng khủng bố chính trị không khoan nhượng. Đáng chú ý là chính cháu nội bà, Đường Huyền Tông, sau này mở ra thời Khai Nguyên thịnh trị, phần lớn dựa vào lớp quan lại được tuyển chọn dưới thời bà.
Câu hỏi thường gặp
Võ Tắc Thiên tên thật là gì?
Tên thật của bà thường được ghi là Võ Chiếu, chữ Chiếu là chữ bà tự tạo khi cầm quyền. Khi còn là tài nhân của Đường Thái Tông, bà được gọi là Võ Mị. Tên Tắc Thiên lấy từ tôn hiệu được dâng năm 705 và thuỵ hiệu đời sau.
Võ Tắc Thiên làm hoàng đế bao lâu?
Bà chính thức làm hoàng đế từ năm 690 đến đầu năm 705, khoảng mười lăm năm. Tuy vậy, nếu tính cả thời gian cùng Cao Tông nghe chính sự và những năm làm thái hậu lâm triều, bà thực sự nắm quyền lực cao nhất trong khoảng bốn mươi năm.
Nhà Chu của Võ Tắc Thiên có phải là một triều đại riêng không?
Về danh nghĩa là có: bà đổi quốc hiệu thành Chu, sử gọi là Võ Chu để phân biệt với nhà Chu cổ. Tuy nhiên các bộ sử truyền thống thường xếp giai đoạn này vào lịch sử nhà Đường, vì người kế vị bà lại là con trai họ Lý và quốc hiệu Đường được khôi phục ngay.
Vì sao bia trước lăng Võ Tắc Thiên không có chữ?
Không có tài liệu đương thời giải thích lý do. Các thuyết phổ biến cho rằng bà muốn để công tội cho hậu thế bình luận, hoặc người đương thời khó tìm lời lẽ phù hợp cho thân phận đặc biệt của bà. Chữ trên bia hiện nay do du khách các đời sau khắc thêm.
Có phụ nữ nào khác từng làm hoàng đế Trung Hoa không?
Có những phụ nữ nắm quyền rất lớn như Lã hậu đời Hán hay Từ Hy Thái hậu đời Thanh, nhưng họ cai trị với danh nghĩa thái hậu nhiếp chính. Võ Tắc Thiên là người duy nhất được chính sử thừa nhận đã lên ngôi hoàng đế và lập quốc hiệu riêng.
Phim về Võ Tắc Thiên có đúng lịch sử không?
Phần lớn phim giữ khung sự kiện chính như lập hậu, xưng đế, chính biến Thần Long, nhưng các tình tiết đấu đá hậu cung, lời thoại, quan hệ tình cảm phần nhiều là hư cấu. Muốn tìm hiểu nghiêm túc, bạn nên đọc các bộ chính sử hoặc sách nghiên cứu có dẫn nguồn.