Đường Thái Tông tên là Lý Thế Dân, con thứ hai của Đường Cao Tổ Lý Uyên; ông giành ngôi thái tử bằng cuộc binh biến ở cửa Huyền Vũ năm 626, lên ngôi cùng năm và trị vì đến năm 649 với niên hiệu Trinh Quán. Thời kỳ này được hậu thế gọi là "Trinh Quán chi trị" và trở thành chuẩn mực để các nhà Nho Á Đông khuyên vua đời sau.
Điều làm Lý Thế Dân đặc biệt không chỉ ở chiến công hay thành tựu cai trị, mà ở chỗ ông là một ví dụ rõ về khoảng cách giữa cách lên ngôi và cách trị nước: giết anh em ruột để giành quyền, rồi lại nổi tiếng vì biết nghe lời can. Bài này kể lại hành trình ấy, cách bộ máy triều Đường vận hành dưới tay ông, quan hệ với các nước xung quanh, và những tranh luận về việc chính ông có can thiệp vào sử sách hay không.
Người con thứ hai góp công lớn nhất trong việc dựng nhà Đường
Lý Thế Dân sinh năm 598 theo cách ghi phổ biến, có tài liệu ghi năm 599, trong một gia đình quý tộc quân sự gốc vùng Lũng Tây. Cha là Lý Uyên giữ chức lưu thủ Thái Nguyên dưới triều Tuỳ. Khi nhà Tuỳ rối loạn cuối đời Tuỳ Dạng Đế, năm 617 Lý Uyên khởi binh ở Tấn Dương, tiến vào Trường An; năm sau, 618, lên ngôi lập ra nhà Đường. Sử chính thống đời Đường thường nhấn rằng Lý Thế Dân là người khởi xướng việc khởi binh; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vai trò của Lý Uyên bị làm mờ đi trong các bản sử soạn dưới thời Thái Tông.
Dù vậy, công của Lý Thế Dân trên chiến trường là điều không phải bàn cãi. Với tước Tần vương, ông đánh bại Tiết Nhân Cảo ở phía tây, Lưu Vũ Chu ở phía bắc, và năm 621 trong trận Hổ Lao đã bắt sống Đậu Kiến Đức, buộc Vương Thế Sung ở Lạc Dương đầu hàng — hai thế lực lớn nhất còn lại thời loạn cuối Tuỳ. Lý Uyên phong cho ông danh hiệu Thiên sách thượng tướng, cho mở phủ riêng.
Phủ của Tần vương trở thành nơi tụ hội nhân tài: văn có mười tám học sĩ như Phòng Huyền Linh, Đỗ Như Hối; võ có Uất Trì Cung, Tần Thúc Bảo, Trình Tri Tiết. Uy thế ấy khiến thái tử Lý Kiến Thành — con trưởng, người kế vị hợp lệ — và người em Lý Nguyên Cát lo ngại. Cuộc cạnh tranh giữa hai phe ngày càng gay gắt trong những năm Vũ Đức.
Biến Huyền Vũ môn năm 626
Ngày mùng 4 tháng 6 năm Vũ Đức thứ 9, tức năm 626, Lý Thế Dân dẫn người phục ở cửa Huyền Vũ, cửa bắc của cung thành Trường An. Khi Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát vào triều, phe Tần vương ra tay: Lý Thế Dân tự mình bắn chết anh trai, Uất Trì Cung giết Lý Nguyên Cát. Các con trai của hai người cũng bị giết hết. Uất Trì Cung mặc giáp vào gặp Lý Uyên, khi ấy đang ở trong cung, báo tin; ba ngày sau Lý Thế Dân được lập làm thái tử, hai tháng sau Lý Uyên nhường ngôi, lui về làm thái thượng hoàng cho tới khi mất năm 635.
Theo các bản sử chính thức, Lý Thế Dân chỉ ra tay sau khi phe thái tử nhiều lần mưu hại ông, có lần đầu độc rượu khiến ông thổ huyết. Cách kể này thể hiện cuộc binh biến như một hành động tự vệ bất đắc dĩ. Các sử gia hiện đại phần nhiều nhìn nhận thận trọng hơn: sự đối đầu là có thật, nhưng phe Tần vương cũng đã chuẩn bị từ lâu và chủ động tấn công.
Trong khung đạo lý Nho giáo, giết anh, ép cha nhường ngôi là tội lớn. Chính vì thế mà về sau, cách Thái Tông cai trị — khiêm nhường, nghe can gián, thương dân — thường được đọc song song với vết đen này: một số người cho rằng ông cần chứng minh tính chính danh bằng việc làm, một số khác cho rằng ông thực lòng rút bài học từ sự sụp đổ của nhà Tuỳ. Hai cách đọc không loại trừ nhau.
Trinh Quán chi trị vận hành thế nào
Tam tỉnh lục bộ. Bộ máy trung ương chia ba cơ quan: Trung thư tỉnh soạn chiếu lệnh, Môn hạ tỉnh thẩm tra và có quyền trả lại chiếu chưa hợp lý, Thượng thư tỉnh thi hành thông qua sáu bộ Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công. Cơ cấu này đã manh nha từ đời Tuỳ, nhưng dưới thời Thái Tông, quyền phản bác của Môn hạ được tôn trọng trong thực tế. Các tể tướng cùng bàn việc ở Chính sự đường.
