QuyenThe.comQuyền Thế
Các hoàng đế Trung Hoa

Tần Thủy Hoàng: từ vua nước Tần đến hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Hoa

Doanh Chính lên ngôi năm 13 tuổi, diệt sáu nước, lập danh hiệu hoàng đế, chia quận huyện, đốt sách chôn nho rồi để lại một triều đại chỉ tồn tại 15 năm.

Vietnamese university students standing in a quiet museum hall in Hanoi, looking at a row of terracotta warrior replicas under warm spotlights, seen from behind

Tần Thủy Hoàng tên là Doanh Chính, sinh năm 259 TCN, lên làm vua nước Tần năm 13 tuổi, đến năm 221 TCN diệt xong sáu nước và tự xưng là hoàng đế — người đầu tiên dùng danh hiệu này trong lịch sử Trung Hoa. Ông mất năm 210 TCN trên đường tuần du, và chỉ bốn năm sau, triều Tần sụp đổ.

Hiếm có người cầm quyền nào để lại dấu vết đậm như vậy trong một thời gian ngắn như vậy. Danh hiệu hoàng đế, hệ thống quận huyện, chữ viết thống nhất tồn tại thêm hơn hai nghìn năm; nhưng hình ảnh một bạo chúa đốt sách, bắt dân đi phu cũng theo ông suốt chừng ấy thời gian. Bài viết đi lần lượt từ lúc lên ngôi, quá trình thống nhất, cách tổ chức bộ máy, những chính sách gây tranh cãi, cái chết và sự sụp đổ của nhà Tần, rồi tách phần chính sử khỏi phần giai thoại mà phim ảnh hay khai thác.

Doanh Chính lên ngôi nước Tần năm mười ba tuổi

Doanh Chính sinh ở Hàm Đan, kinh đô nước Triệu, khi cha là Dị Nhân (sau đổi tên Tử Sở) đang làm con tin ở đó. Thương nhân Lã Bất Vi bỏ tiền giúp Tử Sở về nước và được lập làm người kế vị. Tử Sở lên ngôi, tức Tần Trang Tương vương, nhưng chỉ ở ngôi khoảng ba năm. Năm 246 TCN, Doanh Chính kế vị khi mới 13 tuổi theo cách tính của Sử ký.

Những năm đầu, quyền hành nằm trong tay Lã Bất Vi với chức tướng quốc, được vua gọi là "trọng phụ", cùng Thái hậu Triệu Cơ. Sử ký của Tư Mã Thiên còn chép lời đồn rằng Doanh Chính thực ra là con của Lã Bất Vi; nhiều nhà nghiên cứu về sau nghi ngờ chi tiết này, cho rằng nó có thể xuất phát từ dư luận thù ghét nhà Tần thời Hán. Đây là chỗ nên nhớ: chính sử Trung Hoa về Tần Thủy Hoàng phần lớn do người đời Hán viết, mà nhà Hán dựng nghiệp trên đổ nát của nhà Tần.

Năm 238 TCN, Doanh Chính làm lễ đội mũ trưởng thành ở Ung, cũng là lúc Lao Ái — người được Thái hậu sủng ái — khởi loạn. Cuộc nổi dậy bị dẹp nhanh. Lã Bất Vi vì liên can mà bị cách chức năm 237 TCN, đưa về đất phong rồi dời đi Thục; năm 235 TCN ông uống thuốc độc tự tử. Từ đây vị vua trẻ nắm trọn quyền, dựa vào những người như Lý Tư, Uất Liêu và các tướng Vương Tiễn, Vương Bí, Mông Vũ.

Mười năm diệt sáu nước: trình tự thống nhất

Nước Tần đã mạnh từ sau cải cách của Thương Ưởng hơn một thế kỷ trước, nên Doanh Chính thừa hưởng một bộ máy chiến tranh có tổ chức tốt. Trình tự diệt sáu nước theo Sử ký như sau:

Năm (TCN)Nước bị diệtGhi chú theo sử liệu
230HànNước nhỏ và yếu nhất, gần Tần nhất, bị diệt đầu tiên
228TriệuVương Tiễn chỉ huy; trước đó Triệu đã yếu sau trận Trường Bình đời trước
225NgụyVương Bí dẫn nước sông vào thành Đại Lương
223SởLần đầu thất bại; Vương Tiễn được mời trở lại với lực lượng lớn mới thắng
222YênSau vụ Kinh Kha hành thích không thành năm 227 TCN, Tần đánh Yên quyết liệt
221TềĐầu hàng gần như không giao chiến

Điểm đáng chú ý là tốc độ: mười năm cho một việc mà các nước Chiến Quốc giằng co suốt hơn hai thế kỷ. Các sử gia thường giải thích bằng ba yếu tố: chế độ thưởng tước theo quân công khiến binh sĩ Tần thiện chiến, nền nông nghiệp được tổ chức để nuôi quân lâu dài, và sự chia rẽ của sáu nước còn lại. Lý Tư, người theo học phái Pháp gia, đóng góp nhiều vào cách dùng kế ly gián, mua chuộc quan lại các nước đối phương trước khi xuất quân.

