QuyenThe.comQuyền Thế
Các hoàng đế Trung Hoa

Từ Hy Thái hậu: gần nửa thế kỷ nắm quyền sau rèm cuối triều Thanh

Từ phi tần sinh con trai duy nhất cho vua Hàm Phong, Từ Hy buông rèm nhiếp chính qua hai đời vua, đối mặt Duy tân 1898, Nghĩa Hòa đoàn và mất một ngày sau vua Quang Tự.

Group of Vietnamese visitors walking past a long row of tall red pillars inside a dim wooden palace hall in Huế, afternoon light through doorways, everyone seen from behind

Từ Hy Thái hậu thuộc họ Diệp Hách Na Lạp, sinh năm 1835, là phi tần của vua Hàm Phong và mẹ của vua Đồng Trị; từ năm 1861 đến khi mất năm 1908, bà nắm quyền điều hành triều Thanh gần như liên tục, qua hai đời vua Đồng Trị và Quang Tự. Bà không bao giờ xưng đế, nhưng là người quyết định chính sự trong gần nửa thế kỷ cuối cùng của nhà Thanh.

Trong nhiều thập niên, Từ Hy bị khắc hoạ như hiện thân của sự bảo thủ, xa hoa và độc đoán, người kéo lùi Trung Hoa trước thời cuộc. Một số nghiên cứu về sau đã điều chỉnh bức tranh này, chỉ ra vai trò của bà trong các cải cách cuối triều. Bài viết đi theo các mốc lớn, tách những gì có trong hồ sơ triều đình khỏi những chuyện chỉ là lời đồn, và dừng lại ở năm 1912 khi triều Thanh kết thúc.

Từ tú nữ đến mẹ của người kế vị duy nhất

Bà sinh trong một gia đình quan lại người Mãn thuộc Tương Lam kỳ. Năm 1852, bà được tuyển vào cung trong kỳ chọn tú nữ, khởi đầu ở bậc quý nhân. Bước ngoặt đến năm 1856: bà sinh hoàng tử Tải Thuần, người con trai duy nhất còn sống của vua Hàm Phong. Từ đó địa vị của bà tăng nhanh, lên tới bậc quý phi, chỉ đứng sau hoàng hậu Nữu Hỗ Lộc thị.

Những năm này, triều Thanh đang chao đảo vì hai biến cố cùng lúc: phong trào Thái Bình Thiên Quốc chiếm cả vùng Giang Nam, và cuộc chiến tranh với Anh, Pháp. Năm 1860, liên quân Anh – Pháp tiến vào Bắc Kinh, đốt phá Viên Minh Viên; vua Hàm Phong cùng triều đình chạy lên hành cung Nhiệt Hà. Theo một số tư liệu, trong thời gian vua ốm, bà đã giúp đọc và xử lý một phần tấu chương — điều khiến bà sớm làm quen với công việc triều chính.

Năm 1861, Hàm Phong mất ở Nhiệt Hà. Trước khi mất, ông giao việc phò tá vua nhỏ Tải Thuần, khi ấy mới năm tuổi, cho tám đại thần đứng đầu là Túc Thuận, Tái Viên, Đoan Hoa, đồng thời trao hai con dấu, một cho hoàng hậu, một cho vua nhỏ do mẹ đẻ giữ thay, quy định chiếu chỉ phải có dấu của hai bà mới có hiệu lực. Cơ chế cân bằng ấy chỉ tồn tại vài tháng.

Chính biến Tân Dậu và chế độ buông rèm nghe chính sự

Cuối năm 1861, khi linh cữu Hàm Phong được đưa về Bắc Kinh, hai thái hậu — hoàng hậu cũ được tôn là Từ An, mẹ vua nhỏ được tôn là Từ Hy — liên kết với Cung thân vương Dịch Hân, em trai của vua quá cố, người đang ở lại kinh thành lo việc đàm phán với các nước. Họ ra tay bắt giữ tám đại thần cố mệnh. Túc Thuận bị xử chém, Tái Viên và Đoan Hoa bị buộc tự tận, những người còn lại bị cách chức. Sử gọi đây là chính biến Tân Dậu, theo năm âm lịch.

