QuyenThe.comQuyền Thế
Các hoàng đế Trung Hoa

Hán Vũ Đế Lưu Triệt: 54 năm trị vì, độc tôn Nho học và những cuộc viễn chinh

Hán Vũ Đế ở ngôi 54 năm, lần đầu dùng niên hiệu, đề cao Nho học, đánh Hung Nô, mở đường sang Tây Vực, đặt quận ở phương nam rồi cuối đời viết chiếu tự trách.

Older Vietnamese man and his grandson reading a thick history book together on a wooden bench in a temple courtyard in Bắc Ninh, afternoon light, faces turned away

Hán Vũ Đế tên là Lưu Triệt, sinh năm 156 TCN, lên ngôi năm 141 TCN và ở ngôi đến khi mất năm 87 TCN — 54 năm, thuộc nhóm trị vì lâu nhất trong các hoàng đế Trung Hoa. Dưới thời ông, Nho học trở thành học thuyết chính thống của triều đình, niên hiệu bắt đầu được dùng, nhà Hán mở rộng ra mọi hướng, và chính ông cũng để lại một kho bạc cạn kiệt cùng một thảm kịch gia đình.

Nhiều thiết chế mà các triều đại Á Đông, trong đó có Đại Việt, về sau dùng quen — đặt niên hiệu, lập trường Thái học, chọn quan theo tiêu chí học vấn — có gốc gác từ đời Hán Vũ Đế. Bài này kể lại con đường lên ngôi, các chính sách lớn, các cuộc chiến, những biến cố cuối đời và cách người đời sau nhìn ông.

Từ hoàng tử thứ mười đến ngôi thiên tử năm mười sáu tuổi

Lưu Triệt là con thứ mười của Hán Cảnh Đế, mẹ là Vương mỹ nhân. Theo thứ tự, ngôi thái tử ban đầu thuộc về Lưu Vinh, con của Lật cơ. Cuộc đấu đá trong hậu cung, với sự can dự của Trưởng công chúa Quán Đào — cô ruột của Lưu Triệt — khiến Lưu Vinh bị phế, và Lưu Triệt được lập làm thái tử năm 150 TCN khi mới khoảng bảy tuổi. Mối liên minh này được củng cố bằng cuộc hôn nhân giữa Lưu Triệt và con gái của Quán Đào là Trần A Kiều.

Năm 141 TCN, Cảnh Đế mất, Lưu Triệt lên ngôi ở tuổi mười sáu. Những năm đầu, ông chưa nắm trọn quyền: bà nội là Thái hoàng thái hậu Đậu thị vẫn chi phối triều chính và ưa học thuyết Hoàng Lão, chủ trương "vô vi", để dân tự yên. Các đề nghị cải cách theo hướng Nho học của nhóm Triệu Quán, Vương Tang bị dập tắt, hai người bị bắt và tự sát.

Chỉ sau khi Đậu thái hậu mất năm 135 TCN, Hán Vũ Đế mới thực sự tự quyết. Nhà Hán khi ấy đã trải qua mấy chục năm nghỉ ngơi dưỡng sức dưới thời Văn Đế và Cảnh Đế — giai đoạn sử gọi là "Văn Cảnh chi trị" — nên kho lẫm đầy đủ. Chính nền tảng ấy cho phép vị vua trẻ theo đuổi những kế hoạch tốn kém mà các đời trước không dám nghĩ tới.

Những thiết chế ra đời dưới thời Hán Vũ Đế

Niên hiệu. Hán Vũ Đế được coi là hoàng đế đầu tiên đặt niên hiệu một cách có hệ thống. Niên hiệu đầu tiên thường được ghi là Kiến Nguyên, bắt đầu năm 140 TCN; trong suốt thời gian ở ngôi, ông đổi niên hiệu nhiều lần. Lệ này lan sang các nước đồng văn, trong đó có Việt Nam.

