QuyenThe.comQuyền Thế
Quyền lực được trao, truyền và mất

Nhà Mạc thay nhà Lê năm 1527: cuộc nhường ngôi gây tranh luận về chính thống

Từ loạn cuối Lê sơ đến chiếu nhường ngôi năm 1527 và Nam – Bắc triều: cơ chế đổi triều Lê – Mạc, vì sao sử cũ gọi là ngụy Mạc và cách đánh giá lại ngày nay.

Ancient brick temple courtyard in a Hai Phong village at noon, moss covered stone steles in rows, an elderly man in a dark tunic walking away, bright humid light

Năm 1527, vua Lê Cung Hoàng ban chiếu nhường ngôi cho Mạc Đăng Dung, người đã nắm quyền thực trong triều nhiều năm; nhà Mạc ra đời, nhưng chỉ sáu năm sau, một nhánh họ Lê được tôn lập ở phía nam và đất nước chia thành Nam – Bắc triều. Đây là cuộc đổi triều duy nhất trong bốn cuộc tiêu biểu (1009, 1225, 1400, 1527) mà triều cũ được khôi phục và cuối cùng thắng lại. Chính vì thế, sử sách triều Lê trung hưng về sau coi nhà Mạc là ngụy, còn giới nghiên cứu hiện đại đã đặt lại câu hỏi đó.

Tiểu sử Mạc Đăng Dung có bài riêng trong danh mục các vị vua trên trang. Bài này tập trung vào cơ chế: những điều kiện nào khiến nhà Lê sơ mất ngôi, các bước chuyển giao, vì sao kết quả không trọn vẹn như năm 1225, và câu hỏi chính thống được tranh luận ra sao qua các thời kỳ.

Điều kiện: nhà Lê sơ rối loạn từ đầu thế kỷ 16

Sau thời Lê Thánh Tông và Lê Hiến Tông, triều Lê sơ suy yếu nhanh. Vua Lê Uy Mục trị vì từ năm 1505, bị sử chép là tàn bạo, bị lật đổ năm 1509 bởi người trong hoàng tộc, tức Lê Tương Dực. Tương Dực lại bị chính quan võ Trịnh Duy Sản giết năm 1516. Cùng năm, cuộc nổi dậy của Trần Cảo bùng lên, có lúc chiếm được kinh thành. Các phe quan võ thay nhau lập vua, đánh nhau ngay trong kinh đô.

Vua Lê Chiêu Tông lên ngôi năm 1516 trong hoàn cảnh ấy, phải dựa vào các tướng để giữ ngôi. Trong số những người được dùng có Mạc Đăng Dung, một võ quan xuất thân từ làng chài Cổ Trai, vùng Hải Dương xưa nay thuộc Hải Phòng, từng đỗ đô lực sĩ trong kỳ thi võ. Nhờ dẹp được nhiều phe đối địch, ông thăng tiến nhanh, được phong tước quận công rồi quốc công, nắm quân đội chủ lực.

Khi một vị vua phải liên tục dựa vào tướng này để dẹp tướng kia, người cuối cùng còn đứng lại sẽ nắm quyền thực. Đó là tình huống của nhà Lê sơ đầu những năm 1520: hoàng tộc vẫn có vua, nhưng không còn lực lượng nào của riêng mình.

Cũng nên nhớ rằng các vua Lê thời này đều lên ngôi qua tay quan võ chứ không qua một trình tự kế vị bình thường. Tương Dực lên nhờ lật đổ Uy Mục, Chiêu Tông lên nhờ các tướng sau khi Tương Dực bị giết. Mỗi lần như vậy, uy tín của ngôi vua lại mỏng thêm, và người ta quen với ý nghĩ rằng ai nắm quân có thể đặt ai lên ngai. Đến khi Mạc Đăng Dung làm điều đó, ông không phá một quy tắc đang vững, mà đi tiếp trên một con đường đã được nhiều người khác mở ra trong mười năm trước.

Các bước chuyển ngôi từ năm 1522 đến năm 1527

Theo các bộ sử phổ biến, ngôi vua chuyển từ họ Lê sang họ Mạc qua một trình tự mà các bước đầu vẫn giữ danh nghĩa nhà Lê.

  1. Năm 1522, vua Lê Chiêu Tông lo sợ quyền lực của Mạc Đăng Dung, bỏ kinh thành chạy lên vùng phía tây, tìm sự giúp đỡ của các tướng khác.
  2. Mạc Đăng Dung lập em của Chiêu Tông là Lê Xuân lên ngôi, tức Lê Cung Hoàng, đặt niên hiệu mới. Từ đây có hai vua Lê cùng lúc, một ở kinh đô do họ Mạc kiểm soát, một lưu lạc bên ngoài.
  3. Những năm sau, quân của Mạc Đăng Dung đánh dẹp các lực lượng ủng hộ Chiêu Tông. Năm 1526 Chiêu Tông bị bắt và bị giết.
  4. Năm 1527, Lê Cung Hoàng ban chiếu nhường ngôi cho Mạc Đăng Dung. Đăng Dung lên ngôi, đặt niên hiệu Minh Đức. Theo sử chép, sau đó Cung Hoàng và thái hậu bị ép tự tận.
  5. Năm 1530, Mạc Đăng Dung nhường ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh, tự làm thái thượng hoàng, theo mô hình đã thấy ở nhà Trần và nhà Hồ.

