QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Âu và Trung Đông

Hoàng đế Augustus: từ cậu thiếu niên Octavianus đến người lập nên đế chế La Mã

Augustus (63 TCN – 14 SCN) biến nền cộng hoà La Mã thành đế chế mà vẫn giữ vỏ cộng hoà. Lên ngôi thế nào, bộ máy vận hành ra sao, hậu thế nhìn ông thế nào.

Collector in Hanoi examining small replica Roman bronze coins on a dark wooden desk with a magnifying glass, hands only, warm lamp light, macro close-up, crimson velvet cloth

Augustus là người đầu tiên cai trị La Mã với tư cách hoàng đế, dù suốt đời ông không nhận danh hiệu vua và luôn nói mình chỉ khôi phục nền cộng hoà. Sinh năm 63 trước Công nguyên với tên Gaius Octavius, ông bước vào chính trường năm mười tám tuổi khi được người ông chú Julius Caesar nhận làm con nuôi trong di chúc, và mất năm 14 sau Công nguyên sau hơn bốn mươi năm nắm quyền tối cao.

Điều làm Augustus đáng đọc kỹ không nằm ở chiến công mà ở cách ông dựng một bộ máy quyền lực mới bên trong lớp áo cũ: Viện Nguyên lão vẫn họp, các chức quan chấp chính vẫn được bầu, nhưng mọi sợi dây quan trọng đều quy về một người. Bài này đi qua con đường lên ngôi, cách ông tổ chức quyền lực, bài toán kế vị không có lời giải gọn, và vì sao sử gia từ thời cổ đến nay vẫn chia làm nhiều cách nhìn.

Từ cậu con nuôi mười tám tuổi đến người thắng cuộc nội chiến

Khi Julius Caesar bị ám sát ngày 15 tháng 3 năm 44 trước Công nguyên, Octavius đang ở Apollonia bên kia biển Adriatic. Di chúc của Caesar nhận cậu làm con nuôi và người thừa kế chính, từ đó cậu mang tên Gaius Julius Caesar, sử sách thường gọi là Octavianus để phân biệt với người cha nuôi. Trong tay cậu lúc đó gần như không có gì ngoài cái tên Caesar, nhưng cái tên ấy đủ để kéo về phía mình nhiều cựu binh từng theo Caesar.

Năm 43 trước Công nguyên, Octavianus cùng Marcus Antonius và Marcus Aemilius Lepidus lập Tam hùng thứ hai, một liên minh được luật hoá trao cho ba người quyền tổ chức lại nhà nước. Liên minh mở đầu bằng các danh sách truy nã chính trị, trong đó nhà hùng biện Cicero bị giết. Năm 42 trước Công nguyên, quân Tam hùng đánh bại phe ám sát Caesar ở Philippi. Sau đó Lepidus bị gạt ra, còn Octavianus giữ phía tây, Antonius giữ phía đông và gắn bó với nữ hoàng Ai Cập Cleopatra VII.

Quan hệ giữa hai người còn lại xấu dần. Octavianus khéo dựng hình ảnh mình là người bảo vệ truyền thống La Mã trước một Antonius bị mô tả là đã thành người của phương Đông. Ngày 2 tháng 9 năm 31 trước Công nguyên, hạm đội của Octavianus do tướng thân tín Marcus Agrippa chỉ huy thắng trận Actium ngoài khơi Hy Lạp. Năm sau, Antonius và Cleopatra tự sát ở Alexandria, Ai Cập trở thành đất thuộc La Mã, và Octavianus ba mươi ba tuổi không còn đối thủ nào đủ sức.

