Nữ vương Seondeok, sách Việt thường gọi là Thiện Đức nữ vương, trị vì vương quốc Tân La (Silla) từ năm 632 đến 647 và là nữ quân chủ đầu tiên được sử sách ghi nhận trên bán đảo Triều Tiên. Người Việt biết đến bà chủ yếu qua bộ phim truyền hình Hàn Quốc phát sóng năm 2009, với những âm mưu cung đình hấp dẫn và nhân vật Mishil đầy quyền lực.
Phim là phim, sử là sử. Tư liệu về Seondeok khá ít, chủ yếu đến từ hai bộ sách viết sau bà nhiều thế kỷ: Tam quốc sử ký (Samguk sagi) do Kim Phú Thức soạn năm 1145 và Tam quốc di sự (Samguk yusa) do nhà sư Nhất Nhiên biên soạn cuối thế kỷ 13. Bài này đi qua những gì hai bộ sách chép, tách phần chính sử với giai thoại, và chỉ ra những chỗ phim truyền hình đã thêm vào.
Vì sao một người phụ nữ được lên ngôi ở Tân La
Tân La là một trong ba vương quốc chia nhau bán đảo Triều Tiên thời ấy, cùng với Cao Câu Ly (Goguryeo) ở phía bắc và Bách Tế (Baekje) ở phía tây nam. Kinh đô Tân La là Từ Thành (Gyeongju ngày nay) ở góc đông nam bán đảo. Xã hội Tân La được tổ chức theo chế độ cốt phẩm, phân chia dòng dõi thành các bậc, trong đó cao nhất là thánh cốt, tức những người mà cả cha lẫn mẹ đều thuộc hoàng tộc, và chỉ người thánh cốt mới được làm vua.
Seondeok tên riêng là Deokman, con gái của vua Chân Bình (Jinpyeong), người trị vì rất lâu nhưng không có con trai nối dõi. Khi vua cha mất năm 632, trong hoàng tộc không còn nam giới nào thuộc hàng thánh cốt. Tam quốc sử ký chép rằng người trong nước lập bà lên ngôi, và mô tả bà là người nhân hậu, sáng suốt. Như vậy, việc một phụ nữ làm vua ở Tân La gắn với quy tắc dòng dõi cứng nhắc hơn là với một quan niệm bình đẳng nào đó.
Điều đáng chú ý là Tân La sau đó có thêm hai nữ vương nữa: Chân Đức (Jindeok) kế vị Seondeok, và Chân Thánh (Jinseong) ở cuối thế kỷ 9. Ở Cao Câu Ly, Bách Tế và các triều đại về sau trên bán đảo, không có trường hợp tương tự. Các nhà nghiên cứu thường giải thích hiện tượng này bằng vị thế tương đối cao của phụ nữ quý tộc trong xã hội Tân La thời kỳ đầu, trước khi ảnh hưởng của Nho giáo sâu đậm.
Mười lăm năm trị vì qua các mốc chính
Các mốc dưới đây theo Tam quốc sử ký, năm quy về dương lịch theo cách tính phổ biến.
| Năm | Sự việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| 632 | Lên ngôi sau khi vua Chân Bình mất | Năm sau đặt niên hiệu Nhân Bình |
| 634 | Xây chùa Phân Hoàng (Bunhwangsa) | Ngôi tháp đá xếp gạch của chùa nay còn một phần |
| Khoảng 633–647 | Dựng đài quan sát Cheomseongdae | Năm khởi dựng chính xác còn nhiều ý kiến |
| 642 | Bách Tế đánh chiếm nhiều thành phía tây, trong đó có thành Daeya | Con gái và con rể của Kim Xuân Thu tử nạn |
| 643 | Sai sứ sang nhà Đường cầu viện; nhà sư Từ Tạng (Jajang) từ Đường trở về | Khởi đầu cho liên minh Tân La – Đường về sau |
| 645 | Hoàn thành tháp gỗ chín tầng chùa Hoàng Long (Hwangnyongsa) | Tháp bị cháy năm 1238 khi quân Mông Cổ tràn vào |
| 647 | Đại thần Bidam nổi loạn; nữ vương mất trong thời gian dẹp loạn | Chân Đức lên ngôi |
Những năm cuối triều Seondeok là thời kỳ khó khăn về quân sự. Tân La bị Bách Tế ép từ phía tây, Cao Câu Ly đe doạ phía bắc, nên phải tìm đồng minh ở nhà Đường. Chính sách ngoại giao này, được tiếp tục dưới thời Chân Đức và vua Thái Tông Vũ Liệt (Kim Xuân Thu), cuối cùng dẫn đến việc Tân La thống nhất phần lớn bán đảo vào thập niên 660–670, sau khi bà đã mất.