Trình tự này gần với năm 1400 hơn là với năm 1009: không có khoảng trống ngôi vua tự nhiên, người nắm quyền lập một vị vua bù nhìn trong hoàng tộc cũ, rồi dùng chính vị vua ấy ban chiếu nhường ngôi cho mình. Chiếu nhường ngôi, như các lần trước, là khâu biến sức mạnh quân sự thành danh nghĩa hợp pháp.

Vì sao lần chuyển giao này không trọn vẹn

Năm 1533, ở vùng Ai Lao phía tây, các cựu thần nhà Lê do Nguyễn Kim đứng đầu tôn một người được xác nhận là dòng dõi nhà Lê lên ngôi, tức Lê Trang Tông. Từ đó hình thành hai triều đình đối địch: Bắc triều của nhà Mạc ở Thăng Long và Nam triều của nhà Lê, dựa vào vùng Thanh Hoá. Chiến tranh kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Có nhiều lý do khiến nhà Mạc không xoá được danh nghĩa nhà Lê. Thứ nhất, công lao của Lê Thái Tổ trong việc giành lại độc lập đầu thế kỷ 15 còn rất gần, uy tín dòng Lê trong tầng lớp nho sĩ và dân chúng vùng Thanh Hoá vẫn lớn. Thứ hai, dòng Lê chưa bị tận diệt, nên luôn có người để tôn lập. Thứ ba, vùng Thanh – Nghệ, căn cứ cũ của nhà Lê, nằm xa trung tâm quyền lực của họ Mạc ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Năm 1592, quân Nam triều dưới quyền Trịnh Tùng chiếm lại Thăng Long. Nhà Mạc không mất hẳn mà rút lên Cao Bằng, duy trì một chính quyền ở đó đến năm 1677. Như vậy, nếu tính từ năm 1527, dòng họ Mạc giữ một phần quyền lực trong khoảng một trăm năm mươi năm, dài hơn nhiều so với nhà Hồ.

Các cách gọi và đánh giá nhà Mạc qua thời gian

Cách gọi nhà Mạc trong sách vở thay đổi theo người viết và thời điểm. Bảng dưới gom lại các hướng chính, để bạn nhận ra quan điểm khi đọc một tài liệu.

Nguồn hoặc thời kỳCách gọi thường gặpCơ sở lập luận
Sử quan triều Lê trung hưngNgụy Mạc, Mạc tặcNhà Mạc cướp ngôi của dòng chính thống, giết vua Lê; nhà Lê được khôi phục nên là chính thống
Sử gia Nho gia các thế kỷ sauTiếp tục coi là tiếm ngôiĐạo trung quân; cộng thêm việc nhà Mạc thần phục nhà Minh năm 1540 bị phê phán nặng
Nghiên cứu từ cuối thế kỷ 20Nhà Mạc, vương triều MạcĐánh giá theo những gì triều đại làm được: khoa cử, kinh tế, văn hoá vùng đồng bằng
Cách viết phổ thông hiện nayNhà Mạc, thời Nam – Bắc triềuTrình bày trung tính, nêu cả công lẫn tội, ghi rõ những chỗ còn tranh luận

Một chi tiết thường được dẫn để cho thấy sự phức tạp: ngay trong Toàn thư, bộ sử do sử quan triều Lê trung hưng hoàn thiện và vốn gọi nhà Mạc là ngụy, vẫn có đoạn chép thời Mạc Đăng Doanh mùa màng được, đời sống yên ổn, đường sá ít trộm cướp. Việc một bộ sử có thái độ phê phán vẫn ghi lại điều này được nhiều nhà nghiên cứu coi là bằng chứng có giá trị.

Câu hỏi chính thống: các lập luận chính

Lập luận theo huyết thống. Ngôi vua thuộc về dòng họ đã được trời trao mệnh, ở đây là dòng Lê Thái Tổ. Họ khác lên ngôi khi dòng ấy còn người là tiếm ngôi, bất kể bằng hình thức nào. Lập luận này giải thích vì sao sử triều Lê trung hưng kiên quyết gọi nhà Mạc là ngụy.

Lập luận theo thiên mệnh và lòng dân. Vua mất đức thì mất mệnh, người đem lại yên ổn thì được mệnh. Theo lập luận này, nhà Lê sơ cuối thời đã mất khả năng cai trị, nhà Mạc lập lại trật tự nên có cơ sở chính danh. Đây là lý lẽ các triều trước đã dùng cho năm 1009 và năm 1225, nên việc phủ nhận nó riêng với nhà Mạc bị một số nhà nghiên cứu cho là thiếu nhất quán.

