Khi người nối ngôi còn nhỏ tuổi, triều đình quân chủ giao quyền điều hành cho một hoặc vài người làm thay vua cho đến khi vua đủ tuổi tự trị. Ở Việt Nam, người đó có thể là thái hậu, theo kiểu buông rèm nghe chính sự; là một đại thần được giao phụ chính theo di chiếu; hoặc từ đầu thế kỷ 20 là một hội đồng phụ chính. Trên danh nghĩa, quyền vẫn là của vua; trên thực tế, ai làm thay vua thì nắm quyền.
Vua nhỏ tuổi không phải trường hợp hiếm. Chỉ riêng nhà Lý đã có nhiều vua lên ngôi khi còn là trẻ nhỏ. Bài này giải thích các hình thức nhiếp chính và phụ chính, cách quyền được giao và trả lại, những rủi ro đi kèm, và vì sao giai đoạn vua nhỏ tuổi thường là lúc quyền thần xuất hiện hoặc triều đại đổi chủ.
Vì sao nhiều vua lên ngôi khi còn là trẻ nhỏ
Nguyên nhân thứ nhất là quy tắc kế vị. Khi ưu tiên con đích, con trưởng, tuổi tác của người thừa kế không được tính đến. Nếu vua băng khi con trưởng mới vài tuổi, người con ấy vẫn là người nối ngôi hợp pháp. Bỏ qua để chọn một người lớn tuổi hơn, chẳng hạn chú của vua, sẽ phá vỡ thứ tự và mở đường cho tranh chấp.
Nguyên nhân thứ hai là tuổi thọ. Nhiều vua thời quân chủ mất khi còn trẻ, vì bệnh, vì chiến tranh hoặc vì những biến cố trong cung. Con của họ vì thế cũng còn nhỏ khi phải lên ngôi. Theo các bộ sử phổ biến, vua Lý Nhân Tông lên ngôi năm 1072 khi mới khoảng sáu, bảy tuổi; Lý Anh Tông và Lý Cao Tông đều lên ngôi khi khoảng ba tuổi.
Nguyên nhân thứ ba, ít được nói ra nhưng quan trọng, là ý đồ của người nắm quyền. Một vị vua nhỏ tuổi là vị vua dễ điều khiển. Có những lần người đứng sau chủ động chọn hoặc giữ một vị vua nhỏ tuổi trên ngai chính vì lý do này, như Trần Thiếu Đế năm 1398 lên ngôi khi khoảng ba tuổi, hay Duy Tân năm 1907 khi khoảng bảy, tám tuổi.
Ba hình thức làm thay vua
Tuỳ hoàn cảnh và triều đại, việc làm thay vua nhỏ tuổi được tổ chức theo những hình thức khác nhau. Bảng dưới so sánh ba hình thức chính ở Việt Nam.
| Hình thức | Người nắm quyền | Cơ sở chính danh | Ví dụ theo sử chép |
|---|---|---|---|
| Thái hậu buông rèm nghe chính sự | Mẹ hoặc bà của vua | Đạo hiếu, quyền của mẹ đối với con | Linh Nhân thái hậu thời Lý Nhân Tông; thái hậu Nguyễn Thị Anh thời Lê Nhân Tông |
| Đại thần phụ chính | Một hoặc vài đại thần được vua trước giao | Di chiếu của vua trước | Tô Hiến Thành thời Lý Cao Tông; Lê Sát thời Lê Thái Tông; các phụ chính theo di chiếu Tự Đức |
| Hội đồng phụ chính | Một nhóm quan, có sự giám sát của bên ngoài | Quyết định của triều đình và chính quyền bảo hộ | Thời Duy Tân và những năm đầu Bảo Đại |
Buông rèm nghe chính sự là cách gọi lấy từ hình ảnh thái hậu ngồi sau tấm rèm khi triều thần tâu việc, vì theo lễ, phụ nữ không ngồi đối diện quan lại. Hình thức này có nguồn gốc ở các triều đình Trung Hoa và được dùng ở Đại Việt khi phù hợp. Ba hình thức đôi khi kết hợp: thái hậu giữ danh nghĩa, đại thần lo việc thực.
Tô Hiến Thành: hình mẫu phụ chính mà sử gia ca ngợi
Khi vua Lý Anh Tông mất năm 1175, ngôi vua thuộc về thái tử Long Cán, khi đó khoảng ba tuổi, tức Lý Cao Tông. Thái úy Tô Hiến Thành được giao phụ chính. Theo Toàn thư, Chiêu Linh thái hậu muốn đưa con mình là Long Xưởng, người từng được lập làm thái tử rồi bị phế, lên ngôi thay, và đã sai người đem vàng bạc đến nhà Tô Hiến Thành; ông từ chối, nói rằng không thể làm trái di chiếu của vua trước.
Câu chuyện này được các sử gia đời sau nhắc nhiều như hình mẫu của một phụ chính trung thành: nắm quyền mà không lạm quyền, giữ đúng thứ tự kế vị dù chịu sức ép từ trong cung. Cũng theo sử chép, khi ông ốm nặng, thái hậu hỏi ai có thể thay, ông tiến cử người mà ông cho là giỏi nhất chứ không phải người hầu hạ mình chu đáo nhất. Những chi tiết này mang màu sắc giáo huấn nhưng được chép trong chính sử, không phải dã sử.