Danh hiệu hoàng đế và bộ máy quận huyện

Danh hiệu mới. Thống nhất xong, Doanh Chính cho rằng chữ "vương" không còn xứng, bèn ghép "hoàng" và "đế" — hai chữ gắn với các bậc thánh vương thời thượng cổ — thành "hoàng đế". Ông tự gọi là Thủy hoàng đế, tức hoàng đế đầu tiên, và định rằng đời sau gọi nối tiếp là Nhị thế, Tam thế cho đến vạn thế. Ông cũng bỏ lệ đặt thụy hiệu, vì cho rằng con cháu bàn công tội của cha ông là điều không nên.

Bỏ phân phong. Thừa tướng Vương Quán đề nghị phong các hoàng tử làm vua ở những vùng xa. Lý Tư phản đối, nhắc lại bài học nhà Chu: chư hầu ban đầu là anh em ruột thịt, vài đời sau thành kẻ thù đánh nhau. Doanh Chính nghe theo Lý Tư.

Quận huyện. Cả nước chia thành 36 quận theo Sử ký, về sau tăng thêm khi mở rộng lãnh thổ. Mỗi quận có quận thủ lo dân sự, quận uý lo quân sự, giám ngự sử lo giám sát; dưới quận là huyện. Quan lại do triều đình bổ nhiệm, có thể điều chuyển, bãi chức, không truyền cho con.

Tam công cửu khanh. Ở trung ương, thừa tướng giúp vua xử lý chính sự, thái uý coi quân sự, ngự sử đại phu giữ việc giám sát và văn thư, bên dưới là các khanh phụ trách từng mảng. Khung này được nhà Hán kế thừa gần như nguyên vẹn, nên người đời sau có câu "Hán thừa Tần chế".

Thống nhất chữ viết, đo lường, tiền tệ và đường sá

Phần di sản ít bị tranh cãi nhất của Tần Thủy Hoàng là những thứ giúp một vùng đất rộng lớn vận hành như một quốc gia. Trước năm 221 TCN, mỗi nước Chiến Quốc có lối viết, đơn vị đo, đồng tiền và cả độ rộng trục xe khác nhau.

  • Chữ viết: lấy lối chữ của nước Tần làm chuẩn, chỉnh lý thành chữ tiểu triện; Lý Tư được ghi là người soạn bản mẫu. Trong công văn hằng ngày, lối chữ lệ giản tiện hơn cũng dần phổ biến.
  • Đo lường: ban hành quả cân, ống đong mẫu có khắc chiếu lệnh; nhiều hiện vật loại này đã được khai quật ở các vùng khác nhau, cho thấy lệnh được thi hành thật chứ không chỉ trên giấy.
  • Tiền tệ: dùng vàng làm tiền bậc trên, đồng tiền đồng tròn lỗ vuông "bán lạng" làm tiền bậc dưới; hình dáng tròn lỗ vuông kéo dài tới tận các triều sau, kể cả tiền đúc ở Việt Nam thời quân chủ.
  • Trục xe và đường sá: quy định độ rộng trục xe thống nhất để bánh xe chạy vừa vệt đường; mở các tuyến trì đạo từ Hàm Dương toả ra, và tuyến trực đạo chạy lên phương bắc phục vụ quân sự.
  • Pháp luật: áp dụng luật Tần cho toàn cõi; các thẻ tre khai quật ở Thuỵ Hổ Địa (Hồ Bắc) cho thấy luật này chi tiết tới mức quy định cả việc chăm trâu bò, kho lúa của nhà nước.

Các biện pháp này mở đường cho một khối hành chính thống nhất, nhưng cũng đòi hỏi huy động sức người rất lớn. Đó là mặt trái mà người dân thời ấy cảm nhận trực tiếp hơn hết.

Đốt sách, chôn nho và những tranh luận chưa dứt

Năm 213 TCN, trong một bữa yến, bác sĩ Thuần Vu Việt khuyên nên học theo nhà Chu mà phong đất cho con em. Lý Tư đáp lại bằng một đề nghị cứng rắn: ngoài sử ký của nước Tần, sách thuốc, sách trồng cây, mọi sách sử của các nước khác cùng sách Thi, Thư của tư nhân phải nộp lên để đốt; ai bàn chuyện xưa để chê chuyện nay thì bị trị tội; ai muốn học luật thì lấy quan lại làm thầy. Doanh Chính chuẩn y. Sách vẫn được giữ trong kho của triều đình, nhưng kho này về sau bị thiêu trong loạn cuối Tần, nên tổn thất càng lớn.

