Lưu đày là cách tách một vị vua khỏi ngai vàng mà không giết, bằng cách đưa người đó đến nơi xa trung tâm quyền lực, để họ không còn là chỗ tụ họp cho những người muốn khôi phục. Trong lịch sử Việt Nam, các trường hợp nổi tiếng nhất là ba vị vua triều Nguyễn bị chính quyền bảo hộ Pháp đưa ra khỏi đất nước: Hàm Nghi sang Algérie, Thành Thái và Duy Tân sang đảo Réunion. Nhưng trước đó rất lâu, việc đưa vua vào chùa, bắt vua sang nước khác hay vua tự bỏ nước ra đi đã từng xảy ra.
Đời sống riêng của từng vị vua có bài riêng trong danh mục các vua triều Nguyễn. Bài này nhìn lưu đày như một cơ chế chuyển giao quyền lực: vì sao người nắm quyền chọn đưa vua đi xa thay vì giết, những hình thức lưu đày khác nhau, và vì sao một vị vua đã rời ngai đôi khi vẫn giữ được sức nặng biểu tượng nhiều năm sau.
Vì sao đày vua thay vì giết
Trong nhiều cuộc chuyển giao quyền lực, người bị truất ngôi bị giết, vì còn sống là còn nguy cơ. Nhưng giết vua có cái giá của nó. Vị vua bị giết dễ trở thành liệt sĩ trong mắt những người trung thành, và người giết mang tiếng thí quân, tội nặng nhất theo quan niệm Nho gia. Với một thế lực muốn được nhìn nhận là hợp pháp, cái giá ấy có khi quá cao.
Lưu đày là giải pháp nằm giữa. Vua vẫn sống, người nắm quyền tránh được tiếng giết vua, nhưng vua bị cắt khỏi mạng lưới quan lại, tướng lĩnh và dân chúng có thể ủng hộ mình. Khoảng cách càng xa, ngôn ngữ và văn hoá nơi đến càng khác, thì khả năng liên lạc với những người ở lại càng thấp.
Lưu đày cũng cho phép người nắm quyền giữ một quân bài. Một vị vua bị đày còn sống có thể được dùng trong đàm phán, hoặc ít nhất không bị biến thành biểu tượng tử đạo. Đây là tính toán thường thấy của các chính quyền thuộc địa, và giải thích vì sao các vua Nguyễn bị Pháp truất đều bị đày chứ không bị xử tử.
Cách ly một người khỏi quyền lực cũng có nhiều mức. Nhẹ nhất là quản thúc tại chỗ, người bị truất vẫn ở trong nước nhưng bị canh giữ, hạn chế đi lại và tiếp khách, như Thành Thái những năm sau khi thoái vị. Nặng hơn là đưa đến một vùng xa trong nước, nơi không có người quen biết. Nặng nhất là đưa ra khỏi lãnh thổ, sang một vùng đất khác ngôn ngữ, khác khí hậu, nơi người bị đày gần như không thể tự liên lạc với quê nhà. Mức nào được chọn phụ thuộc vào việc người nắm quyền đánh giá người bị truất nguy hiểm đến đâu.
Bốn hình thức tách vua khỏi ngai trong lịch sử Việt Nam
Đưa vào chùa, quán: lưu đày trong nước. Vua Lý Huệ Tông năm 1224 lui về tu ở chùa Chân Giáo sau khi truyền ngôi; vua Trần Thuận Tông năm 1398 bị buộc nhường ngôi rồi đi tu. Về hình thức đây là tự nguyện xuất gia, nhưng trong cả hai trường hợp, người đi tu sau đó đều bị giết theo sử chép. Chùa, quán ở đây đóng vai trò nơi giam lỏng có danh nghĩa đạo đức.
Bị ngoại bang bắt đi. Năm 1407, sau khi quân Minh đánh bại nhà Hồ, Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương bị bắt đưa về phương Bắc. Số phận về sau của hai người được các nguồn ghi không thống nhất. Người con trưởng là Hồ Nguyên Trừng, theo sử Minh, được dùng vào việc chế tạo vũ khí cho nhà Minh.
Tự bỏ nước ra đi. Vua Lê Chiêu Thống, vị vua cuối cùng của nhà Lê trung hưng, sau khi quân Thanh mà ông cầu viện bị đánh bại đầu năm 1789, đã chạy sang đất Thanh và sống những năm cuối đời ở Bắc Kinh, mất năm 1793. Đây là lưu vong hơn là lưu đày, nhưng kết quả cũng là một vị vua vĩnh viễn rời xa ngai. Theo nhiều tài liệu, phải đến đầu thế kỷ 19, dưới triều Gia Long, hài cốt của ông mới được đưa về nước.