Năm 27 và năm 23 trước Công nguyên: hai lần dàn xếp quyền lực

Tháng 1 năm 27 trước Công nguyên, trả quyền để nhận lại quyền. Trước Viện Nguyên lão, Octavianus tuyên bố trao lại các quyền đặc biệt có từ thời nội chiến. Viện đáp lại bằng cách giao cho ông quản lý những tỉnh biên giới có đóng quân lớn trong mười năm, kèm danh hiệu Augustus, nghĩa gần với "người đáng tôn kính". Về hình thức, cộng hoà được phục hồi; về thực chất, phần lớn quân đội nằm dưới quyền ông.

Danh xưng princeps, không phải rex. Người La Mã ghét chữ vua từ khi đuổi vị vua cuối cùng hơn năm thế kỷ trước. Augustus tự gọi mình là princeps, tức người đứng đầu trong số các công dân. Vì thế giới sử học gọi chế độ ông lập ra là Nguyên thủ chế (Principate), phân biệt với giai đoạn chuyên chế lộ liễu hơn về sau.

Năm 23 trước Công nguyên, rời ghế chấp chính quan. Sau một trận ốm nặng và những dấu hiệu bất mãn trong giới quý tộc, Augustus thôi giữ chức chấp chính quan liên tục năm này qua năm khác, để chức vụ danh giá đó lại cho người khác. Đổi lại, ông nhận quyền của quan bảo dân (tribunicia potestas) suốt đời, cho phép triệu tập Viện, đề xuất luật và phủ quyết, cùng quyền chỉ huy cao hơn mọi thống đốc tỉnh.

Quyền lực ghép từ nhiều mảnh hợp pháp. Không có văn bản nào ghi "Augustus là hoàng đế". Quyền của ông là tổng của nhiều quyền cũ, mỗi quyền đều có tiền lệ trong cộng hoà, được Viện và dân hội trao. Cách ghép này khiến giới quý tộc khó chống lại vì chống ông là chống chính các thiết chế họ quen. Năm 2 trước Công nguyên, ông được tôn là Pater Patriae, cha của tổ quốc.

Bộ máy mà Augustus để lại cho các hoàng đế sau

Sức bền của chế độ Augustus đến từ những thiết chế nhỏ, ít ồn ào hơn chiến trận nhưng tồn tại hàng trăm năm. Bảng dưới gom các thay đổi chính theo sử liệu phổ biến.

Lĩnh vựcTrước AugustusSau cải tổ
Quân độiQuân được tuyển theo chiến dịch, trung thành với tướng chiêu mộQuân thường trực khoảng hai mươi tám quân đoàn, thời hạn phục vụ cố định, quỹ quân sự riêng lập năm 6 sau Công nguyên để trả tiền giải ngũ
Cận vệKhông có lực lượng thường trực ở thủ đôĐội cận vệ Praetorian đóng quanh Roma, về sau thành một thế lực có thể phế lập hoàng đế
TỉnhThống đốc luân phiên, nạn vơ vét phổ biếnTỉnh biên giới do người của hoàng đế cai quản; Ai Cập thuộc quyền riêng, nguyên lão muốn đến phải xin phép
Thành RomaThiếu lực lượng chữa cháy và trật tựThành phố chia thành mười bốn khu, bảy đội vigiles chữa cháy và tuần đêm, có quan riêng lo cấp lương thực
Tài chínhThu thuế qua thầu tư nhân là chínhĐiều tra dân số và tài sản ở các tỉnh làm cơ sở thu thuế đều đặn hơn

Đội cận vệ là ví dụ rõ nhất về một thiết chế có hai mặt. Augustus lập ra để giữ an ninh cho mình, nhưng chỉ vài chục năm sau, chính lực lượng này đưa Claudius lên ngôi năm 41 và về sau nhiều lần quyết định ai là hoàng đế. Một bộ máy được thiết kế cho người có uy tín như Augustus không tự vận hành tốt khi người đứng đầu yếu hơn.

