Constantine I, sách Việt thường gọi là Constantine Đại đế hoặc Côngxtăngtin, là hoàng đế La Mã đã thống nhất đế chế sau gần hai thập kỷ nội chiến, chuyển trọng tâm quyền lực về phía đông với kinh đô mới Constantinopolis, và là hoàng đế đầu tiên công khai ủng hộ Kitô giáo. Ông sinh khoảng năm 272 ở Naissus, nay là thành phố Niš của Serbia, được quân lính tôn làm hoàng đế năm 306 và mất năm 337.
Câu chuyện về Constantine hay bị kể như một cuộc cải đạo ngoạn mục trước trận đánh. Bài này đặt ông vào đúng khung cảnh chính trị: một đế chế bị chia cho nhiều hoàng đế cùng lúc, những cuộc nội chiến để giành ngôi, và một loạt cải cách hành chính, quân sự, tiền tệ mà ảnh hưởng còn kéo dài hàng thế kỷ. Phần về đế quốc Byzantine sau ông là một chủ đề lớn khác, ở đây chỉ nhắc tới chỗ cần.
Đế chế bốn hoàng đế và con đường lên ngôi bằng quân đội
Cuối thế kỷ thứ ba, đế chế La Mã trải qua một giai đoạn hỗn loạn, hoàng đế thay nhau bị giết. Hoàng đế Diocletianus tìm lời giải bằng chế độ Tứ đầu (Tetrarchy) từ năm 293: hai hoàng đế chính mang danh Augustus, mỗi người có một phó hoàng đế mang danh Caesar, chia nhau trông coi các vùng. Cha của Constantine là Constantius Chlorus được chọn làm Caesar ở phía tây; mẹ ông là Helena, xuất thân bình dân.
Thời trẻ, Constantine sống trong triều của Diocletianus và Galerius ở phía đông, nửa như sĩ quan, nửa như con tin bảo đảm lòng trung thành của cha. Năm 305, Diocletianus thoái vị, nhưng Constantine không được chọn làm Caesar. Ông tìm cách đến với cha ở Britannia. Khi Constantius mất tại Eboracum, nay là thành phố York của Anh, ngày 25 tháng 7 năm 306, quân lính tại chỗ tôn Constantine làm hoàng đế.
Việc quân đội tự tôn người lên ngôi phá vỡ thiết kế của chế độ Tứ đầu. Những năm sau đó, đế chế có lúc có tới sáu người cùng xưng hoàng đế. Constantine kiểm soát Gaul và Britannia, củng cố biên giới sông Rhine, trong khi ở Ý và Roma, Maxentius, con trai của cựu hoàng đế Maximianus, cũng nắm quyền. Cục diện phải giải quyết bằng chiến trận.
Trận cầu Milvius năm 312 và câu chuyện giấc mơ
Diễn biến chính. Năm 312, Constantine vượt dãy Alps vào Ý. Ngày 28 tháng 10, quân của ông gặp quân Maxentius gần cầu Milvius bắc qua sông Tiber, sát Roma. Maxentius thua và chết đuối khi quân rút qua sông. Constantine vào Roma, trở thành người làm chủ toàn bộ phía tây đế chế.
Hai bản kể khác nhau. Lactantius, một tác giả đương thời, chép rằng trước trận đánh Constantine được báo mộng phải cho vẽ một biểu tượng của Chúa Kitô lên khiên lính. Eusebius xứ Caesarea, viết sau khi Constantine mất, kể ông thấy một dấu thập trên bầu trời kèm lời "với dấu này, ngươi sẽ thắng", và nói chính hoàng đế đã kể lại cho ông. Hai bản không khớp nhau về thời điểm và chi tiết.
Sử gia đọc chuyện này thế nào. Nhiều nhà nghiên cứu coi câu chuyện là có cốt lõi thật về việc Constantine tin mình được một vị thần bảo trợ, nhưng chi tiết đã được tô thêm theo thời gian. Có người cho rằng niềm tin của ông chuyển dần qua nhiều năm, từ việc tôn thờ thần Mặt Trời Bất bại sang Kitô giáo. Tiền xu của ông vẫn in hình thần Mặt Trời đến khoảng năm 320.