Lập luận theo cách lên ngôi. Việc giết hai vua Lê và thái hậu sau khi đã nhận ngôi bị coi là vượt quá mức chấp nhận được, dù đặt trong tiêu chuẩn thời đó. Nhiều người cho rằng chính những hành động này, nhiều hơn việc nhận ngôi, đã làm tổn hại tính chính danh của nhà Mạc.

Lập luận theo kết quả lịch sử. Bên thắng cuộc viết sử. Nhà Lê trung hưng, với họ Trịnh nắm thực quyền, thắng lại năm 1592 và giữ ngôi đến cuối thế kỷ 18, nên cách nhìn của họ chi phối sử sách trong hai thế kỷ. Ghi nhận điều này giúp người đọc hiểu vì sao đánh giá nhà Mạc thay đổi nhiều khi có điều kiện nghiên cứu độc lập hơn.

Đặt năm 1527 cạnh các cuộc đổi triều khác

Nếu so với năm 1225, cuộc chuyển giao Lê – Mạc dùng cùng loại công cụ: nắm quân ở kinh thành, đặt một vị vua dễ điều khiển, rồi có chiếu nhường ngôi. Khác biệt là họ Trần đã kết thông gia sâu với hoàng tộc Lý và dòng Lý không còn người đủ danh nghĩa để tôn lập; trong khi dòng Lê còn nhiều nhánh, và có người như Nguyễn Kim sẵn sàng đứng ra tập hợp lực lượng.

Nếu so với năm 1400, cả hai đều có bạo lực đi kèm và đều gặp phản ứng mạnh. Nhà Hồ mất vì ngoại xâm sau bảy năm; nhà Mạc tồn tại lâu hơn nhiều, có thời gian xây dựng bộ máy, mở khoa thi, nhưng phải chia đôi đất nước với triều cũ được khôi phục. Hai kết cục khác nhau phần lớn vì hoàn cảnh bên ngoài và sức sống của danh nghĩa triều cũ.

Từ những so sánh này, có thể rút ra một nhận xét về cơ chế: hình thức nhường ngôi đủ để tạo ra một triều đại mới, nhưng không đủ để xoá triều cũ khỏi lòng người nếu triều cũ còn người kế tục và còn vùng đất ủng hộ. Năm 1527 là ví dụ rõ nhất trong lịch sử Đại Việt cho giới hạn ấy.

Câu hỏi thường gặp

Nhà Mạc thành lập năm nào?

Theo sử liệu phổ biến, nhà Mạc thành lập năm 1527, khi Mạc Đăng Dung nhận chiếu nhường ngôi của vua Lê Cung Hoàng và đặt niên hiệu Minh Đức. Năm 1592 nhà Mạc mất Thăng Long, sau đó một nhánh còn giữ Cao Bằng đến năm 1677.

Vì sao sử cũ gọi là ngụy Mạc?

Vì các bộ sử chính được hoàn thiện dưới triều Lê trung hưng, triều đại đã đánh bại nhà Mạc và tự coi là chính thống. Theo quan điểm đó, nhà Mạc tiếm ngôi của dòng Lê. Cách gọi này phản ánh lập trường của người viết sử hơn là một nhận định trung tính.

Nam – Bắc triều là gì?

Đó là giai đoạn từ năm 1533 đến năm 1592, khi đất nước có hai triều đình đối địch: Bắc triều của nhà Mạc ở Thăng Long và Nam triều của nhà Lê được các cựu thần tôn lập, dựa vào vùng Thanh Hoá. Hai bên đánh nhau nhiều lần cho đến khi Nam triều chiếm lại Thăng Long.

Nhà Mạc có làm được gì đáng ghi nhận không?

Giới nghiên cứu hiện đại ghi nhận nhà Mạc duy trì khoa cử đều đặn, phát triển kinh tế và văn hoá vùng đồng bằng, nhiều công trình kiến trúc và điêu khắc thời này còn lại. Ngay sử triều Lê cũng chép có giai đoạn đời sống yên ổn dưới thời Mạc Đăng Doanh.

Lê Cung Hoàng là ai?

Lê Cung Hoàng là em của vua Lê Chiêu Tông, được Mạc Đăng Dung lập lên ngôi năm 1522 sau khi Chiêu Tông bỏ kinh thành. Ông là vị vua nhà Lê sơ cuối cùng ban chiếu nhường ngôi cho nhà Mạc năm 1527, và theo sử chép bị ép tự tận sau đó.

Nhà Mạc và nhà Lê trung hưng, bên nào là chính thống?

Câu trả lời tuỳ vào tiêu chí. Theo huyết thống, sử cũ chọn nhà Lê. Theo khả năng cai trị trong từng giai đoạn, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả hai đều có cơ sở. Cách viết phổ thông hiện nay trình bày cả hai triều như một phần của lịch sử, nêu rõ những tranh luận còn lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138