QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

Vua Chulalongkorn (Rama V): cải cách nước Xiêm giữa sức ép của Anh và Pháp

Vua Chulalongkorn (Rama V) lên ngôi năm 1868 lúc 15 tuổi, bỏ lệ quỳ lạy, xoá dần chế độ nô lệ, lập các bộ kiểu mới và giữ nước Xiêm qua thời thuộc địa.

Visitors seen from behind walking across a broad royal plaza toward a bronze equestrian statue and a white domed marble hall in Bangkok, Thailand, warm evening light

Vua Chulalongkorn, thường gọi là Rama V, là vị vua thứ năm của triều Chakri nước Xiêm, trị vì từ năm 1868 đến 1910. Bốn mươi hai năm trị vì của ông trùng với giai đoạn Anh và Pháp chia nhau phần lớn Đông Nam Á lục địa. Xiêm trở thành quốc gia duy nhất trong khu vực không bị biến thành thuộc địa, và triều đại của ông thường được xem là thời điểm nước Xiêm định hình bộ máy nhà nước hiện đại.

Ở Thái Lan, ông được tôn kính sâu sắc, ngày mất của ông, 23 tháng 10, là ngày lễ tưởng niệm. Bài này kể con đường lên ngôi của ông, các cải cách chính, cách ông xoay xở trước sức ép của hai cường quốc, và những cách đánh giá khác nhau của giới sử học về con đường giữ nước của Xiêm. Bài viết dừng ở năm 1910, không bàn đến thời kỳ sau đó.

Hoàng tử lớn lên trong cung Bangkok và lên ngôi năm 15 tuổi

Chulalongkorn sinh ngày 20 tháng 9 năm 1853 ở Bangkok, là con trai của vua Mongkut, tức Rama IV, với hoàng hậu Debsirindra. Vua Mongkut là người học rộng, từng trải qua gần ba mươi năm tu hành trước khi lên ngôi, thông thạo tiếng Latin, tiếng Anh, say mê thiên văn học. Ông muốn các con được học cả tri thức truyền thống lẫn tri thức phương Tây, và mời gia sư người nước ngoài vào cung dạy tiếng Anh.

Một trong số các gia sư ấy là Anna Leonowens, người phụ nữ Anh dạy học trong cung từ năm 1862 đến 1867. Về sau bà viết sách kể lại thời gian ở Xiêm; các cuốn sách này trở thành nguồn cảm hứng cho vở nhạc kịch và nhiều bộ phim nổi tiếng. Các nhà sử học Thái và nhiều nhà nghiên cứu phương Tây chỉ ra rằng sách của bà có nhiều chi tiết sai lệch hoặc thêm thắt, nên không thể dùng làm tư liệu về cung đình Xiêm.

Tháng 8 năm 1868, vua Mongkut đi quan sát nhật thực toàn phần ở vùng Wakor phía nam Bangkok, điều ông đã tự tính trước. Sau chuyến đi, cả nhà vua và thái tử đều mắc sốt rét. Vua Mongkut qua đời ngày 1 tháng 10 năm 1868; thái tử 15 tuổi, còn đang ốm, được hội đồng hoàng tộc và quan lại tôn lên ngôi. Quyền điều hành trong năm năm đầu nằm trong tay quan nhiếp chính Si Suriyawong, thuộc dòng họ Bunnag có thế lực lớn nhất triều đình lúc bấy giờ.

Những năm học việc: đi Singapore, Java, Ấn Độ

Vị vua Xiêm đầu tiên ra nước ngoài. Năm 1871, khi còn dưới quyền nhiếp chính, vua Chulalongkorn sang Singapore và Java, thuộc địa của Anh và Hà Lan. Năm 1872, ông sang Ấn Độ thuộc Anh. Trước đó chưa có vị vua Xiêm nào rời đất nước theo cách này. Các chuyến đi cho ông thấy tận mắt cách các chính quyền thuộc địa tổ chức hành chính, quân đội, đường sá, trường học.