Điều chắc chắn hơn. Sau năm 312, Constantine liên tục ban đặc quyền cho giáo hội Kitô: hoàn trả tài sản bị tịch thu, miễn nghĩa vụ công cho tu sĩ, xây các nhà thờ lớn ở Roma. Khải hoàn môn Constantine dựng năm 315 cạnh đấu trường Colosseum lại mang hình ảnh trung tính, chỉ nói ông thắng nhờ "sự thúc giục của thần linh", một cách diễn đạt mơ hồ, có lẽ để không làm mất lòng tầng lớp quý tộc ngoại giáo ở Roma.
Từ sắc lệnh Milan đến công đồng Nicaea: hoàng đế và giáo hội
Năm 313, Constantine và Licinius, hoàng đế phía đông, gặp nhau ở Milan và thống nhất chính sách khoan dung với mọi tín ngưỡng, trả lại tài sản cho các cộng đồng Kitô giáo. Văn bản thường được gọi là Sắc lệnh Milan, dù về hình thức là thư của Licinius gửi các thống đốc, chép lại trong sách của Lactantius và Eusebius. Kitô giáo khi đó chưa thành quốc giáo; việc đó diễn ra dưới thời Theodosius I cuối thế kỷ thứ tư.
Liên minh với Licinius không bền. Sau nhiều lần xung đột, năm 324 Constantine thắng trận quyết định tại Chrysopolis gần eo Bosphorus, rồi trở thành hoàng đế duy nhất của toàn đế chế. Licinius đầu hàng, được tha một thời gian rồi bị xử tử năm sau.
Khi nắm cả phía đông, Constantine thấy giáo hội đang chia rẽ vì cuộc tranh luận do linh mục Arius ở Alexandria khởi lên về bản chất của Chúa Con. Năm 325, ông triệu tập các giám mục về Nicaea, nay là İznik ở Thổ Nhĩ Kỳ, và tự mình dự họp. Công đồng ra bản tuyên tín bác quan điểm của Arius. Điểm đáng chú ý về quyền lực là hình mẫu mới: một hoàng đế đứng ra triệu tập và bảo đảm thực thi quyết định của giáo hội. Mối quan hệ chồng lấn giữa ngai vàng và giáo hội này kéo dài suốt lịch sử phía đông đế chế.
Những cải cách giữ đế chế đứng vững
Ngoài tín ngưỡng, Constantine tiếp tục và hoàn thiện nhiều cải cách khởi từ thời Diocletianus. Bảng dưới tóm các thay đổi chính theo các tổng kết sử học phổ biến.
| Lĩnh vực | Thay đổi | Hệ quả lâu dài |
|---|---|---|
| Tiền tệ | Phát hành đồng vàng solidus, khoảng 72 đồng đúc từ một pound La Mã | Đồng tiền ổn định, lưu hành ở Địa Trung Hải nhiều thế kỷ |
| Quân đội | Tách quân cơ động đi theo hoàng đế khỏi quân đồn trú biên giới | Phản ứng nhanh hơn trước xâm nhập, nhưng biên giới mỏng dần |
| Hành chính | Tách hẳn quan dân sự và chỉ huy quân sự; quan thái thú pháp quan chỉ lo dân sự | Giảm nguy cơ tướng nổi loạn, bộ máy quan lại phình to |
| Cận vệ | Giải tán đội cận vệ Praetorian vốn ủng hộ Maxentius | Chấm dứt một lực lượng từng phế lập nhiều hoàng đế |
| Kinh đô | Khánh thành Constantinopolis ngày 11 tháng 5 năm 330 | Trung tâm quyền lực dịch về phía đông, nơi giàu và đông dân hơn |
Kinh đô mới dựng trên thành Byzantium cũ, ở vị trí khống chế eo biển nối biển Đen với Địa Trung Hải và gần các mặt trận sông Danube, Ba Tư. Constantine trang bị cho nó một viện nguyên lão riêng, chế độ phát bánh mì miễn phí như Roma, và chở tượng từ nhiều nơi về trang trí. Thành phố này sẽ là kinh đô của phía đông đế chế hơn một nghìn năm, đến khi thất thủ năm 1453.