Độc tôn Nho thuật. Theo cách ghi phổ biến, khoảng năm 134 TCN, Đổng Trọng Thư dâng ba bài đối sách, đề nghị lấy học thuyết Khổng Tử làm chuẩn, các học phái khác không được dùng làm căn cứ cai trị. Hán Vũ Đế đặt chức ngũ kinh bác sĩ, coi năm bộ kinh là tri thức chính thống. Cần lưu ý rằng trên thực tế triều đình vẫn dùng nhiều yếu tố Pháp gia, nên nhiều sử gia mô tả đây là "ngoài Nho trong Pháp".

Thái học. Năm 124 TCN, triều đình lập Thái học ở Trường An, chọn học trò theo học các bác sĩ, thi đạt thì được bổ làm quan. Đây là trường học cấp quốc gia sớm nhất được ghi chép rõ ở Trung Hoa.

Sát cử. Quan lại địa phương có nhiệm vụ tiến cử người "hiếu liêm", tức có hiếu và thanh liêm, lên triều đình. Cách chọn người này chưa phải khoa cử theo nghĩa đời Tuỳ, Đường, nhưng đã đặt đức hạnh và học vấn làm tiêu chí thay cho xuất thân quý tộc thuần tuý.

Mười ba bộ thứ sử. Năm 106 TCN, cả nước chia thành mười ba khu giám sát, mỗi khu có một thứ sử đi tuần tra quan lại quận quốc. Thứ sử ban đầu có trật thấp nhưng quyền xét hặc lớn — một cách dùng người nhỏ để kiểm soát người lớn.

Tước bớt quyền chư hầu và nắm chặt tài chính

Khi Hán Vũ Đế lên ngôi, các vương quốc chư hầu do con cháu họ Lưu cai quản vẫn còn rộng và giàu. Loạn bảy nước năm 154 TCN dưới thời Cảnh Đế đã cho thấy mối nguy. Năm 127 TCN, theo đề nghị của Chủ Phụ Yển, ông ban "lệnh thôi ân": các vương được phép chia đất cho tất cả con trai chứ không chỉ con trưởng. Bề ngoài đây là ân huệ, nhưng chỉ sau vài đời, mỗi vương quốc lớn vỡ thành nhiều hầu quốc nhỏ không còn đủ sức chống lại triều đình. Thêm vào đó, nhiều vương hầu bị tước đất vì những lỗi như nộp vàng tế lễ không đủ chuẩn.

Về tài chính, các cuộc chiến kéo dài làm kho bạc tích luỹ từ đời trước cạn dần. Triều đình trao cho Tang Hoằng Dương, Đông Quách Hàm Dương, Khổng Cận — vốn xuất thân thương nhân — thiết kế các biện pháp mới: nhà nước độc quyền muối và sắt, độc quyền nấu rượu trong một thời gian, lập phép "quân thâu" điều phối vận chuyển hàng nộp thuế và phép "bình chuẩn" mua vào khi rẻ, bán ra khi đắt để ổn định giá. Triều đình cũng đánh thuế tài sản nặng lên thương nhân và khuyến khích tố cáo người khai man.

Các biện pháp này giúp nuôi quân, nhưng gây tranh cãi lớn ngay từ thời ấy. Sau khi Hán Vũ Đế mất, năm 81 TCN triều đình mở hội nghị bàn về muối sắt, ghi lại trong sách Diêm thiết luận, nơi các hiền lương văn học phê phán việc nhà nước tranh lợi với dân, còn phe Tang Hoằng Dương bảo vệ chính sách vì nhu cầu biên phòng.

Các hướng mở rộng dưới thời Hán Vũ Đế

Chiến tranh chiếm phần lớn sinh lực của triều đại này. Bảng dưới tóm tắt các hướng chính theo Sử ký và Hán thư; năm ghi theo sử liệu phổ biến.