Lễ đăng quang lần thứ hai. Năm 1873, khi đủ tuổi trưởng thành, ông làm lễ đăng quang lần nữa và trực tiếp cầm quyền. Ngay trong dịp này, ông tuyên bố bỏ lệ quỳ lạy và bò khi vào chầu, cho phép quan lại đứng hoặc ngồi trên ghế. Với một triều đình mà nghi lễ là trung tâm, đây là thông điệp rõ ràng về hướng thay đổi.

Khủng hoảng Tiền cung. Cuối năm 1874 đầu 1875, mâu thuẫn giữa nhà vua trẻ với phó vương, người đứng đầu Tiền cung được phe Bunnag hậu thuẫn, suýt dẫn đến xung đột vũ trang, phải nhờ trung gian ngoại giao mới hoà giải. Sau sự việc này, nhà vua thận trọng hơn, đẩy cải cách chậm lại trong khoảng một thập niên, chờ thế hệ cận thần trẻ trưởng thành.

Dựa vào các hoàng đệ. Nhà vua đưa nhiều người em trai cùng cha khác mẹ, được học hành bài bản, vào giữ các vị trí then chốt. Nổi tiếng nhất là hoàng thân Damrong, người về sau đứng đầu Bộ Nội vụ, và hoàng thân Devawongse, người phụ trách ngoại giao trong nhiều thập niên.

Các cải cách chính dưới triều Rama V

Cải cách diễn ra từ từ, nhiều việc kéo dài hàng chục năm. Bảng dưới tóm lược các lĩnh vực và mốc chính theo các tài liệu phổ biến.

Lĩnh vựcThay đổiMốc thời gian
Chế độ nô lệ và lao dịchNăm 1874 quy định con cái sinh ra trong cảnh nô lệ được tự do dần khi đến tuổi trưởng thành; năm 1905 ban hành luật xoá bỏ chế độ nô lệ1874–1905
Bộ máy trung ươngTổ chức lại các cơ quan cũ thành các bộ chuyên trách theo kiểu mới, có bộ trưởng chịu trách nhiệmTừ năm 1892
Hành chính địa phươngLập các vùng hành chính lớn gọi là monthon, cử quan từ trung ương thay cho các thế lực địa phương cha truyền con nốiThập niên 1890–1900
Giáo dục, y tếMở trường học trong cung và ngoài dân gian, mở bệnh viện SirirajThập niên 1880
Giao thông, liên lạcMở bưu điện, điện tín, tuyến đường sắt nhà nước đầu tiên từ Bangkok đi Ayutthaya1883–1897
Quân độiXây dựng quân đội thường trực, ban hành luật nghĩa vụ quân sự1905

Việc xoá bỏ chế độ nô lệ ở Xiêm được làm theo cách từng bước, kéo dài hơn ba mươi năm, không dùng biện pháp đột ngột. Giới sử học thường nhấn mạnh cách làm này giúp tránh xáo trộn lớn trong xã hội, nhưng cũng chỉ ra rằng nó gắn với nhu cầu của nhà nước trung ương muốn nắm trực tiếp nguồn lao động và thuế, vốn trước đây thuộc về giới quý tộc.

Cải cách hành chính địa phương đặc biệt quan trọng: từ một mạng lưới các tiểu quốc và thế lực địa phương có quan hệ phụ thuộc lỏng lẻo với Bangkok, Xiêm chuyển dần sang một nhà nước có ranh giới và bộ máy thống nhất. Đây cũng là một cách để trả lời sức ép của các cường quốc châu Âu vốn đòi hỏi ranh giới rõ ràng.

Giữa Anh và Pháp: giữ nước bằng ngoại giao và nhượng bộ

Nửa sau thế kỷ 19, Anh kiểm soát Miến Điện và bán đảo Mã Lai ở phía tây và nam Xiêm, Pháp kiểm soát Nam Kỳ, Campuchia rồi toàn bộ Đông Dương ở phía đông. Năm 1893, trong một cuộc khủng hoảng thường được gọi là sự kiện Paknam, tàu chiến Pháp tiến vào cửa sông Chao Phraya. Xiêm buộc phải ký hiệp ước, từ bỏ các vùng ở tả ngạn sông Mê Kông. Đây là cú sốc lớn với triều đình, và theo hồi ức của những người thân cận, nhà vua lâm bệnh nặng một thời gian sau sự việc.