Pax Romana, công trình và bàn tay tuyên truyền

Giai đoạn từ thời Augustus đến cuối thế kỷ thứ hai sau Công nguyên thường được gọi là Pax Romana, hoà bình La Mã. Tên gọi này cần đọc tỉnh táo: biên giới vẫn có chiến tranh, các cuộc nổi dậy ở tỉnh vẫn bị đàn áp, nhưng vùng Địa Trung Hải nội địa không còn nội chiến giữa các phe quý tộc như thế kỷ trước. Với dân thường ở Ý và nhiều tỉnh, đó là thay đổi lớn nhất họ cảm nhận được.

Augustus đầu tư mạnh vào bộ mặt thủ đô. Tiểu sử của Suetonius chép câu nói rằng ông nhận một Roma bằng gạch và để lại một Roma bằng đá cẩm thạch. Bàn thờ Hoà bình (Ara Pacis) dựng trong những năm 13 đến 9 trước Công nguyên là một ví dụ về nghệ thuật phục vụ thông điệp: gia đình hoàng đế xuất hiện cùng các nguyên lão trong một đám rước trang nghiêm, gợi một trật tự hài hoà.

Chính Augustus để lại bản tự thuật Res Gestae Divi Augusti, liệt kê việc ông làm, được khắc trên cột đồng trước lăng của ông và sao chép ở nhiều nơi trong đế chế. Bản chép rõ nhất còn lại ở Ankara ngày nay. Đây là nguồn quý nhưng là lời một phía: các danh sách truy nã thời Tam hùng gần như vắng mặt, còn việc nắm quyền được kể như một sự uỷ thác tự nguyện của nhân dân. Năm 8 trước Công nguyên, tháng Sextilis được đổi tên thành Augustus, gốc của chữ August trong nhiều ngôn ngữ châu Âu.

Bài toán kế vị không có lời giải gọn

Chế độ của Augustus có một điểm yếu bẩm sinh: vì chính thức không có ngai vàng, nên cũng không có luật kế vị. Quyền lực gắn với con người, và người kế nhiệm chỉ có thể được chuẩn bị bằng cách lần lượt trao cho họ các quyền giống Augustus khi ông còn sống. Ông không có con trai; người con duy nhất là con gái Julia.

Danh sách người được chọn rồi lần lượt qua đời dài đến mức sử gia cổ đại cũng phải nhắc. Cháu gọi bằng cậu là Marcellus, chồng đầu của Julia, mất năm 23 trước Công nguyên. Agrippa, người bạn và vị tướng gánh nhiều chiến dịch, được gả Julia và mất năm 12 trước Công nguyên. Hai con trai của Agrippa và Julia được Augustus nhận làm con nuôi, nhưng Lucius mất năm 2 và Gaius mất năm 4 sau Công nguyên. Cuối cùng ông nhận Tiberius, con riêng của vợ là Livia, làm con nuôi năm 4 sau Công nguyên.

Những năm cuối đời cũng không êm. Năm 9 sau Công nguyên, ba quân đoàn dưới quyền Publius Quinctilius Varus bị tiêu diệt trong rừng Teutoburg ở vùng German. Suetonius kể ông đập đầu vào cửa kêu trả lại quân đoàn. Augustus mất ngày 19 tháng 8 năm 14 sau Công nguyên ở Nola, miền nam Ý. Tiberius kế vị trơn tru, cho thấy hệ thống đã đứng được, nhưng kiểu chuyển giao bằng nhận con nuôi và dàn xếp ngầm để lại mầm bất ổn cho cả dòng Julio-Claudia về sau.

Hậu thế đánh giá Augustus: ba cách nhìn chính

Người chấm dứt một thế kỷ nội chiến. Nhiều sử gia nhấn mạnh rằng nền cộng hoà cuối thời đã không còn vận hành được: các tướng lĩnh có quân riêng thay nhau chiếm Roma, bạo lực chính trị thành chuyện thường. Theo cách nhìn này, Augustus tạo ra một trật tự đủ bền cho đế chế tồn tại thêm nhiều thế kỷ, và cái giá phải trả là quyền tự do chính trị của tầng lớp quý tộc.