Năm sau, 212 TCN, hai phương sĩ Hầu Sinh và Lư Sinh — những người hứa tìm thuốc trường sinh cho vua — bỏ trốn và nói xấu triều đình. Doanh Chính sai tra xét những người tụ tập bàn luận ở Hàm Dương; theo Sử ký, hơn 460 người bị chôn. Sự kiện này đi vào sử với tên "đốt sách chôn nho".

Giới nghiên cứu hiện vẫn tranh luận ở nhiều điểm. Có ý kiến cho rằng số người bị giết phần lớn là phương sĩ chứ không phải nho sinh theo nghĩa hẹp; có ý kiến cho rằng câu chuyện bị đời Hán phóng đại để làm nổi bật sự tàn bạo của nhà Tần. Ngược lại, cũng có người chỉ ra rằng chính lệnh cấm sách tư đã làm đứt mạch truyền nhiều văn bản, khiến học giả đời Hán phải dựng lại kinh điển từ trí nhớ và những bản giấu sót. Cách đọc thận trọng nhất là: sự kiện có thật, quy mô và thành phần nạn nhân còn bàn cãi.

Trường thành, Linh Cừ và cuộc tiến xuống Lĩnh Nam

Ở phương bắc, tướng Mông Điềm được giao đẩy lùi Hung Nô khỏi vùng đất trong khúc sông Hoàng Hà, rồi nối các đoạn tường thành có từ thời Chiến Quốc của Tần, Triệu, Yên thành một tuyến phòng thủ dài. Đây là một phần trong lịch sử dài của các bức trường thành, kéo dài đến tận đời Minh; công trình bằng gạch mà khách tham quan thấy ngày nay phần lớn là của đời Minh chứ không phải đời Tần.

Ở phương nam, sách Hoài Nam Tử chép rằng nhà Tần cử Đồ Thư dẫn quân chia nhiều cánh đánh xuống vùng Bách Việt. Để chở lương, giám ngự sử tên Lộc cho đào kênh Linh Cừ nối sông Tương với sông Ly, một công trình thuỷ lợi đến nay vẫn còn dấu tích. Cũng theo Hoài Nam Tử, người Việt rút vào rừng, không chịu khuất phục, đánh ban đêm và giết được Đồ Thư, khiến quân Tần nhiều năm không yên. Sử Việt về sau thường nhắc đoạn này như một trong những ghi chép sớm về tinh thần kháng cự của cư dân phương nam.

Khoảng năm 214 TCN, nhà Tần đặt ba quận Nam Hải, Quế Lâm và Tượng quận. Vị trí cụ thể của Tượng quận đến nay còn nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu, nên khi đọc tài liệu phổ thông, bạn nên coi các bản đồ khẳng định chắc chắn ranh giới của quận này là cách vẽ theo một giả thuyết, không phải kết luận chung. Sau khi nhà Tần đổ, Triệu Đà, vốn là quan nhà Tần ở Nam Hải, tách ra lập nước Nam Việt.

Tuần du, cái chết ở Sa Khâu và sự sụp đổ nhanh của nhà Tần

Trong mười năm làm hoàng đế, Doanh Chính năm lần đi tuần du khắp các vùng mới chiếm, dựng bia đá ca ngợi công đức ở núi Thái Sơn, Lang Gia, Cối Kê. Ông cũng ngày càng bị cuốn vào việc tìm thuốc trường sinh: sai Từ Phúc dẫn đoàn đồng nam đồng nữ ra biển, tin dùng nhiều phương sĩ. Sử ký ghi lại cả những vụ ám sát hụt, trong đó có vụ Trương Lương thuê lực sĩ ném chuỳ ở Bác Lãng Sa.

Năm 210 TCN, trong chuyến tuần du thứ năm, ông lâm bệnh và mất ở Sa Khâu, nay thuộc tỉnh Hà Bắc. Theo Sử ký, hoạn quan Triệu Cao cùng thừa tướng Lý Tư giấu tin, chất cá ươn lên xe để át mùi, rồi sửa di chiếu: ép thái tử Phù Tô đang ở biên ải tự tử, lập con thứ là Hồ Hợi, tức Tần Nhị Thế. Tướng Mông Điềm cũng bị buộc chết.

