Charlemagne, tức Charles Đại đế, sách Việt cũ phiên âm là Sác-lơ-ma-nhơ, là vua người Frank đã gom phần lớn Tây Âu vào một vương quốc và được Giáo hoàng Leo III đội vương miện hoàng đế tại Roma đúng ngày lễ Giáng sinh năm 800. Ông lên ngôi vua năm 768, mất năm 814 ở Aachen, và để lại một cái tên mà cả Pháp lẫn Đức đều nhận là tổ tiên chính trị của mình.
Hình ảnh Charlemagne trong trí nhớ châu Âu thường là ông vua râu bạc trong các bài ca hiệp sĩ. Bài này tách ông vua thật khỏi huyền thoại: một người cai trị không có kinh đô cố định, phải đi khắp vương quốc, dựa vào mạng lưới bá tước và sứ giả, đánh nhau gần như mỗi năm, đồng thời bảo trợ một cuộc phục hưng chữ nghĩa mà nhờ đó phần lớn văn bản La Mã cổ còn đến được tay chúng ta.
Dòng họ Carolingian và con đường đến ngai vua Frank
Người Frank là một nhóm dân German định cư ở vùng nay là Pháp, Bỉ và tây Đức từ cuối thời La Mã. Dòng vua cũ là nhà Merovingian, nhưng đến thế kỷ thứ tám, quyền thực nằm trong tay các quan tể tướng cung đình (maior domus). Ông nội của Charlemagne là Charles Martel, người thắng trận gần Tours và Poitiers năm 732 trước một đạo quân Hồi giáo từ bán đảo Iberia. Cha ông là Pepin Lùn, người bỏ hẳn vỏ bọc tể tướng và tự lên ngôi vua năm 751 với sự ủng hộ của Giáo hoàng.
Năm sinh của Charlemagne không chắc chắn: các nhà nghiên cứu đưa ra năm 742, 747 hoặc 748, hiện nhiều người nghiêng về năm 747 hoặc 748. Khi Pepin mất năm 768, vương quốc được chia cho hai con trai theo tục lệ Frank: Charles và em trai Carloman. Quan hệ hai anh em căng thẳng, nhưng Carloman mất năm 771, Charles gạt các con của em sang một bên và trở thành vua duy nhất.
Cần lưu ý rằng "Charlemagne" là cách gọi về sau, ghép từ Carolus Magnus, Charles vĩ đại. Người đương thời gọi ông là Karolus, vua của người Frank. Cái tên này về sau trở thành chữ chỉ "vua" trong nhiều ngôn ngữ Slav, chẳng hạn król trong tiếng Ba Lan, một dấu vết cho thấy tầm ảnh hưởng của ông vượt khỏi vùng đất Frank.
Gần nửa thế kỷ chinh chiến: những mặt trận chính
Charlemagne trị vì bốn mươi sáu năm, và hầu như năm nào cũng có một chiến dịch. Bảng dưới gom các mặt trận lớn theo các tổng kết phổ biến.
| Mặt trận | Thời gian | Kết quả |
|---|---|---|
| Vương quốc Lombard ở bắc Ý | 773–774 | Chiếm kinh đô Pavia, Charlemagne tự xưng vua của người Lombard |
| Người Saxon ở bắc Đức | 772–804, nhiều đợt | Sáp nhập vùng Saxon sau hơn ba mươi năm chiến tranh và cưỡng ép cải đạo |
| Bán đảo Iberia | Từ 778 | Thất bại ở đèo Roncevaux năm 778, về sau lập vùng biên Tây Ban Nha quanh Barcelona |
| Bavaria | 787–788 | Phế công tước Tassilo III, đưa Bavaria vào quyền trực tiếp |
| Người Avar ở trung lưu sông Danube | 791–796 | Phá trung tâm của người Avar, thu một kho báu lớn |
Trận đèo Roncevaux năm 778 thực ra chỉ là một cuộc phục kích đội hậu quân khi rút qua dãy Pyrenees, theo ghi chép thường do người Basque thực hiện. Ba thế kỷ sau, sự kiện nhỏ này được hư cấu thành bản anh hùng ca Bài ca Roland, trong đó kẻ thù đổi thành người Hồi giáo và trận đánh thành một bi kịch lớn. Đây là ví dụ điển hình về khoảng cách giữa sử liệu và văn chương.
Lễ đăng quang năm 800: ai trao vương miện cho ai
Bối cảnh. Năm 799, Giáo hoàng Leo III bị một phe quý tộc ở Roma tấn công, phải chạy sang cầu cứu Charlemagne. Năm 800, Charlemagne đến Roma để giải quyết vụ việc; Leo thề trắng án trước một hội đồng. Ở phía đông, ngai hoàng đế tại Constantinopolis lúc đó do nữ hoàng Irene nắm giữ, điều mà phía tây coi như ngai đang bỏ trống.