Năm 1896, Anh và Pháp ký thoả thuận với nhau, coi vùng lưu vực sông Chao Phraya là vùng đệm giữa hai bên. Trong những năm sau, qua các hiệp ước với Pháp năm 1904, 1907 và với Anh năm 1909, Xiêm tiếp tục nhượng một số vùng ở phía đông và phía nam, đổi lại việc thu hẹp đặc quyền tài phán của người nước ngoài và giữ được phần lõi lãnh thổ. Đây là những sự kiện lịch sử đầu thế kỷ 20 mà bài viết chỉ nhắc ở mức khái quát.

Nhà vua cũng dùng ngoại giao cá nhân. Năm 1897 và năm 1907, ông có hai chuyến đi dài sang châu Âu, gặp gỡ nhiều nguyên thủ, được đón tiếp như người đứng đầu một quốc gia có chủ quyền. Các hoàng tử được gửi sang học ở Anh, Đức, Đan Mạch, Nga và các nước khác. Những chuyến đi và mối quan hệ này góp phần xây dựng hình ảnh Xiêm như một quốc gia văn minh theo chuẩn mực của châu Âu đương thời, điều quan trọng trong bối cảnh các cường quốc thường biện minh cho việc chiếm thuộc địa bằng lập luận khai hoá.

Những cách đánh giá khác nhau về con đường của Xiêm

Vì sao Xiêm giữ được độc lập trong khi các nước láng giềng không giữ được? Giới sử học đưa ra nhiều cách giải thích, thường bổ sung cho nhau.

  • Tài năng của nhà vua và các cận thần: cách nhìn phổ biến ở Thái Lan nhấn mạnh tầm nhìn của Rama V và những người như hoàng thân Damrong, Devawongse trong cải cách và ngoại giao.
  • Vị trí vùng đệm: nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc Anh và Pháp muốn có một vùng đệm giữa hai đế quốc là yếu tố quyết định, không kém phần nỗ lực của Xiêm.
  • Cái giá của nhượng bộ: Xiêm giữ được phần lõi nhưng mất nhiều vùng từng có ảnh hưởng, và chấp nhận đặc quyền của người nước ngoài trong một thời gian dài.
  • Tập trung quyền lực: một số sử gia lưu ý rằng cải cách hành chính cũng là quá trình Bangkok mở rộng quyền kiểm soát trực tiếp với các vùng như Lan Na ở phía bắc hay vùng đông bắc, nơi trước đây có những thế lực địa phương riêng; quá trình này có lúc gặp phản kháng.
  • Hiện đại hoá có chọn lọc: Xiêm tiếp nhận kỹ thuật, bộ máy và giáo dục kiểu phương Tây, nhưng vẫn giữ ngôi vua ở vị trí trung tâm, khác với một số mô hình cải cách khác trong khu vực.

Đặt các cách nhìn này cạnh nhau giúp tránh hai thái cực: hoặc quy hết cho tài năng một người, hoặc cho rằng nỗ lực của Xiêm không có ý nghĩa gì. Phần lớn các công trình nghiên cứu hiện nay kết hợp cả yếu tố bên trong lẫn bối cảnh quốc tế.

Với người Việt, so sánh con đường của Xiêm dưới thời Rama V với triều Nguyễn cùng thời là đề tài được bàn nhiều. Khi so sánh, nên lưu ý khác biệt về vị trí địa lý, áp lực từ các cường quốc và hoàn cảnh nội bộ của mỗi nước, thay vì rút ra kết luận đơn giản.

Cuối đời và hình ảnh trong ký ức người Thái

Vua Chulalongkorn qua đời ngày 23 tháng 10 năm 1910 vì bệnh thận, ở tuổi 57. Con trai ông là thái tử Vajiravudh lên ngôi, tức Rama VI. Ông có nhiều hoàng hậu, phi tần và hàng chục người con, nhiều người trong số đó giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, văn hoá Xiêm những thập niên sau.