Niên hiệu dự định ban đầu bị bỏ, đổi thành Đồng Trị, hàm ý cùng nhau cai trị. Hai thái hậu ngồi sau tấm rèm trong điện nghe các đại thần tâu việc, gọi là "buông rèm nghe chính sự"; Cung thân vương làm nghị chính vương, đứng đầu Quân cơ xứ. Đây là một sắp đặt chưa có tiền lệ trong các quy định tổ tông nhà Thanh, và nó đặt nền cho quyền lực của Từ Hy trong gần năm thập niên tiếp theo.

Theo nhiều ghi chép, trong cặp thái hậu, Từ An hiền hoà và ít can dự, còn Từ Hy quan tâm sâu tới chính sự. Năm 1881, Từ An đột ngột qua đời. Lời đồn rằng Từ Hy đầu độc người cùng nhiếp chính lan truyền trong dân gian, nhưng không có bằng chứng xác thực; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguyên nhân là bệnh tật. Năm 1884, Từ Hy bãi chức Cung thân vương cùng toàn bộ Quân cơ xứ, từ đó quyền lực tập trung gần như hoàn toàn vào tay bà.

Gần năm mươi năm nắm quyền qua các mốc chính

Các mốc dưới đây theo sử liệu phổ biến; năm tính theo dương lịch.

NămSự kiệnVai trò của Từ Hy
1861Chính biến Tân Dậu, vua Đồng Trị lên ngôiCùng Từ An buông rèm nhiếp chính
1875Đồng Trị mất khi chưa có conChọn cháu ruột bên ngoại là Tải Điềm lên ngôi, tức vua Quang Tự
1884–1885Chiến tranh Pháp – Thanh ở Bắc KỳQuyết định đánh rồi hoà, ký hoà ước Thiên Tân năm 1885
1889Quang Tự thân chínhLui về Di Hoà viên nhưng vẫn giữ quyền với các việc lớn
1898Bách nhật duy tân rồi chính biến Mậu TuấtTrở lại nhiếp chính, giam lỏng Quang Tự
1900–1901Nghĩa Hòa đoàn, liên quân tám nước vào Bắc KinhRời kinh lên Tây An, sau đó chấp nhận hoà ước Tân Sửu
1901–1908Thời kỳ "tân chính"Cho thi hành cải cách giáo dục, quân sự, chuẩn bị lập hiến

Mốc 1884–1885 liên quan trực tiếp tới Việt Nam. Khi Pháp mở rộng chiếm đóng ở Bắc Kỳ, quân Thanh đã có mặt ở đây và giao chiến với quân Pháp. Sau nhiều trận đánh, có trận quân Thanh giành thắng lợi ở vùng biên giới Lạng Sơn, triều đình Thanh vẫn chọn con đường hoà đàm. Theo hoà ước Thiên Tân ký năm 1885, nhà Thanh thừa nhận các hiệp ước Pháp đã ký với triều Nguyễn, chấm dứt quan hệ triều cống giữa hai nước kéo dài nhiều thế kỷ. Trên đây là cách ghi trung tính theo các văn bản ký kết; diễn biến chi tiết thuộc chủ đề lịch sử ngoại giao và quân sự.

Hai vị vua dưới bóng thái hậu: Đồng Trị và Quang Tự

Năm 1873, vua Đồng Trị bắt đầu thân chính, nhưng chỉ hơn một năm sau, đầu năm 1875, ông mất ở tuổi mười tám tính tròn. Hồ sơ cung đình ghi bệnh đậu mùa; dân gian đồn những nguyên nhân khác, nhưng ghi chép y án của Thái y viện ủng hộ chẩn đoán đậu mùa. Đồng Trị không có con nối dõi.