Chùa, tháp và đài quan sát: những gì còn lại ở Gyeongju
Đài Cheomseongdae. Công trình nổi tiếng nhất gắn với tên Seondeok là Cheomseongdae, một tháp đá hình bình cao khoảng chín mét, xếp từ hàng trăm khối đá, có một ô cửa ở lưng chừng. Tam quốc di sự chép rằng tháp được dựng dưới triều bà. Nhiều sách gọi đây là đài thiên văn cổ nhất còn lại ở Đông Á; tuy vậy, một số nhà nghiên cứu cho rằng chức năng thật có thể mang tính biểu tượng hoặc nghi lễ nhiều hơn là nơi quan sát hằng đêm. Tranh luận này đến nay vẫn chưa ngã ngũ.
Tháp chín tầng chùa Hoàng Long. Theo Tam quốc di sự, nhà sư Từ Tạng sau khi du học ở nhà Đường về đã tâu xin dựng một ngọn tháp gỗ chín tầng, mỗi tầng tượng trưng cho một nước láng giềng mà Tân La mong thu phục. Tháp hoàn thành năm 645, được ghi là cao khoảng tám mươi mét, và tồn tại gần sáu thế kỷ trước khi bị thiêu huỷ. Ngày nay chỉ còn nền móng với các viên đá tảng trên một bãi đất rộng.
Tháp chùa Phân Hoàng. Ngôi tháp được dựng năm 634 bằng đá đẽo thành viên giống gạch, là một trong những tháp cổ nhất còn lại của Tân La. Hiện tháp chỉ còn ba tầng, các nhà nghiên cứu chưa thống nhất về số tầng ban đầu.
Lăng trên núi Nang. Lăng của nữ vương nằm trên sườn núi Nang (Nangsan) ở phía nam Gyeongju, là một gò đất tròn giữa rừng thông. Đường lên lăng ngắn, thường được khách tham quan kết hợp khi đi thăm khu di tích lịch sử Gyeongju, nơi được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 2000.
Ba lời tiên đoán: giai thoại trong Tam quốc di sự
Tam quốc di sự, bộ sách có nhiều yếu tố truyền thuyết và nhà Phật, chép ba câu chuyện về sự sáng suốt của nữ vương, thường gọi là ba việc biết trước. Đây là giai thoại, nên được kể với chữ tương truyền.
- Bức tranh hoa mẫu đơn: tương truyền vua Đường gửi tặng tranh hoa mẫu đơn kèm hạt giống. Nữ vương nhìn tranh không có bướm ong liền nói hoa này không có hương; khi trồng thì quả như vậy. Về sau người ta giải thích rằng bà hiểu ý vua Đường chê mình không có chồng. Các nhà nghiên cứu xem đây là chuyện được dựng lên để ca ngợi trí tuệ và cũng phản ánh định kiến với nữ vương.
- Đàn ếch trắng ở ao Ngọc Môn: tương truyền giữa mùa đông, ếch kêu inh ỏi ở một hồ nước gần kinh đô. Nữ vương đoán có quân địch phục ở thung lũng mang tên tương tự ở phía tây, sai tướng đến và quả bắt được quân Bách Tế.
- Nơi chôn cất trên núi Nang: tương truyền bà dặn chôn mình ở cõi trời Đao Lợi trên núi Nang. Quần thần không hiểu, chỉ chôn trên núi Nang. Mấy chục năm sau, vua Văn Vũ cho dựng chùa Tứ Thiên Vương ngay bên dưới lăng, và người đời giải thích rằng theo kinh Phật, cõi Đao Lợi nằm trên cõi Tứ Thiên Vương.
Ba giai thoại cho biết người Tân La và người đời Cao Ly nhớ về bà thế nào hơn là kể lại sự việc có thật. Cũng nên lưu ý rằng chuyện bức tranh mẫu đơn còn có một phiên bản trong Tam quốc sử ký, kể về thời bà còn là công chúa, chi tiết khác nhau giữa hai sách.
Cuộc nổi loạn Bidam và định kiến về nữ quân chủ
Năm 643, sứ thần Tân La sang nhà Đường cầu cứu trước sức ép của Bách Tế và Cao Câu Ly. Tam quốc sử ký chép rằng Đường Thái Tông đưa ra mấy phương án, trong đó có ý cho rằng vì nước có nữ chúa nên láng giềng coi thường, và đề nghị gửi một hoàng thân nhà Đường sang làm vua. Dù phương án ấy không được thực hiện, nó cho thấy sự hoài nghi đối với một nữ quân chủ tồn tại ngay trong quan hệ ngoại giao.
Đầu năm 647, đại thần Bidam, khi ấy giữ chức cao nhất trong hội đồng quý tộc, cùng Yeomjong khởi binh với khẩu hiệu rằng nữ chúa không thể trị nước cho tốt. Quân nổi loạn và quân triều đình giằng co nhiều ngày gần kinh đô. Tướng Kim Dữu Tín (Kim Yu-sin) chỉ huy dẹp loạn. Giữa lúc ấy, nữ vương Seondeok qua đời. Người kế vị là em họ bà, Chân Đức, cũng là một phụ nữ thuộc hàng thánh cốt; Bidam bị bắt và xử tử.