HướngMốc chínhKết quả theo sử liệu
Phương bắc (Hung Nô)Từ trận phục kích Mã Ấp 133 TCN đến trận Mạc Bắc 119 TCNVệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh đẩy Hung Nô lên phía bắc sa mạc; tổn thất người ngựa rất lớn
Tây VựcTrương Khiên đi sứ khoảng 139–126 TCN, lần hai khoảng 119 TCNMở liên lạc với các nước Trung Á; đánh Đại Uyển lấy ngựa quý về sau
Phương namNăm 111 TCNLộ Bác Đức, Dương Bộc đánh nước Nam Việt của nhà Triệu, đặt chín quận
Đông bắcNăm 108 TCNĐánh Vệ Mãn Triều Tiên, đặt bốn quận
Tây namKhoảng 109 TCNThu phục một số tộc vùng Điền, Dạ Lang, đặt quận

Với vùng đất Việt Nam, sự kiện năm 111 TCN có ý nghĩa lớn: nhà Hán đặt các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam trên phần đất phía bắc và trung bộ ngày nay, mở đầu thời kỳ mà sử Việt gọi là Bắc thuộc. Sử Việt và sử Trung Hoa ghi cùng một sự kiện nhưng với góc nhìn khác nhau; khi đọc, bạn nên đặt hai nguồn cạnh nhau. Còn cái tên "Con đường tơ lụa" thì do học giả châu Âu đặt ra ở thế kỷ 19, không phải tên người đời Hán dùng.

Họa vu cổ và thảm kịch của thái tử Lưu Cứ

Những năm cuối đời, Hán Vũ Đế ngày càng tin vào phương sĩ, nhiều lần lên Thái Sơn làm lễ phong thiện, sai người đi tìm thần tiên ngoài biển. Ông cũng đa nghi với chính những người thân cận. Năm 91 TCN, viên quan Giang Sung, vốn có hiềm khích với thái tử, được giao điều tra việc dùng bùa ngải nguyền rủa vua — gọi là "vu cổ". Giang Sung cho đào đất trong cung thái tử và tuyên bố tìm thấy hình nhân bằng gỗ.

Thái tử Lưu Cứ, con của Hoàng hậu Vệ Tử Phu, không gặp được cha đang dưỡng bệnh ở cung Cam Tuyền, hoảng sợ mà giết Giang Sung rồi phát binh. Triều đình coi đó là làm phản; giao tranh trong thành Trường An kéo dài nhiều ngày, hàng vạn người chết. Thái tử thất bại, chạy trốn rồi tự sát; Hoàng hậu Vệ Tử Phu cũng tự vẫn. Các con của thái tử cũng chết theo, chỉ một chắt nội của vua khi ấy còn ẵm ngửa sống sót trong ngục, về sau trở thành Hán Tuyên Đế.

Khi sự thật dần lộ ra rằng thái tử bị hãm hại, Hán Vũ Đế cho tru diệt gia tộc Giang Sung và dựng "Tư Tử cung", tức cung nhớ con, cùng đài "Quy lai vọng tư" ở nơi thái tử chết. Sử gia đời sau thường nhắc biến cố này như minh chứng cho cái giá của quyền lực tuyệt đối khi đi cùng sự nghi kỵ.

Chiếu Luân Đài, người kế vị và lời phán xét của hậu thế

Năm 89 TCN, khi các quan đề nghị đưa thêm quân ra đồn điền ở Luân Đài phía tây, Hán Vũ Đế bác bỏ và ban một chiếu thư thường được gọi là "chiếu Luân Đài", trong đó ông nhận rằng những việc làm trước đây khiến thiên hạ khổ sở và tuyên bố từ nay chú trọng việc nông, nghỉ sức dân. Nhiều sử gia xem đây là một trong những văn bản tự phê phán hiếm hoi của một hoàng đế đang ở ngôi; cũng có nghiên cứu gần đây cho rằng ý nghĩa bước ngoặt của nó đã bị Tư trị thông giám đời Tống nhấn mạnh quá mức.