Thay vì chọn một người thuộc thế hệ sau Đồng Trị, như vậy bà sẽ trở thành thái hoàng thái hậu và mất danh nghĩa nhiếp chính, Từ Hy chọn Tải Điềm, con trai của Thuần thân vương Dịch Hoàn và em gái ruột của bà, mới ba tuổi tính tròn. Việc chọn người cùng thế hệ với vua vừa mất trái với lệ thường và bị một số quan lại phản đối, nhưng giúp bà tiếp tục buông rèm nhiếp chính thêm hơn mười năm.

Quang Tự lớn lên trong cung dưới sự giáo dưỡng nghiêm khắc của Từ Hy. Năm 1889 ông thân chính, cũng là năm cưới hoàng hậu do Từ Hy chọn — cháu gái của bà. Thái hậu lui về Di Hoà viên, khu vườn được trùng tu từ phế tích Thanh Y viên sau năm 1860. Việc dùng một phần ngân quỹ dành cho hải quân để tu sửa khu vườn này thường được dẫn ra như một nguyên nhân thất bại của hạm đội Bắc Dương trong chiến tranh với Nhật Bản năm 1894–1895; các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về quy mô thật của khoản tiền bị chuyển dùng và mức độ ảnh hưởng của nó.

Bách nhật duy tân, Nghĩa Hòa đoàn và những năm cải cách muộn

Bách nhật duy tân. Năm 1898, sau thất bại trước Nhật Bản, vua Quang Tự cùng nhóm Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu ban hành hàng loạt chiếu cải cách về giáo dục, quân sự, hành chính trong khoảng một trăm ngày. Phe bảo thủ trong triều phản ứng mạnh. Tháng 9 năm 1898, Từ Hy trở lại nắm quyền, Quang Tự bị giam lỏng ở Doanh Đài trong khu Tây Uyển, sáu người tham gia cải cách bị xử chém, Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu chạy ra nước ngoài.

Nghĩa Hòa đoàn. Năm 1900, phong trào Nghĩa Hòa đoàn chống người nước ngoài lan tới Bắc Kinh. Triều đình ban đầu do dự, rồi tháng 6 năm 1900 ra chiếu tuyên chiến với các nước. Liên quân tám nước tiến vào Bắc Kinh tháng 8; Từ Hy đưa Quang Tự rời kinh lên Tây An. Tương truyền trước khi đi, Trân phi — phi tần được Quang Tự yêu quý và ủng hộ cải cách — bị ép chết dưới giếng trong cung; chi tiết này có trong nhiều hồi ký nhưng không thống nhất.

Hoà ước Tân Sửu. Năm 1901, triều Thanh phải ký hoà ước với các nước, chấp nhận khoản bồi thường rất lớn và nhiều điều khoản nặng nề khác. Đây được coi là một trong những thất bại nghiêm trọng nhất trong thời gian bà cầm quyền.

Tân chính. Trở về Bắc Kinh, chính Từ Hy cho thi hành nhiều cải cách mà trước đây bà từng dập tắt: lập trường học kiểu mới, luyện tân quân, cử học sinh ra nước ngoài, năm 1905 bãi bỏ khoa cử đã tồn tại hơn một nghìn ba trăm năm, năm 1906 tuyên bố chuẩn bị lập hiến và năm 1908 công bố đề cương hiến pháp. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đây là bằng chứng bà không bảo thủ về nguyên tắc mà chủ yếu muốn giữ quyền kiểm soát tiến trình cải cách.

Hai cái chết cách nhau một ngày và những đánh giá trái chiều

Ngày 14 tháng 11 năm 1908, vua Quang Tự mất ở Doanh Đài, ba mươi bảy tuổi tính tròn. Ngày hôm sau, 15 tháng 11, Từ Hy qua đời ở tuổi bảy mươi hai. Hai cái chết sát nhau khiến từ lâu đã có nghi vấn Quang Tự bị đầu độc. Các xét nghiệm khoa học về sau trên tóc và hài cốt của Quang Tự cho thấy hàm lượng thạch tín rất cao, củng cố giả thuyết đầu độc; tuy nhiên ai là người ra tay — Từ Hy, Viên Thế Khải, hay hoạn quan thân cận — vẫn chưa thể xác định.

