Jayavarman VII là vua của vương quốc Khmer với kinh đô Angkor, trị vì từ năm 1181 đến khoảng năm 1218, người cho xây thành Angkor Thom, đền Bayon với những khuôn mặt đá khổng lồ, đền Ta Prohm và Preah Khan. Trong sử Việt cũ, vương quốc này được gọi là Chân Lạp. Dưới thời ông, ảnh hưởng của Angkor lan rộng hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đó, và số công trình xây dựng nhiều đến mức giới khảo cổ gọi cả một phong cách kiến trúc theo tên đền Bayon.
Khác với nhiều vị vua Angkor trước ông, Jayavarman VII để lại một hệ thống bia ký phong phú, trong đó có những đoạn nói về việc chăm lo cho người bệnh, người đi đường. Bài này dựa trên những gì các nhà nghiên cứu đọc được từ bia ký và công trình, kể lại con đường lên ngôi của ông, những gì ông xây dựng, bộ máy vận hành phía sau, và những câu hỏi mà giới học thuật vẫn đang tranh luận.
Một hoàng tử đi xa và kinh đô bị chiếm
Jayavarman VII sinh vào khoảng năm 1122 đến 1125, con của vua Dharanindravarman II và hoàng hậu Jayarajacudamani. Ông thuộc một nhánh hoàng tộc có liên hệ với dòng vua đã xây Angkor Wat trước đó. Phần lớn những gì biết về tuổi trẻ của ông đến từ các bia ký do chính ông và gia đình cho khắc về sau, nên mang màu sắc ca ngợi, nhưng vẫn cho thấy những nét chính.
Theo bia ký, khi còn là hoàng tử, ông ở vương quốc Champa, láng giềng phía đông, trong một chuyến đi mà lý do cụ thể các nhà nghiên cứu chưa rõ. Trong thời gian đó, ở Angkor, vua Yasovarman II bị một người có quyền lực trong triều là Tribhuvanadityavarman lật đổ, vào khoảng năm 1165. Bia ký kể rằng ông vội trở về để cứu vua nhưng không kịp, rồi chờ thời cơ thay vì tranh ngôi ngay.
Năm 1177, quân Champa dưới quyền vua Jaya Indravarman IV đi thuyền ngược sông Mê Kông vào Biển Hồ, tấn công và chiếm kinh đô Yasodharapura, tức vùng Angkor. Đây là một chương trong chuỗi chiến tranh qua lại giữa hai vương quốc kéo dài nhiều thế hệ, trong đó mỗi bên đều có lúc tiến công kinh đô của bên kia. Jayavarman tập hợp lực lượng, đánh đuổi quân Champa khỏi Angkor sau vài năm, trong đó có một trận thuỷ chiến được khắc lại sống động trên phù điêu đền Bayon và đền Banteay Chhmar. Năm 1181, ông làm lễ đăng quang khi đã gần sáu mươi tuổi.
Những công trình lớn mang dấu ấn Jayavarman VII
Thời Jayavarman VII là giai đoạn xây dựng nhiều nhất trong lịch sử Angkor. Bảng dưới liệt kê các công trình tiêu biểu theo niên đại được giới nghiên cứu chấp nhận phổ biến.
| Công trình | Niên đại | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đền Ta Prohm (Rajavihara) | Khánh thành năm 1186 | Dâng tặng mẹ của nhà vua; nay nổi tiếng vì rễ cây đa bao phủ |
| Đền Preah Khan | Năm 1191 | Dâng tặng cha của nhà vua; quanh đền từng là một đô thị nhỏ |
| Thành Angkor Thom | Cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13 | Tường thành vuông mỗi cạnh khoảng ba cây số, hào nước bao quanh, năm cổng |
| Đền Bayon | Cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13 | Nằm giữa Angkor Thom, nhiều tháp tạc khuôn mặt bốn hướng |
| Neak Pean | Cuối thế kỷ 12 | Đền nhỏ giữa hồ nước nhân tạo Jayatataka, gắn với ý niệm nước chữa bệnh |
| Banteay Chhmar | Cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13 | Ở tây bắc Campuchia, phù điêu chiến trận đặc sắc |
Thành Angkor Thom không chỉ là công trình phòng thủ sau bài học năm 1177. Bố cục thành với núi trung tâm là đền Bayon, tường thành và hào nước xung quanh được nhiều nhà nghiên cứu giải thích là mô phỏng vũ trụ theo quan niệm thời ấy. Năm cổng thành đều có tháp tạc mặt người và hai hàng tượng ở hai bên con đường đắp qua hào, hình ảnh quen thuộc với khách tham quan ngày nay.
Tốc độ xây dựng nhanh khiến một số công trình thời này có chất lượng đá và kỹ thuật kém hơn các đền trước đó, điều các nhà trùng tu thường nhắc đến khi giải thích vì sao nhiều phần đã sụp đổ.