Sự kiện. Ngày 25 tháng 12 năm 800, trong lễ Giáng sinh tại nhà thờ thánh Phêrô, Leo III đặt vương miện lên đầu Charlemagne và dân chúng tung hô ông là hoàng đế. Lần đầu tiên sau hơn ba trăm năm, phía tây châu Âu lại có một hoàng đế.
Ông có muốn danh hiệu đó không. Tiểu sử do Einhard viết chép rằng Charlemagne nói nếu biết trước ý định của Giáo hoàng thì ông đã không vào nhà thờ hôm đó. Sử gia hiểu câu này theo nhiều cách: có người cho là khiêm tốn theo lối văn tiểu sử, có người cho rằng ông không phản đối danh hiệu mà phản đối việc Giáo hoàng là người trao, vì như vậy ngầm hiểu Giáo hoàng có quyền tạo ra hoàng đế.
Hệ quả lâu dài. Nghi lễ năm 800 đặt ra câu hỏi kéo dài cả thời trung đại châu Âu: quyền của hoàng đế đến từ đâu, và giữa hoàng đế với Giáo hoàng ai đứng trên. Phía Constantinopolis mãi đến năm 812 mới công nhận Charlemagne với danh hiệu hoàng đế, sau nhiều thương lượng. Danh hiệu hoàng đế phía tây về sau được Otto I nối lại năm 962, mở đầu thực thể mà sách Việt thường gọi là Thánh chế La Mã.
Cai trị một vương quốc không có thủ đô
Vương quốc của Charlemagne không có bộ máy quan lại hưởng lương như La Mã hay Trung Hoa. Ông cai trị qua khoảng vài trăm bá tước, mỗi người đứng đầu một vùng, xử án, tuyển quân và thu một số khoản cho nhà vua. Bá tước thường là quý tộc địa phương, được trả công bằng đất và lợi tức chứ không phải tiền lương, nên lòng trung thành của họ luôn phải được giữ bằng quà ban, lời thề và sự hiện diện của nhà vua.
Để kiểm soát, Charlemagne cử các missi dominici, tức sứ giả của nhà vua, đi thành cặp, thường gồm một quý tộc và một giáo sĩ, đến từng vùng nghe khiếu nại và kiểm tra việc làm của bá tước. Các mệnh lệnh của nhà vua được ghi thành những văn bản chia theo điều khoản gọi là capitularia, ban hành sau các hội nghị quý tộc hằng năm. Đây là một hình thức quản lý bằng văn bản rất đáng chú ý ở một xã hội mà phần lớn quý tộc không biết chữ.
Charlemagne di chuyển giữa các cung điện và điền trang trong phần lớn thời gian trị vì. Chỉ những năm cuối đời ông mới ở chủ yếu tại Aachen, nơi có suối nước nóng ông thích, và cho xây ở đó một cung điện cùng nhà nguyện hình bát giác vẫn còn đến nay. Ông cũng cải cách tiền tệ, lấy đồng xu bạc denier làm chuẩn, với quy ước một livre bằng hai mươi sou, một sou bằng mười hai denier. Cách tính này tồn tại ở nhiều nơi tại châu Âu hàng nghìn năm, nước Anh còn dùng hệ pound, shilling, penny tương tự đến năm 1971.
Phục hưng Carolingian: vì sao văn bản La Mã cổ còn đến được hôm nay
Charlemagne không giỏi chữ: Einhard kể ông để bảng tập viết dưới gối để luyện lúc rảnh, nhưng bắt đầu quá muộn nên không thành. Dù vậy, triều đình ông là trung tâm của một phong trào học thuật mà sử học gọi là phục hưng Carolingian.
- Triều đình mời các học giả từ nhiều nơi, nổi bật là Alcuin xứ York từ nước Anh, người tổ chức trường học trong cung và về sau làm viện phụ ở Tours.
- Một văn bản năm 789 yêu cầu các tu viện và nhà thờ lập trường dạy trẻ đọc, học thánh vịnh, ký hiệu nhạc, tính lịch và ngữ pháp.
- Các xưởng chép sách phát triển kiểu chữ minuscule Carolingian, chữ thường tròn, tách từ rõ ràng, dễ đọc hơn nhiều kiểu chữ trước. Các nhà in thời Phục hưng Ý về sau lấy cảm hứng từ kiểu chữ này để tạo ra chữ thường mà người dùng máy tính đang đọc hằng ngày.
- Nhiều tác phẩm La Mã cổ như của Cicero, Caesar, Suetonius còn lại chủ yếu nhờ bản chép từ thế kỷ thứ chín trong các tu viện thời này.