Nhị Thế tiếp tục xây cung A Phòng và lăng Ly Sơn, tăng sưu dịch. Năm 209 TCN, Trần Thắng, Ngô Quảng khởi nghĩa ở Đại Trạch hương, mở đầu làn sóng nổi dậy. Lý Tư bị Triệu Cao hãm hại, Nhị Thế bị ép tự sát, Tử Anh lên ngôi không lâu thì đầu hàng Lưu Bang năm 206 TCN. Từ lúc Doanh Chính xưng đế đến khi nhà Tần mất chỉ khoảng 15 năm.

Chính sử, giai thoại và cách hậu thế đánh giá

Hình ảnh Tần Thủy Hoàng trên phim truyền hình và điện ảnh thường trộn lẫn chính sử với truyện dân gian. Bảng dưới giúp bạn tách từng lớp.

Chuyện thường ngheNguồnNên hiểu thế nào
Doanh Chính là con của Lã Bất ViSử ký có chépNhiều học giả nghi ngờ, có thể là dư luận đời sau
Nàng Mạnh Khương khóc đổ trường thànhTruyện dân gian hình thành muộnVăn học dân gian, không phải ghi chép lịch sử
Từ Phúc ra biển rồi dừng lại ở Nhật BảnSử ký chép việc ra biển; chuyện tới Nhật là truyền thuyết đời sauChỉ phần ra biển có trong chính sử
Chôn sống hơn 460 nho sinhSử kýCó thật, thành phần và quy mô còn tranh luận
Đội quân đất nung canh lăngKhảo cổ họcHiện vật có thật, nhưng Sử ký không mô tả đội quân này

Về đánh giá, Giả Nghị đời Hán viết thiên "Quá Tần luận", cho rằng nhà Tần mất vì "không thi hành nhân nghĩa", và quan điểm này chi phối sử học Nho giáo suốt nhiều thế kỷ. Đến đời Minh, Lý Chí lại gọi ông là "thiên cổ nhất đế", nhấn vào công thống nhất. Cách nhìn ngày nay thường đặt hai mặt cạnh nhau: người tạo ra khuôn khổ nhà nước tập quyền tồn tại rất lâu, đồng thời là người cai trị bằng hình pháp nghiêm khắc và sức dân bị vắt kiệt. Lăng mộ của ông ở chân núi Ly Sơn đến nay vẫn chưa được khai quật phần mộ chính.

Câu hỏi thường gặp

Tần Thủy Hoàng tên thật là gì và sống bao nhiêu tuổi?

Tên thật là Doanh Chính, có sách ghi Triệu Chính vì sinh ở nước Triệu. Ông sinh năm 259 TCN và mất năm 210 TCN, tức khoảng 49 tuổi theo cách tính tuổi tròn, khoảng 50 tuổi theo cách tính tuổi mụ quen dùng ở phương Đông.

Vì sao gọi là Thủy Hoàng?

Chữ "thủy" nghĩa là bắt đầu. Doanh Chính tự định danh xưng Thủy hoàng đế, tức vị hoàng đế đầu tiên, và muốn con cháu nối tiếp thành Nhị thế, Tam thế cho đến muôn đời. Thực tế dòng nối ấy chỉ dừng ở đời thứ hai cùng một người kế vị ngắn ngủi.

Nhà Tần tồn tại bao lâu sau khi thống nhất?

Tính từ năm 221 TCN khi diệt nước Tề đến năm 206 TCN khi Tử Anh đầu hàng Lưu Bang là khoảng 15 năm. Riêng nước Tần với tư cách một nước chư hầu thì đã tồn tại nhiều thế kỷ trước đó.

Tần Thủy Hoàng có xây toàn bộ Vạn Lý Trường Thành không?

Không. Ông cho nối và gia cố các đoạn tường có từ thời Chiến Quốc thành một tuyến dài. Phần lớn đoạn trường thành bằng gạch đá mà du khách thấy hiện nay được xây dựng hoặc tu bổ dưới triều Minh, muộn hơn khoảng một nghìn rưỡi năm.

Nhà Tần có quan hệ gì với vùng đất Việt Nam ngày nay?

Theo Hoài Nam Tử và Sử ký, nhà Tần đưa quân đánh xuống vùng Bách Việt ở phương nam, gặp sự kháng cự bền bỉ của người Việt và đặt ba quận. Phạm vi các quận này, nhất là Tượng quận, đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu.

Lăng Tần Thủy Hoàng đã được mở chưa?

Phần mộ chính dưới gò đất lớn ở chân núi Ly Sơn chưa được khai quật. Các hố tượng binh mã đất nung nằm cách gò mộ một quãng và chỉ là một phần của cả khu lăng rộng lớn. Sử ký có đoạn mô tả bên trong lăng, nhưng những chi tiết đó chưa được kiểm chứng trực tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138