Tượng đài ông cưỡi ngựa ở quảng trường hoàng gia khu Dusit, Bangkok, được dựng năm 1908 nhân dịp ông trị vì bốn mươi năm, đến nay vẫn là nơi người dân đến đặt hoa, đặc biệt vào ngày 23 tháng 10. Trường đại học lâu đời nhất của Thái Lan mang tên ông, được thành lập dưới triều con trai ông. Những cung điện thời ông như cung Vimanmek bằng gỗ tếch hay điện Ananta Samakhom với mái vòm đá cẩm thạch, khởi công vào cuối triều và hoàn thành sau khi ông mất, nay là điểm đến của khách tham quan.

Khi tìm hiểu về Rama V, cần lưu ý rằng ông là nhân vật được tôn kính sâu sắc ở Thái Lan, và các cách đánh giá được trình bày ở đây là tổng hợp từ các công trình sử học. Người đọc khi đến Thái Lan nên hiểu và tôn trọng tình cảm đó, đồng thời có thể tiếp cận lịch sử triều đại ông qua các bảo tàng và tài liệu nghiêm túc. Hình ảnh một vị vua trẻ lên ngôi giữa lúc đất nước bị bao vây bởi các đế quốc, kiên nhẫn thay đổi từng bước, là điều khiến triều đại của ông được nhắc đến nhiều trong lịch sử Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

Vua Chulalongkorn trị vì nước Xiêm từ năm nào?

Ông lên ngôi ngày 1 tháng 10 năm 1868 khi 15 tuổi, sau khi vua cha Mongkut qua đời, và trị vì đến khi mất ngày 23 tháng 10 năm 1910, tổng cộng 42 năm. Năm năm đầu, quyền điều hành nằm trong tay quan nhiếp chính Si Suriyawong.

Vì sao vua Chulalongkorn được gọi là Rama V?

Ông là vị vua thứ năm của triều Chakri, lập năm 1782 với kinh đô Bangkok. Cách gọi các vua triều Chakri là Rama kèm số thứ tự được dùng phổ biến từ đầu thế kỷ 20, chủ yếu để người nước ngoài dễ phân biệt các đời vua.

Vua Rama V đã xoá bỏ chế độ nô lệ như thế nào?

Ông xoá bỏ từng bước. Năm 1874, nhà vua quy định con cái sinh ra trong cảnh nô lệ sẽ được tự do dần khi đến tuổi trưởng thành; các quy định tiếp theo hạn chế việc mua bán người; đến năm 1905, luật xoá bỏ chế độ nô lệ được ban hành. Quá trình kéo dài hơn ba mươi năm.

Vì sao nước Xiêm không bị biến thành thuộc địa?

Giới sử học nêu nhiều nguyên nhân: cải cách và ngoại giao khéo léo dưới thời Rama V, việc Anh và Pháp muốn có vùng đệm giữa hai đế quốc theo thoả thuận năm 1896, cùng việc Xiêm chấp nhận nhượng một số vùng đất và đặc quyền cho người nước ngoài để giữ phần lõi.

Sách của Anna Leonowens có đáng tin không?

Anna Leonowens có dạy học trong cung Xiêm từ năm 1862 đến 1867, nhưng các nhà sử học Thái và nhiều nhà nghiên cứu phương Tây chỉ ra sách của bà có nhiều chi tiết sai lệch hoặc thêm thắt. Vì vậy các tác phẩm nghệ thuật dựa trên sách này không phải nguồn tư liệu về triều đình Xiêm.

Ngày Chulalongkorn ở Thái Lan là ngày nào?

Đó là ngày 23 tháng 10, ngày mất của vua Rama V, được người Thái tưởng niệm hằng năm. Người dân thường đến đặt hoa tại tượng đài nhà vua cưỡi ngựa ở quảng trường hoàng gia khu Dusit, Bangkok, và tại các tượng đài của ông ở nhiều nơi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138