Nghe can gián. Ngụy Trưng, vốn từng là người của thái tử Kiến Thành, được Thái Tông trọng dụng và dâng hàng trăm lời can. Khi Ngụy Trưng mất năm 643, Thái Tông nói câu nổi tiếng: lấy đồng làm gương thì sửa được áo mũ, lấy xưa làm gương thì biết được hưng vong, lấy người làm gương thì biết được phải trái; nay mất Ngụy Trưng là mất một tấm gương.
Tinh giản quan lại. Đầu đời Trinh Quán, triều đình cắt giảm mạnh số quan ở kinh đô và sáp nhập nhiều châu huyện nhỏ, nhằm giảm gánh nặng nuôi bộ máy sau chiến tranh.
Nghỉ sức dân. Triều đình tiếp tục phép quân điền và chế độ thuế tô, dung, điều có từ đời Cao Tổ, hạn chế xây dựng cung điện và giảm sưu dịch. Thái Tông thường nhắc ý của Tuân Tử rằng vua như thuyền, dân như nước; nước chở được thuyền thì cũng lật được thuyền.
Chọn người. Khoa cử tiếp tục được tổ chức và mở rộng, Quốc tử giám được xây thêm, học trò từ các nước lân cận đến học. Tương truyền khi thấy tân khoa nối nhau đi ra, Thái Tông nói anh hùng thiên hạ đã vào trong tay ta; câu này chép trong sách tạp ký đời sau, nên coi là giai thoại.
Đối ngoại: Thiên khả hãn, Cao Câu Ly và con đường của Huyền Trang
Ngay năm 626, khi Thái Tông vừa lên ngôi, quân Đông Đột Quyết kéo tới sát Trường An, nhà Đường phải giảng hoà. Bốn năm sau, tình thế đảo ngược.
- Năm 630, tướng Lý Tịnh tập kích, bắt được Hiệt Lợi khả hãn của Đông Đột Quyết. Thủ lĩnh nhiều bộ tộc phương bắc dâng Thái Tông tôn hiệu "Thiên khả hãn", tức khả hãn của các khả hãn — một danh hiệu cho thấy ông được nhìn nhận cả theo truyền thống du mục chứ không chỉ theo khuôn hoàng đế Trung Hoa.
- Các đời sau tiếp tục đưa quân về phía tây, đặt các đô hộ phủ để kiểm soát tuyến giao thương qua Trung Á.
- Năm 629, nhà sư Huyền Trang rời Trường An sang Ấn Độ học đạo, khi đó chưa được phép xuất cảnh; năm 645 ông trở về mang theo nhiều kinh sách và được Thái Tông tiếp đón, giao dịch kinh, viết sách ghi chép về các nước đã đi qua.
- Năm 645, Thái Tông thân chinh đánh Cao Câu Ly ở bán đảo Triều Tiên, vây thành An Thị mà không hạ được, phải rút về trong mùa đông giá rét. Đây là thất bại quân sự lớn nhất của ông, và chính ông về sau tỏ ý tiếc vì không còn Ngụy Trưng để can ngăn.
- Ở phương nam, vùng đất phía bắc Việt Nam ngày nay khi ấy thuộc Giao Châu đô đốc phủ; đến năm 679, dưới thời Đường Cao Tông, mới đổi thành An Nam đô hộ phủ — tên gọi "An Nam" bắt đầu từ đó.
Nhìn tổng thể, chính sách đối ngoại của Thái Tông kết hợp sức mạnh quân sự với việc tiếp nhận các thủ lĩnh bộ tộc vào hệ thống quan tước, một cách làm khiến triều Đường giai đoạn đầu mang tính đa dạng hiếm thấy.
Những năm cuối đời và cuộc khủng hoảng kế vị
Năm 643 là năm nhiều biến động. Ngụy Trưng mất. Thái tử Lý Thừa Càn, con trưởng của Trưởng Tôn hoàng hậu, mưu đảo chính vì sợ bị em là Ngụy vương Lý Thái giành ngôi; âm mưu bị phát giác, Thừa Càn bị phế làm thứ dân. Lý Thái cũng bị đày ra ngoài vì Thái Tông không muốn tạo tiền lệ người tranh ngôi được ngôi. Cuối cùng, theo đề nghị của Trưởng Tôn Vô Kỵ — anh của hoàng hậu — người con thứ chín, Tấn vương Lý Trị, tính tình hiền hoà, được lập làm thái tử.
Cũng năm ấy, Thái Tông cho vẽ chân dung hai mươi bốn công thần treo trên gác Lăng Yên để ghi nhớ công lao dựng nước. Tuy vậy, ở những năm cuối, ông cũng bị phê bình là bắt đầu xây cất nhiều hơn và bớt nghe lời can hơn thời đầu. Ngụy Trưng khi còn sống từng dâng sớ chỉ ra mười điều vua "không giữ được trọn như lúc đầu".