Mặt tối trong gia đình và những năm cuối
Chân dung Constantine không trọn vẹn nếu bỏ qua năm 326. Năm đó, ông cho xử tử con trai cả Crispus, một vị tướng có công trong cuộc chiến với Licinius. Ít lâu sau, hoàng hậu Fausta cũng chết, theo nhiều nguồn là trong một bồn tắm nước nóng. Nguyên nhân chưa bao giờ rõ: có giả thuyết về cáo buộc tư thông, có giả thuyết về âm mưu trong cung. Các tác giả Kitô giáo ca ngợi ông thường lướt qua chuyện này, còn sử gia ngoại giáo Zosimus về sau dùng nó để công kích.
Những năm cuối đời, Constantine chia việc cai quản các vùng cho ba người con trai còn lại cùng hai người cháu, chuẩn bị một cuộc chiến với Ba Tư. Ông lâm bệnh và được rửa tội gần Nicomedia, do giám mục Eusebius xứ Nicomedia thực hiện, rồi mất ngày 22 tháng 5 năm 337. Rửa tội lúc lâm chung là thói quen khá phổ biến thời đó, không nhất thiết cho thấy đức tin của ông muộn màng.
Ngay sau khi ông mất, phần lớn họ hàng nam giới bên nhánh khác bị giết trong một cuộc thanh trừng, đế chế chia cho ba con trai Constantine II, Constantius II và Constans. Cách sắp đặt kế vị theo kiểu chia phần một lần nữa dẫn tới nội chiến giữa anh em, giống như điều chế độ Tứ đầu từng muốn tránh.
Những điều hay bị kể sai về Constantine
Constantine xuất hiện dày đặc trong sách phổ thông, phim tài liệu và bài viết trên mạng, nên cũng nhiều chỗ bị đơn giản hoá. Vài điểm nên kiểm lại khi gặp:
- Ông không phải người chia đôi đế chế thành Đông và Tây. Chế độ nhiều hoàng đế có từ thời Diocletianus, còn sự chia tách lâu dài thường được tính từ khi Theodosius I mất năm 395, hai con ông mỗi người nhận một nửa.
- Ông không dời đô vì Roma đã sụp đổ. Roma vẫn là thành phố lớn và biểu tượng, nhưng từ thế kỷ thứ ba các hoàng đế đã thường ở những thành gần biên giới như Trier, Milan, Nicomedia. Constantinopolis là bước chính thức hoá xu hướng đó.
- Công đồng Nicaea không quyết định danh mục các sách thánh như nhiều bài viết trên mạng khẳng định. Các văn bản còn lại của công đồng chủ yếu bàn về tuyên tín, cách tính ngày lễ Phục sinh và kỷ luật giáo hội.
- Tên Constantinopolis có nghĩa là thành phố của Constantine, nhưng trong các văn bản thời đó nó còn được gọi là Roma Mới. Tên Istanbul phổ biến dần sau năm 1453 và được dùng chính thức trong thế kỷ hai mươi.
- Mẹ ông, Helena, được kể là đã đi hành hương tới Jerusalem khoảng năm 326 đến 328 và cho xây nhà thờ ở đó. Chuyến đi có thật theo Eusebius, còn chuyện bà tìm thấy cây thập giá là truyền thuyết xuất hiện muộn hơn, nên ghi là tương truyền.
Khi đọc một bài viết về Constantine, cách kiểm nhanh là xem tác giả có phân biệt nguồn đương thời với truyền thuyết về sau hay không. Bài nào kể mọi chi tiết như sự thật đã được chứng minh thì nên đọc dè dặt.