Bị chính quyền bảo hộ đày ra nước ngoài. Hàm Nghi bị bắt cuối năm 1888 và bị đưa sang Algérie. Thành Thái bị ép thoái vị năm 1907, bị quản thúc trong nước, rồi năm 1916 cùng con là Duy Tân bị đưa sang đảo Réunion ở Ấn Độ Dương. Đây là những trường hợp lưu đày theo đúng nghĩa: một quyết định hành chính đưa người ra khỏi lãnh thổ để cắt đứt ảnh hưởng.
Hàm Nghi: hai vua cùng lúc và quyết định đày sang châu Phi
Hàm Nghi lên ngôi năm 1884 khi còn nhỏ tuổi, trong giai đoạn các phụ chính đại thần liên tục phế lập vua. Năm 1885, sau khi cuộc tấn công đồn Pháp ở kinh thành Huế thất bại, phụ chính Tôn Thất Thuyết đưa vua rời kinh thành ra vùng núi Quảng Trị và ban chiếu Cần Vương, kêu gọi sĩ phu và dân chúng đứng lên giúp vua. Phía Pháp đáp lại bằng cách đưa một người khác trong hoàng tộc lên ngôi ở Huế, tức vua Đồng Khánh.
Từ đó đất nước có hai vị vua: một ở kinh thành do Pháp bảo hộ, một ở vùng núi do phong trào Cần Vương ủng hộ. Đây là thế giằng co về chính danh, giống như thời Nam – Bắc triều, chỉ khác là lần này một bên được ngoại bang hậu thuẫn. Trong ba năm, Hàm Nghi là biểu tượng tập hợp của các cuộc khởi nghĩa ở nhiều tỉnh.
Cuối năm 1888, Hàm Nghi bị bắt. Chính quyền Pháp không đưa ông về Huế cũng không xử tử, mà đày sang Algérie, khi đó là thuộc địa của Pháp ở Bắc Phi. Quyết định này phản ánh đúng tính toán đã nói ở trên: giết vua sẽ tạo liệt sĩ, giữ vua trong nước sẽ để lại điểm tụ họp. Hàm Nghi sống phần đời còn lại ở Alger, học vẽ, lập gia đình và mất năm 1943, không bao giờ trở về quê hương.
Thành Thái và Duy Tân: hai cha con, một hòn đảo
Thành Thái, con của vua Dục Đức, lên ngôi năm 1889. Sử sách ghi ông có những hành động thể hiện tinh thần không phục tùng chính quyền bảo hộ. Năm 1907, Pháp buộc ông thoái vị, lấy lý do ông có bệnh không đủ sức trị nước. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là cái cớ, nguyên nhân thực là thái độ của vua. Sau khi thoái vị, ông bị quản thúc ở vùng Vũng Tàu.
Người được chọn lên ngôi tiếp theo lại là con trai của Thành Thái, khi đó khoảng bảy, tám tuổi, tức vua Duy Tân. Phía Pháp có lẽ kỳ vọng một vị vua nhỏ tuổi sẽ dễ điều khiển. Năm 1916, khi mới khoảng mười sáu tuổi, Duy Tân bí mật rời cung tham gia kế hoạch khởi nghĩa của các nhà yêu nước. Kế hoạch bị lộ, vua bị bắt sau ít ngày.
Chính quyền bảo hộ quyết định đày cả hai cha con sang đảo Réunion. Một vị vua đã bị phế từ trước và một vị vua vừa bị truất được đưa đến cùng một nơi xa xôi giữa Ấn Độ Dương. Trong thời gian ở đó, Duy Tân học tập và về sau tham gia quân đội phe Đồng minh trong Thế chiến thứ hai; ông mất cuối năm 1945 trong một tai nạn máy bay. Triều đình Huế được đặt vua mới là Khải Định, người được xem là hợp tác với chính quyền bảo hộ.