Năm 649, Thái Tông mất ở cung Thuý Vi, thọ ngoài năm mươi tuổi. Ông được an táng ở Chiêu Lăng trên núi Cửu Tông, tỉnh Thiểm Tây, nơi có bộ phù điêu sáu con chiến mã từng theo ông trận mạc. Lý Trị kế vị, tức Đường Cao Tông; trong hậu cung của Cao Tông về sau có một người phụ nữ từng là tài nhân của Thái Tông — Võ Chiếu, người sẽ trở thành nữ hoàng đế duy nhất của Trung Hoa.
Đọc sử về Thái Tông: ai viết và viết thế nào
Năm 640, Thái Tông đòi xem bản ghi chép hằng ngày về hành vi của vua do sử quan soạn — điều mà các sử quan truyền thống coi là không nên, vì vua xem thì sử quan khó viết thẳng. Phòng Huyền Linh soạn lại thành bản thực lục dâng lên. Theo Trinh Quán chính yếu, khi đọc đến đoạn chép biến Huyền Vũ môn với lời lẽ mập mờ, Thái Tông bảo nên chép thẳng, ví việc làm của mình với chuyện Chu Công diệt các em làm loạn để giữ nhà Chu. Nhiều sử gia hiện đại cho rằng chính việc này đã ảnh hưởng tới cách các bản sử về sau mô tả vai trò của ông, của Lý Uyên và của Lý Kiến Thành.
Một ví dụ khác thường được dẫn là chuyện năm 632, Thái Tông cho gần bốn trăm tử tù về quê, hẹn mùa thu năm sau trở lại chịu án; đến hẹn tất cả đều quay về và được tha. Đời Tống, Âu Dương Tu viết bài "Túng tù luận" cho rằng đó là màn kịch cả hai bên đều hiểu ý nhau, không đáng coi là đức chính. Câu chuyện vì thế vừa là chính sử, vừa là đề tài tranh luận đạo đức.
Sách Trinh Quán chính yếu do Ngô Căng biên soạn vào đầu thế kỷ 8, tập hợp đối đáp giữa Thái Tông và quần thần, được các triều đình Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam đọc như sách dạy vua. Khi dùng nó làm tư liệu, bạn nên nhớ đây là sách được biên soạn với mục đích khuyên răn, nên chọn lọc những mặt tốt. Đánh giá cân bằng nhất là: một nhà cai trị có tài và biết dùng người, giành quyền bằng bạo lực, và được hậu thế lý tưởng hoá một phần.
Câu hỏi thường gặp
Đường Thái Tông trị vì bao lâu?
Ông lên ngôi vào tháng 8 năm 626 và mất năm 649, ở ngôi khoảng 23 năm. Niên hiệu Trinh Quán được dùng từ năm 627 đến năm 649, nên thời kỳ cai trị của ông thường được gọi theo niên hiệu này là Trinh Quán chi trị.
Biến Huyền Vũ môn là gì?
Đó là cuộc binh biến năm 626 ở cửa bắc cung thành Trường An, trong đó Lý Thế Dân giết thái tử Lý Kiến Thành và em là Lý Nguyên Cát. Sau sự kiện, ông được lập làm thái tử rồi được cha là Lý Uyên nhường ngôi chỉ trong khoảng hai tháng.
Ngụy Trưng là ai?
Ngụy Trưng là đại thần nổi tiếng vì dám can gián thẳng thắn. Ông từng phục vụ thái tử Lý Kiến Thành, nhưng sau biến Huyền Vũ môn được Lý Thế Dân trọng dụng. Mối quan hệ quân thần giữa hai người được hậu thế coi là hình mẫu của việc biết nghe lời trái tai.
Danh hiệu "Thiên khả hãn" có ý nghĩa gì?
Năm 630, sau khi nhà Đường đánh bại Đông Đột Quyết, các thủ lĩnh bộ tộc du mục dâng Thái Tông danh hiệu này, nghĩa là khả hãn tối cao. Nó cho thấy ông được các dân tộc phương bắc thừa nhận theo cách gọi của chính họ, bên cạnh danh hiệu hoàng đế.
Tên gọi An Nam có từ thời Đường Thái Tông không?
Không. Dưới thời Thái Tông, vùng đất phía bắc Việt Nam ngày nay thuộc Giao Châu đô đốc phủ. Tên An Nam đô hộ phủ được đặt năm 679 dưới thời con ông là Đường Cao Tông, và từ đó cái tên An Nam được dùng trong nhiều thế kỷ.
Có nên tin hoàn toàn vào sách Trinh Quán chính yếu không?
Nên đọc với sự thận trọng. Sách được biên soạn sau khi Thái Tông mất khoảng nửa thế kỷ với mục đích khuyên vua đương thời noi gương, nên tập trung vào lời hay việc tốt. Muốn có cái nhìn đầy đủ, bạn nên đối chiếu với Cựu Đường thư, Tân Đường thư và Tư trị thông giám.