Đánh giá Constantine: nhà cải cách, chính khách hay tín đồ
Góc nhìn truyền thống phương Tây. Trong nhiều thế kỷ, Constantine được nhìn như hoàng đế Kitô giáo đầu tiên, người mở đường cho châu Âu Kitô giáo. Giáo hội Chính thống giáo phương Đông tôn kính ông như một vị thánh ngang hàng các tông đồ.
Góc nhìn hoài nghi. Từ thời Khai sáng, một số sử gia như Edward Gibbon nhìn Constantine như một chính khách thực dụng, dùng tín ngưỡng mới để củng cố quyền lực. Jacob Burckhardt ở thế kỷ mười chín còn mô tả ông như người cơ bản không quan tâm đến đức tin.
Góc nhìn của sử học gần đây. Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng tách bạch niềm tin cá nhân và tính toán chính trị là cách nhìn hiện đại. Với một hoàng đế La Mã, được thần linh phù hộ chính là điều kiện để cai trị, nên Constantine có thể vừa tin thật vừa dùng niềm tin đó cho mục tiêu chính trị.
Di sản về thể chế. Dù đánh giá thế nào về đức tin, các cải cách tiền tệ, quân sự và kinh đô mới của ông định hình phần đông của đế chế trong nhiều thế kỷ sau. Đó là lý do danh xưng Đại đế đi kèm tên ông trong hầu hết sách sử.
Câu hỏi thường gặp
Constantine có biến Kitô giáo thành quốc giáo của La Mã không?
Không. Constantine hợp pháp hoá và ưu đãi Kitô giáo, nhưng các tín ngưỡng khác vẫn được phép. Kitô giáo trở thành tín ngưỡng chính thức của nhà nước dưới thời hoàng đế Theodosius I, với sắc lệnh Thessalonica năm 380 và các luật cấm thờ cúng cũ những năm sau đó.
Sắc lệnh Milan năm 313 có phải là một sắc lệnh không?
Về hình thức, văn bản còn lại là một bức thư của Licinius gửi các thống đốc phía đông, ghi lại thoả thuận giữa ông và Constantine tại Milan. Tên gọi Sắc lệnh Milan là cách gọi quen thuộc của hậu thế, còn nội dung là chính sách khoan dung với mọi tín ngưỡng.
Constantinopolis bây giờ là thành phố nào?
Constantinopolis nằm ở vị trí thành phố Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, bên eo biển Bosphorus. Thành phố được Constantine khánh thành năm 330 trên nền thành Byzantium cũ và giữ vai trò kinh đô của phía đông đế chế đến năm 1453.
Constantine có tận mắt thấy dấu thập trên trời trước trận cầu Milvius không?
Đây là lời kể của Eusebius xứ Caesarea, viết sau khi Constantine mất, nói rằng hoàng đế đã thề với ông là chuyện có thật. Lactantius đương thời chỉ chép về một giấc mơ. Sử gia không có cách kiểm chứng, nên thường coi đây là câu chuyện có cốt lõi niềm tin thật nhưng chi tiết đã được tô thêm.
Vì sao Constantine được gọi là Đại đế?
Danh xưng này phản ánh tầm ảnh hưởng của ông: thống nhất đế chế sau nội chiến, lập kinh đô mới tồn tại hơn một nghìn năm, cải cách tiền tệ và quân đội, mở đầu quan hệ mới giữa nhà nước và giáo hội. Đánh giá về con người ông thì vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.
Constantine Đại đế khác Constantine XI thế nào?
Constantine I là người lập Constantinopolis vào thế kỷ thứ tư. Constantine XI Palaiologos là hoàng đế cuối cùng của phía đông đế chế, tử trận khi thành phố thất thủ vào tay quân Ottoman năm 1453. Hai người cách nhau hơn một nghìn năm, sự trùng tên thường được nhắc như một vòng khép lại.