Bia ký về nhà chữa bệnh và nhà nghỉ dọc đường
Hơn một trăm nhà chữa bệnh. Bia ký đền Ta Prohm ghi vương quốc có 102 cơ sở chữa bệnh, gọi là arogyasala. Nhiều tấm bia đặt tại các cơ sở này đã được tìm thấy ở Campuchia, Thái Lan và Lào, nội dung gần như giống nhau, liệt kê nhân sự từ thầy thuốc đến người nấu ăn, cùng lượng gạo, thuốc men được cấp hằng năm. Tại các điểm này, giới khảo cổ thường thấy một ngôi đền nhỏ bằng đá, còn phần nhà chữa bệnh có lẽ làm bằng gỗ nên không còn.
Một câu bia được trích dẫn nhiều. Trên các bia này có câu được dịch đại ý là nỗi đau thân thể của dân trở thành nỗi đau trong lòng nhà vua, vì nỗi khổ của dân là nỗi khổ của người cai trị. Câu văn này thường được dẫn để nói về lòng thương dân của Jayavarman VII. Các nhà nghiên cứu nhắc rằng đây là văn bia chính thức, mang mục đích ca ngợi, nhưng việc dựng một mạng lưới cơ sở như vậy là điều có thật, được khảo cổ xác nhận.
Nhà nghỉ cho người đi đường. Bia đền Preah Khan nhắc đến 121 nhà nghỉ, có nơi gọi là nhà có lửa, dọc các con đường lớn nối Angkor với các vùng trong vương quốc. Một số con đường cổ và cầu đá thời này vẫn còn dấu vết. Mạng lưới đường và nhà nghỉ giúp việc đi lại, vận chuyển, truyền lệnh của triều đình thuận lợi hơn.
Ai gánh chịu chi phí. Bia đền Ta Prohm cũng liệt kê số người và làng xã có nghĩa vụ cung cấp lương thực, lao động cho đền, con số lên đến hàng chục nghìn người. Điều này cho thấy mặt kia của các công trình đồ sộ: chúng dựa trên sức lao động và nghĩa vụ của rất nhiều người dân. Một số nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu nhịp xây dựng dồn dập có làm kiệt sức vương quốc hay không.
Phật giáo Đại thừa, hoàng hậu Jayarajadevi và triều đình
Phần lớn các vua Angkor trước đó tôn thờ các vị thần Hindu như Shiva, Vishnu. Jayavarman VII theo Phật giáo Đại thừa và đặt vị Bồ Tát Quán Thế Âm, trong tiếng Phạn gọi là Lokeshvara, ở vị trí trung tâm trong nhiều công trình. Tuy vậy, triều đình của ông vẫn giữ các nghi lễ Bà La Môn và các vị thần Hindu vẫn có chỗ trong đền đài. Giới nghiên cứu thường mô tả đây là sự tiếp nối hơn là đoạn tuyệt.
Bia ký ở đền Phimeanakas, do hoàng hậu Indradevi soạn, kể về người em gái của bà là Jayarajadevi, vợ đầu của nhà vua. Theo bia, trong những năm Jayavarman ở xa, Jayarajadevi tìm đến Phật giáo để vượt qua nỗi lo âu, về sau cùng chị gái tham gia dạy học cho phụ nữ trong các tu viện. Sau khi Jayarajadevi mất, nhà vua cưới Indradevi, một người được bia ký tôn vinh vì học vấn. Đây là một trong số ít tư liệu Angkor cho biết tên và vai trò cụ thể của phụ nữ trong hoàng tộc.
Các bia ký cũng cho thấy nhà vua dựng tượng mang hình dáng cha mẹ mình dưới hình tượng các vị Bồ Tát, đặt trong đền thờ. Ở bảo tàng quốc gia Campuchia tại Phnom Penh có một tượng đá người đàn ông ngồi, mắt khép, nét mặt trầm lặng, được nhiều nhà nghiên cứu cho là chân dung Jayavarman VII; một số tượng tương tự tìm thấy ở nơi khác, nay lưu giữ ở các bảo tàng.
Những câu hỏi giới nghiên cứu vẫn đang bàn
Dù tư liệu về Jayavarman VII phong phú hơn nhiều vị vua khác, nhiều điểm vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn. Người đọc nên biết các tranh luận này để không bị dẫn dắt bởi những cách kể một chiều.
- Khuôn mặt trên các tháp Bayon là ai: các giả thuyết chính gồm Bồ Tát Lokeshvara, chính nhà vua, sự hoà quyện của cả hai, hoặc các vị thần hộ quốc. Chưa có bia ký nào nói rõ.
- Năm sinh và năm mất: các mốc chỉ ước tính, năm mất thường được ghi khoảng 1218, có sách ghi muộn hơn vài năm.
- Quy mô thật của lãnh thổ: bia ký và vị trí các nhà chữa bệnh cho thấy ảnh hưởng của Angkor lan đến một phần Thái Lan và Lào ngày nay, nhưng mức độ kiểm soát trực tiếp ở từng vùng khác nhau.
- Quan hệ với Champa: sau khi đánh đuổi quân Champa khỏi Angkor, Jayavarman VII tiến hành nhiều cuộc chiến với vương quốc này; trong khoảng 1203 đến 1220, Champa chịu sự kiểm soát của Angkor. Các nguồn Champa, Khmer và Trung Hoa kể sự việc theo góc nhìn khác nhau, nên giới nghiên cứu đối chiếu thận trọng.