Người thâu tóm quyền lực sau tấm màn cộng hoà. Tacitus, viết khoảng một thế kỷ sau, mô tả Augustus như người dụ binh lính bằng tiền thưởng, dụ dân bằng lương thực, dụ mọi người bằng sự yên ổn, rồi từ từ gom hết quyền về mình. Năm 1939, sử gia Ronald Syme trong cuốn The Roman Revolution đọc giai đoạn này như cuộc cách mạng của một phe nhóm, nhìn qua lăng kính châu Âu đang trỗi dậy các chế độ độc tài lúc bấy giờ.

Người thiết kế hệ thống, không chỉ một cá nhân. Cách nhìn thứ ba đặt trọng tâm vào thiết chế: quân đội thường trực, hành chính tỉnh, tài chính, mạng lưới thân tín. Theo đó, sự nghiệp của Augustus là một công trình tập thể có Agrippa, Maecenas, Livia và nhiều người khác, và đóng góp lớn nhất của ông là tìm ra công thức để người La Mã chấp nhận được một người cai trị duy nhất.

Đọc nguồn thế nào cho đúng. Người đọc phổ thông nên nhớ ba nguồn chính đều có lập trường: Res Gestae là lời tự kể, Suetonius thích giai thoại đời tư, Tacitus mang cái nhìn hoài niệm cộng hoà của giới nguyên lão. Đặt chúng cạnh nhau, cùng với bằng chứng khảo cổ và tiền xu, mới thấy được một hình ảnh cân bằng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Augustus và Octavianus có phải là một người không?

Đúng. Ông sinh ra với tên Gaius Octavius, sau khi được Julius Caesar nhận làm con nuôi thì mang tên Gaius Julius Caesar, sử sách gọi là Octavianus. Từ tháng 1 năm 27 trước Công nguyên ông nhận danh hiệu Augustus và được gọi như vậy về sau.

Augustus có phải là hoàng đế La Mã đầu tiên không?

Theo cách gọi phổ biến của sử học, Augustus là hoàng đế đầu tiên của Đế chế La Mã. Julius Caesar nắm quyền độc tài nhưng bị ám sát trước khi dựng được chế độ bền vững, và danh xưng Caesar về sau mới trở thành tước hiệu của các hoàng đế.

Vì sao Augustus không xưng vua?

Người La Mã có ác cảm sâu với chữ vua từ khi lật đổ vị vua cuối cùng và lập cộng hoà. Caesar từng bị nghi muốn làm vua và bị giết. Augustus vì thế chọn danh xưng princeps, người đứng đầu các công dân, và ghép quyền lực từ những chức vụ cộng hoà có sẵn.

Tháng 8 trong lịch phương Tây có liên quan đến Augustus không?

Có. Năm 8 trước Công nguyên, tháng Sextilis của lịch La Mã được Viện Nguyên lão đổi tên thành Augustus để tôn vinh ông, trước đó tháng Quintilis đã được đổi thành Julius theo tên Caesar. Chuyện ông lấy thêm một ngày cho tháng 8 dài bằng tháng 7 là giai thoại thiếu cơ sở.

Res Gestae Divi Augusti là gì?

Đó là bản tự thuật các việc Augustus đã làm, do chính ông soạn, được khắc lên cột đồng trước lăng ở Roma và sao lại ở nhiều thành phố. Bản còn khá đầy đủ nằm trên tường một đền thờ ở Ankara. Đây là nguồn quý nhưng chỉ phản ánh góc nhìn của Augustus.

Augustus trị vì bao lâu?

Nếu tính từ khi nhận danh hiệu Augustus năm 27 trước Công nguyên đến khi mất năm 14 sau Công nguyên thì khoảng bốn mươi mốt năm. Nếu tính từ chiến thắng Actium năm 31 trước Công nguyên, thời gian ông nắm quyền tối cao dài khoảng bốn mươi lăm năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138