So sánh các trường hợp tiêu biểu
Bảng dưới đặt cạnh nhau các trường hợp vua rời ngai và bị đưa đi xa, để thấy điểm chung và khác biệt về cơ chế.
| Người | Thời điểm | Ai quyết định | Nơi đến | Người thay trên ngai |
|---|---|---|---|---|
| Hồ Quý Ly, Hồ Hán Thương | 1407 | Quân Minh sau chiến thắng | Phương Bắc | Không có, đất nước bị đô hộ |
| Lê Chiêu Thống | 1789 | Tự bỏ đi theo quân Thanh rút lui | Bắc Kinh | Nhà Tây Sơn nắm quyền |
| Hàm Nghi | 1888 bị bắt, đày năm sau | Chính quyền Pháp | Algérie | Đồng Khánh, đã lên ngôi từ năm 1885 |
| Thành Thái | 1907 thoái vị, 1916 đày | Chính quyền Pháp | Quản thúc trong nước rồi Réunion | Duy Tân, con ông |
| Duy Tân | 1916 | Chính quyền Pháp | Réunion | Khải Định |
Điểm chung nổi bật: trong các trường hợp do Pháp quyết định, ngôi vua không bỏ trống mà được lấp ngay bằng một người trong hoàng tộc được cho là dễ hợp tác. Lưu đày vì thế không nhằm xoá bỏ ngôi vua, mà để giữ lại cái ngai như một biểu tượng có ích cho chính quyền bảo hộ trong khi loại bỏ người ngồi không vừa ý.
Vì sao vua bị đày vẫn còn sức nặng
Một nghịch lý của lưu đày là nó thường làm tăng thay vì giảm uy tín của người bị đày trong mắt hậu thế. Hàm Nghi, Thành Thái, Duy Tân được nhiều thế hệ người Việt nhắc đến như những vị vua yêu nước, chính vì họ chịu cảnh xa xứ thay vì chấp nhận làm theo ý chính quyền bảo hộ. Trong khi đó, các vị vua ở lại trên ngai cùng thời thường bị đánh giá dè dặt hơn.
Cách đánh giá này cũng cần được đọc cẩn thận. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng không phải mọi việc của các vua bị đày đều được ghi chép đầy đủ, và hình ảnh của họ đã được xây dựng qua nhiều lớp kể chuyện. Phân biệt những gì có tư liệu với những gì là truyền khẩu là cần thiết, đặc biệt với các giai thoại về đời sống của các vua trong thời gian lưu đày.
Ở góc độ cơ chế chuyển giao quyền lực, lưu đày cho thấy một điều: tách được người khỏi ngai không có nghĩa là tách được danh nghĩa khỏi người. Một vị vua còn sống ở nơi xa vẫn là lời nhắc rằng người đang ngồi trên ngai không phải là người duy nhất có quyền ngồi đó.
Câu hỏi thường gặp
Vua Hàm Nghi bị đày đi đâu?
Vua Hàm Nghi bị bắt cuối năm 1888 và bị chính quyền Pháp đày sang Algérie ở Bắc Phi, khi đó là thuộc địa Pháp. Ông sống ở Alger, học vẽ, lập gia đình và mất ở đó năm 1943, không trở về Việt Nam.
Vì sao vua Thành Thái và Duy Tân bị đày cùng nhau?
Năm 1916, sau khi kế hoạch khởi nghĩa có vua Duy Tân tham gia bị lộ, chính quyền Pháp quyết định đày Duy Tân. Thành Thái, cha ông, đã bị ép thoái vị từ năm 1907 và đang bị quản thúc, cũng bị đưa đi cùng sang đảo Réunion để cắt hẳn ảnh hưởng của dòng vua này trong nước.
Đảo Réunion ở đâu?
Réunion là một hòn đảo ở Ấn Độ Dương, phía đông Madagascar, thuộc Pháp từ lâu. Vị trí xa xôi, cách Việt Nam hàng nghìn cây số, là lý do nó được chọn làm nơi đày những người mà chính quyền thuộc địa muốn cách ly.
Lê Chiêu Thống có bị lưu đày không?
Không hẳn. Lê Chiêu Thống tự bỏ nước theo quân Thanh rút lui sau thất bại đầu năm 1789 và sống ở Bắc Kinh đến khi mất năm 1793. Đây là lưu vong do hoàn cảnh chính trị hơn là bị một chính quyền ra lệnh đày. Việc ông cầu viện quân Thanh bị nhiều sử gia phê phán.
Vua bị đày có còn được coi là vua không?
Về pháp lý, khi đã bị phế hoặc thoái vị, họ không còn là vua đương nhiệm. Nhưng trong mắt những người ủng hộ, họ vẫn là vua chính danh. Hàm Nghi là ví dụ: phong trào Cần Vương tiếp tục nhân danh ông ngay cả khi ở Huế đã có vua Đồng Khánh.
Vì sao Pháp không xử tử các vua chống đối?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc xử tử một vị vua sẽ biến người đó thành biểu tượng tử đạo và gây phản ứng mạnh trong dân chúng. Lưu đày đạt được mục tiêu cách ly mà tránh được hệ quả này, đồng thời giữ cho ngôi vua ở Huế tiếp tục tồn tại dưới sự kiểm soát của chính quyền bảo hộ.