- Gánh nặng của các công trình: có ý kiến cho rằng nhịp xây dựng làm suy yếu vương quốc về lâu dài, ý kiến khác cho rằng Angkor vẫn thịnh vượng hơn một thế kỷ sau, như ghi chép của sứ giả nhà Nguyên Chu Đạt Quan năm 1296–1297 cho thấy.
Ở Campuchia ngày nay, Jayavarman VII được tôn vinh như một vị vua lớn trong lịch sử dân tộc, hình ảnh ông xuất hiện trong sách vở, tượng đài. Khi tham khảo các bài viết phổ thông, nên phân biệt phần dựa trên bia ký với phần diễn giải mang tính tôn vinh.
Sau Jayavarman VII: phản ứng tôn giáo và số phận Angkor
Người kế vị trực tiếp là Indravarman II, có lẽ là con trai của ông. Vài thập niên sau, dưới thời vua Jayavarman VIII trị vì nửa sau thế kỷ 13, các nghi lễ Hindu được khôi phục mạnh mẽ. Nhiều hình tượng Phật trong các công trình của Jayavarman VII bị đục bỏ hoặc sửa thành hình khác; khách tham quan đền Ta Prohm, Preah Khan ngày nay vẫn còn thấy những ô hốc trống vắng trên tường, dấu vết của giai đoạn này.
Angkor vẫn là kinh đô trong khoảng hai thế kỷ nữa, nhưng vai trò dần giảm, trong bối cảnh Phật giáo Nam tông lan rộng trong dân chúng, áp lực từ vương quốc Ayutthaya ở phía tây và những thay đổi về khí hậu, thuỷ lợi mà các nghiên cứu gần đây chỉ ra. Đến thế kỷ 15, trung tâm của vương quốc dời về vùng Phnom Penh. Các đền đài của Jayavarman VII bị rừng che phủ dần, một số vẫn có người đến lễ bái.
Khu di tích Angkor, bao gồm các công trình thời Jayavarman VII, được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 1992. Với khách Việt Nam đến Siem Reap, hiểu đôi điều về vị vua này giúp chuyến tham quan có chiều sâu hơn: những khuôn mặt mỉm cười ở Bayon, những rễ cây ôm tường Ta Prohm và hàng tượng ở cổng Angkor Thom đều thuộc về cùng một triều đại, một con người đã lên ngôi khi kinh đô của mình vừa trải qua chiến tranh.
Câu hỏi thường gặp
Jayavarman VII trị vì vào thời gian nào?
Ông làm lễ đăng quang năm 1181 sau khi đánh đuổi quân Champa khỏi kinh đô Angkor, và trị vì đến khoảng năm 1218. Năm sinh của ông được ước tính khoảng 1122 đến 1125, nên khi lên ngôi ông đã gần sáu mươi tuổi.
Jayavarman VII đã xây những công trình nào?
Các công trình tiêu biểu gồm thành Angkor Thom, đền Bayon ở trung tâm thành, đền Ta Prohm khánh thành năm 1186, đền Preah Khan năm 1191, Neak Pean, Banteay Kdei và Banteay Chhmar, cùng mạng lưới nhà chữa bệnh và nhà nghỉ dọc đường được ghi trong bia ký.
Khuôn mặt trên tháp đền Bayon là của ai?
Chưa có bia ký nào nói rõ. Các giả thuyết chính cho rằng đó là Bồ Tát Lokeshvara, chính vua Jayavarman VII, sự kết hợp của cả hai, hoặc các vị thần hộ quốc. Giới nghiên cứu đến nay vẫn chưa thống nhất về vấn đề này.
Angkor Thom và Angkor Wat khác nhau thế nào?
Angkor Wat là ngôi đền lớn do vua Suryavarman II xây vào nửa đầu thế kỷ 12, thờ thần Vishnu. Angkor Thom là cả một thành có tường bao do Jayavarman VII xây sau đó vài chục năm, bên trong có đền Bayon và nhiều công trình khác. Hai nơi cách nhau khoảng vài cây số.
Chân Lạp trong sử Việt có phải là vương quốc Angkor không?
Chân Lạp là tên gọi trong sử sách Trung Hoa và Việt Nam cũ dành cho vương quốc của người Khmer, bao gồm cả thời kỳ Angkor. Khi đọc sử Việt thời Lý, Trần, tên Chân Lạp thường chỉ vương quốc có kinh đô ở Angkor, nơi Jayavarman VII trị vì.
Vì sao nhiều tượng Phật ở Ta Prohm bị đục mất?
Sau thời Jayavarman VII, vào nửa sau thế kỷ 13 dưới triều Jayavarman VIII, các nghi lễ Hindu được khôi phục mạnh và nhiều hình tượng Phật trong các đền thời trước bị đục bỏ hoặc sửa lại. Đây là lý do khách tham quan thấy nhiều ô hốc trống trên tường đền.