Khi soạn Tam quốc sử ký năm 1145, Kim Phú Thức thêm lời bình phê phán việc để phụ nữ lên ngôi, cho rằng điều đó trái với đạo lý. Đây là quan điểm Nho giáo của một học giả thời Cao Ly, không nhất thiết phản ánh cách người Tân La đương thời nghĩ. Đọc tư liệu về Seondeok, cần tách lời chép sự việc với lời bình của người biên soạn, vì hai phần ấy được viết ở hai thời đại có quan niệm rất khác nhau.
Phim truyền hình và sử liệu: những chỗ khác nhau
Bộ phim năm 2009 dựa trên một số nhân vật có thật nhưng hư cấu rất nhiều. Bảng dưới đây giúp người xem phân biệt.
| Chi tiết trong phim | Sử liệu nói gì | Đánh giá |
|---|---|---|
| Seondeok có một người chị song sinh bị đưa đi từ nhỏ | Không có ghi chép nào | Hư cấu hoàn toàn |
| Mishil là đối thủ chính, thao túng triều đình | Mishil chỉ xuất hiện trong Hoa lang thế ký, một bản chép tay phát hiện năm 1989 | Tính xác thực của bản này còn tranh cãi gay gắt |
| Seondeok và Bidam có tình cảm | Chính sử chỉ chép Bidam nổi loạn năm 647 | Hư cấu để tạo kịch tính |
| Kim Dữu Tín, Kim Xuân Thu là trụ cột của triều đình | Có thật, cả hai đều giữ vai trò quan trọng | Đúng về nét lớn, sai nhiều chi tiết |
| Nữ vương tự tay quan sát sao trên đài Cheomseongdae | Không có ghi chép cụ thể | Hình ảnh mang tính kịch |
Xem phim lịch sử không có gì sai, miễn là hiểu đó là tác phẩm nghệ thuật. Với học sinh hay người làm bài viết về Tân La, nguồn nên dựa vào là bản dịch Tam quốc sử ký, Tam quốc di sự và các công trình nghiên cứu có trích dẫn rõ ràng, thay vì tóm tắt phim trên mạng.
Hậu thế ngày nay đánh giá Seondeok như một nhà cai trị trong thời kỳ khó khăn, biết dựa vào những nhân vật có năng lực như Kim Dữu Tín, Kim Xuân Thu và mở đường cho liên minh với nhà Đường. Mức độ tự quyết của bà so với hội đồng quý tộc Hoà Bạch thì tư liệu hiện có không đủ để kết luận chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Nữ vương Seondeok trị vì năm nào?
Bà lên ngôi năm 632 sau khi vua cha Chân Bình mất và trị vì đến khi qua đời năm 647, khoảng mười lăm năm. Bà mất trong thời gian triều đình dẹp cuộc nổi loạn do đại thần Bidam cầm đầu, người kế vị là em họ bà, nữ vương Chân Đức.
Seondeok có phải nữ hoàng đầu tiên của Hàn Quốc?
Bà là nữ quân chủ đầu tiên được sử sách ghi nhận trên bán đảo Triều Tiên, trị vì vương quốc Tân La. Danh xưng đúng là nữ vương, vì người đứng đầu Tân La xưng vương chứ không xưng hoàng đế. Tân La về sau còn có hai nữ vương khác là Chân Đức và Chân Thánh.
Đài Cheomseongdae có thật sự là đài thiên văn không?
Nhiều sách gọi đây là đài thiên văn cổ nhất còn lại ở Đông Á và Tam quốc di sự chép rằng nó được dựng dưới triều Seondeok. Tuy vậy, một số nhà nghiên cứu cho rằng chức năng thật có thể thiên về biểu tượng hoặc nghi lễ. Đến nay giới học thuật vẫn chưa thống nhất.
Mishil trong phim Nữ hoàng Seondeok có thật không?
Mishil chỉ xuất hiện trong Hoa lang thế ký, một bản chép tay được công bố năm 1989 mà tính xác thực còn bị nhiều học giả nghi ngờ. Chính sử như Tam quốc sử ký không nhắc đến bà. Vì vậy hình tượng Mishil trong phim chủ yếu là sáng tạo nghệ thuật.
Vì sao Tân La lại có nữ vương trong khi các nước khác không có?
Tân La có chế độ cốt phẩm chỉ cho phép người thuộc hàng thánh cốt làm vua. Khi vua Chân Bình mất mà không còn nam giới thánh cốt, con gái ông được lập lên ngôi. Nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng phụ nữ quý tộc Tân La thời đầu có địa vị tương đối cao.
Lăng nữ vương Seondeok ở đâu?
Lăng của bà nằm trên sườn núi Nang ở phía nam thành phố Gyeongju, tỉnh Gyeongsang Bắc, Hàn Quốc. Đây là một gò mộ tròn giữa rừng thông, thuộc vùng di tích lịch sử Gyeongju được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 2000.