Trước khi mất, Từ Hy chọn Phổ Nghi, cháu nội của Thuần thân vương Dịch Hoàn, khi ấy chưa đầy ba tuổi, lên ngôi với niên hiệu Tuyên Thống; cha của Phổ Nghi là Tái Phong làm nhiếp chính vương, hoàng hậu của Quang Tự trở thành Long Dụ thái hậu. Chỉ hơn ba năm sau, đầu năm 1912, Long Dụ thái hậu thay mặt vua nhỏ ban chiếu thoái vị, khép lại hơn hai nghìn năm chế độ quân chủ ở Trung Hoa. Từ Hy được an táng ở Định Đông Lăng, trong quần thể Đông Lăng nhà Thanh.

Hình ảnh Từ Hy trong dư luận chịu ảnh hưởng lớn từ những người từng là đối thủ chính trị của bà, như nhóm Khang Hữu Vi, và từ một số sách phương Tây đầu thế kỷ 20 mà về sau bị phát hiện có nhiều tư liệu ngụy tạo. Nghiên cứu dựa trên hồ sơ cung đình cho bức tranh nhiều chiều hơn: một chính khách khôn khéo, quyết đoán, biết dùng người như Tăng Quốc Phiên, Lý Hồng Chương, Tả Tông Đường, nhưng đặt việc giữ quyền lực lên trên hết, có những quyết định sai lầm nghiêm trọng như tuyên chiến năm 1900, và sống xa hoa giữa lúc quốc gia khốn khó. Những chuyện về bữa ăn hàng trăm món hay các chi tiết hậu cung trên phim phần lớn là phóng đại hoặc hư cấu, không nên dùng làm căn cứ đánh giá.

Câu hỏi thường gặp

Từ Hy Thái hậu nắm quyền trong bao lâu?

Tính từ chính biến Tân Dậu năm 1861 đến khi mất năm 1908, bà nắm quyền khoảng 47 năm. Có những giai đoạn bà danh nghĩa lui về như sau năm 1889, nhưng các quyết định lớn vẫn phải qua bà, và từ năm 1898 bà trở lại nhiếp chính trực tiếp.

"Buông rèm nhiếp chính" nghĩa là gì?

Đây là cách gọi việc thái hậu ngồi sau một tấm rèm trong điện để nghe đại thần tâu việc và quyết định thay vua còn nhỏ, vì theo lễ giáo phụ nữ không được trực tiếp ngồi đối diện quần thần. Hình thức này từng có ở nhiều triều đại trước.

Từ Hy có phải là hoàng đế không?

Không. Bà chưa bao giờ xưng đế mà chỉ cai trị với danh nghĩa thái hậu nhiếp chính, nhân danh các vua Đồng Trị, Quang Tự. Trong lịch sử Trung Hoa, chỉ có Võ Tắc Thiên đời Đường là người phụ nữ chính thức lên ngôi hoàng đế.

Từ Hy có đầu độc vua Quang Tự không?

Các xét nghiệm khoa học về sau cho thấy Quang Tự chết do ngộ độc thạch tín, nhưng không có bằng chứng xác định ai là người ra lệnh. Từ Hy, Viên Thế Khải và một số hoạn quan đều bị nghi ngờ, và đến nay vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ.

Từ Hy liên quan gì đến lịch sử Việt Nam?

Trong thời bà cầm quyền đã diễn ra chiến tranh Pháp – Thanh ở Bắc Kỳ năm 1884 đến 1885. Theo hoà ước Thiên Tân năm 1885, nhà Thanh thừa nhận các hiệp ước giữa Pháp và triều Nguyễn, chấm dứt quan hệ triều cống giữa hai nước.

Ai lên ngôi sau khi Từ Hy và Quang Tự mất?

Người kế vị là Phổ Nghi, khi ấy chưa đầy ba tuổi, với niên hiệu Tuyên Thống. Cha của Phổ Nghi là Tái Phong làm nhiếp chính vương. Đầu năm 1912, chiếu thoái vị được ban, chấm dứt triều Thanh và chế độ quân chủ ở Trung Hoa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138