Năm 87 TCN, trước khi mất, ông lập con út Lưu Phất Lăng mới tám tuổi làm thái tử và giao cho Hoắc Quang, Kim Nhật Đê, Thượng Quan Kiệt phò tá. Theo Sử ký phần bổ sung của Chử Thiếu Tôn, trước đó mẹ của Phất Lăng là Câu Dặc phu nhân bị ban chết, với lý do tránh cảnh mẹ vua còn trẻ nắm quyền. Chi tiết này thường được dẫn khi bàn về nỗi lo ngoại thích chuyên quyền trong các triều đại Trung Hoa.

Đánh giá về Hán Vũ Đế luôn chia đôi. Tư Mã Thiên, người bị ông xử cung hình sau vụ tướng Lý Lăng đầu hàng Hung Nô năm 99 TCN, chỉ vì lên tiếng bênh Lý Lăng, vẫn viết phần bản kỷ về ông, dù bản gốc về sau thất truyền. Ban Cố trong Hán thư khen văn trị và võ công, nhưng chê xa xỉ, tin phương sĩ. Tư Mã Quang đời Tống so sánh ông với Tần Thủy Hoàng về sự hao tổn sức dân, song cho rằng ông biết hối cải kịp thời nên nhà Hán không mất như nhà Tần. Lăng của ông là Mậu Lăng, ở vùng Hưng Bình, tỉnh Thiểm Tây.

Câu hỏi thường gặp

Hán Vũ Đế trị vì bao nhiêu năm?

Ông lên ngôi năm 141 TCN và mất năm 87 TCN, tổng cộng khoảng 54 năm. Trong các hoàng đế Trung Hoa, thời gian này chỉ bị vượt bởi một số ít người như Khang Hy và Càn Long nhà Thanh, những vị vua sống cách ông gần hai nghìn năm.

Niên hiệu đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa là gì?

Niên hiệu đầu tiên thường được ghi là Kiến Nguyên của Hán Vũ Đế, bắt đầu năm 140 TCN. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các niên hiệu đầu được đặt truy lại sau này, nhưng việc dùng niên hiệu thành lệ bắt đầu từ triều của ông là điều được thừa nhận rộng rãi.

"Bãi truất bách gia, độc tôn Nho thuật" có nghĩa là các học thuyết khác bị cấm hoàn toàn không?

Không hẳn. Chủ trương này nghĩa là chỉ Nho học được dùng làm căn cứ chính thức để đào tạo và chọn quan. Các học phái khác không bị đốt sách như đời Tần, và trong thực tế cai trị, triều đình vẫn dùng nhiều phép tắc của Pháp gia.

Hán Vũ Đế có liên quan gì đến lịch sử Việt Nam?

Năm 111 TCN, quân Hán đánh nước Nam Việt của nhà Triệu và đặt các quận, trong đó có Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam trên vùng đất Việt Nam ngày nay. Sử Việt coi đây là mốc mở đầu thời kỳ Bắc thuộc kéo dài nhiều thế kỷ.

Chuyện "kim ốc tàng kiều" có thật không?

Câu chuyện Lưu Triệt thuở nhỏ hứa xây nhà vàng cho Trần A Kiều được chép trong sách Hán Vũ cố sự, một tác phẩm mang tính truyện kể ra đời muộn, không phải chính sử. Việc Trần A Kiều làm hoàng hậu rồi bị phế thì có trong Hán thư.

Ai là người kế vị Hán Vũ Đế?

Người kế vị là Lưu Phất Lăng, tức Hán Chiêu Đế, lên ngôi năm tám tuổi. Quyền chính thực tế nằm trong tay đại tướng quân Hoắc Quang, người sau này còn chủ trì việc phế lập vua và trở thành hình mẫu của một quyền thần phụ chính trong sử Trung Hoa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138