- Việc chuẩn hoá tiếng Latin trong giáo hội làm lộ rõ khoảng cách giữa tiếng Latin viết và tiếng nói hằng ngày, góp phần để các ngôn ngữ Rôman như tiếng Pháp cổ sớm được ghi lại thành văn.
Phong trào này phục vụ trước hết cho giáo hội và bộ máy cai trị: cần linh mục đọc đúng văn bản, cần quan lại hiểu mệnh lệnh. Nhưng hệ quả phụ của nó với lịch sử tri thức châu Âu lớn hơn nhiều so với mục tiêu ban đầu.
Cái chết, sự chia cắt và hai cách nhớ về Charlemagne
Năm 813, Charlemagne tự tay đội vương miện cho con trai Louis, sau này gọi là Louis Mộ Đạo, tại Aachen, không cần Giáo hoàng có mặt. Ông mất ngày 28 tháng 1 năm 814 và được chôn ở nhà nguyện Aachen. Đế quốc giữ được thống nhất dưới thời Louis, nhưng các cháu nội tranh chấp, và Hiệp ước Verdun năm 843 chia đế quốc làm ba phần. Phần tây và phần đông về đại thể là mầm mống của nước Pháp và nước Đức về sau.
Chiến tranh Saxon là vết tối khó bỏ qua. Theo Biên niên sử hoàng gia Frank, năm 782 sau một cuộc nổi dậy, khoảng 4.500 người Saxon bị xử tử ở Verden; một số sử gia nghi ngờ con số hoặc cách hiểu từ ngữ trong văn bản, nhưng đa số coi đây là một cuộc thảm sát có thật. Đạo luật cho vùng Saxon quy định tội chết cho việc từ chối rửa tội hay giữ tục cũ. Alcuin, người thân cận của nhà vua, từng viết thư phản đối việc cải đạo bằng bạo lực.
Vì thế hậu thế nhớ Charlemagne theo hai cách song song. Một bên là "cha của châu Âu", người gắn kết các vùng đất, bảo trợ học thuật, tên ông được đặt cho một giải thưởng về hội nhập châu Âu trao ở Aachen. Bên kia là một nhà chinh phục dùng bạo lực để mở rộng lãnh thổ và áp đặt tín ngưỡng. Cả hai đều dựa trên sử liệu, và một bài viết trung thực cần giữ cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Charlemagne là người Pháp hay người Đức?
Không phải cả hai theo nghĩa hiện đại. Ông là vua của người Frank, nói một phương ngữ German, cai trị vùng đất trải rộng từ Pháp, Đức đến bắc Ý. Cả Pháp và Đức đều coi ông là tổ tiên chính trị, vì vương quốc của ông chia ra thành mầm mống của hai nước.
Charlemagne có biết đọc biết viết không?
Theo tiểu sử của Einhard, Charlemagne nói được tiếng Latin và hiểu tiếng Hy Lạp, nghe đọc sách trong bữa ăn, nhưng tập viết khi đã lớn tuổi nên không thành thạo. Nhiều sử gia hiểu là ông đọc được ở mức nào đó nhưng viết rất kém.
Charlemagne có phải hoàng đế đầu tiên của Thánh chế La Mã không?
Cách nói này phổ biến nhưng không chính xác. Charlemagne được tôn làm hoàng đế năm 800, nhưng thực thể gọi là Thánh chế La Mã thường được tính từ khi Otto I đăng quang năm 962, và tên gọi đầy đủ chỉ xuất hiện muộn hơn nhiều.
Charlemagne cao bao nhiêu?
Einhard tả ông cao lớn, cao khoảng bảy lần chiều dài bàn chân. Năm 2010, các nhà nghiên cứu đo xương ống chân được cho là của ông ở Aachen và ước tính chiều cao khoảng 1,84 m, rất cao so với đàn ông thời đó.
Vì sao Charlemagne đi khắp nơi thay vì ở một kinh đô?
Thời đó chưa có bộ máy quan lại và hệ thống thuế đủ để nuôi một kinh đô lớn. Nhà vua phải đến tận nơi để giữ lòng trung thành của quý tộc, xử án, họp quân và ăn dùng sản vật từ các điền trang. Chỉ những năm cuối đời ông mới chủ yếu ở Aachen.
Hiệp ước Verdun năm 843 chia đế quốc Charlemagne thế nào?
Ba người cháu nội chia nhau: Charles Hói nhận phần phía tây, Louis người German nhận phần phía đông, Lothar giữ danh hiệu hoàng đế và dải đất ở giữa từ vùng Hà Lan qua Burgundy xuống Ý. Dải đất giữa về sau trở thành vùng tranh chấp lâu dài giữa Pháp và Đức.