Ở góc độ cơ chế, trường hợp Tô Hiến Thành cho thấy một điều: hệ thống phụ chính hoạt động tốt khi người phụ chính có uy tín, được di chiếu bảo đảm và chính mình không có tham vọng. Hệ thống không có cơ chế nào tự bảo vệ nếu điều kiện thứ ba không có. Sau khi Tô Hiến Thành mất năm 1179, triều Lý dưới thời Cao Tông dần suy yếu, mở đầu cho chuỗi biến cố dẫn tới sự kết thúc của nhà Lý.
Những rủi ro của thời vua nhỏ tuổi
Người làm thay trở thành quyền thần. Khi đã quen nắm quyền nhiều năm, người phụ chính hoặc phe cánh của họ khó buông tay. Một số trường hợp, như Đỗ Anh Vũ dưới thời vua Lý Anh Tông theo sử chép, cho thấy người được trao quyền có thể biến nó thành quyền lực riêng, gây oán giận trong triều.
Tranh giành giữa thái hậu và đại thần. Khi có nhiều người cùng có danh nghĩa làm thay vua, xung đột dễ xảy ra. Ngay đầu thời Lý Nhân Tông, sử chép có sự tranh chấp quyền lực giữa hai bà thái hậu, kết thúc bằng việc một bà bị giết. Những vụ như vậy để lại vết thương lâu dài trong cung.
Thanh trừng khi vua thân chính. Khi vua lớn lên và tự cầm quyền, người phụ chính cũ có thể bị coi là mối đe doạ. Lê Sát, phụ chính thời Lê Thái Tông, bị buộc tội chuyên quyền và phải chết năm 1437, khi vua bắt đầu tự quyết. Đây là cái giá mà nhiều phụ chính phải trả, bất kể họ đã làm tốt hay không.
Mở đường cho đổi triều. Hầu hết các cuộc đổi triều lớn ở Đại Việt đều xảy ra khi trên ngai là một vị vua nhỏ tuổi hoặc yếu thế: Đinh Toàn năm 980, Lý Chiêu Hoàng năm 1225, Trần Thiếu Đế năm 1400. Vua nhỏ tuổi không gây ra đổi triều, nhưng tạo ra khoảng trống để người khác lấp vào.
Vua nhỏ tuổi học làm vua như thế nào
Ngồi trên ngai từ khi còn nhỏ không có nghĩa là vua được để mặc. Triều đình cử các quan có học vấn làm thầy giảng sách cho vua, dạy kinh điển Nho gia, sử sách và lễ nghi. Thời Nguyễn có lệ các buổi giảng sách cho vua gọi là kinh diên, nơi các quan giảng giải sách vở và bàn về đạo trị nước. Những buổi này vừa là lớp học, vừa là dịp để các đại thần định hướng tư tưởng của vị vua tương lai.
Vua nhỏ tuổi cũng được đưa ra dự các buổi chầu, ngồi trên ngai trong khi người phụ chính hoặc thái hậu thực sự quyết việc. Việc có mặt này mang tính nghi lễ nhưng cũng là cách để vua quen với bộ máy, nhận mặt quan lại và hiểu cách một việc được trình lên, bàn bạc và quyết định.
Chính quá trình học này cũng là nơi diễn ra cuộc giằng co ngầm. Ai dạy vua, dạy gì, ai được gần vua hằng ngày, những điều đó ảnh hưởng đến việc vua sẽ tin ai khi thân chính. Vì thế, người nắm quyền trong thời vua nhỏ tuổi thường rất chú ý đến việc chọn thầy và chọn người hầu cận cho vua.
Khi nào quyền được trả lại: vua thân chính
Thân chính nghĩa là vua tự mình điều hành chính sự. Không có một độ tuổi được luật hoá cho việc này; thường là khi vua đã đến tuổi trưởng thành theo quan niệm thời đó, khoảng mười lăm đến mười tám tuổi, hoặc khi vua đã lập gia đình. Việc thân chính có khi diễn ra êm thấm, người phụ chính tự rút lui; có khi phải qua một cuộc va chạm.
Thời điểm thân chính cũng là lúc bộ máy triều đình được sắp xếp lại. Vua mới tự quyết thường muốn đưa người của mình vào các vị trí quan trọng, thay những người do phụ chính bổ nhiệm. Đây là lý do nhiều cuộc thanh trừng triều chính trong sử xảy ra không lâu sau khi vua bắt đầu thân chính.
Ở thời Nguyễn đầu thế kỷ 20, việc thân chính còn phụ thuộc vào chính quyền bảo hộ. Vua Bảo Đại lên ngôi năm 1926 khi còn đang học ở Pháp; trong thời gian đó triều đình do một hội đồng phụ chính lo việc. Đến năm 1932 ông mới về nước và bắt đầu trực tiếp điều hành, trong phạm vi quyền hạn mà chế độ bảo hộ cho phép.
Đặt cạnh các triều đình khác
Hình thức thái hậu buông rèm phổ biến ở các triều đình Trung Hoa, với những trường hợp nổi tiếng như Võ Tắc Thiên ở giai đoạn đầu, hay Từ Hy thái hậu cuối nhà Thanh nắm quyền qua nhiều đời vua nhỏ tuổi. Ở châu Âu, chế độ nhiếp chính cũng thường được giao cho mẹ vua; chẳng hạn khi Louis XIV lên ngôi vua Pháp năm 1643 lúc mới bốn tuổi, mẹ ông là Anne d’Autriche làm nhiếp chính cùng với hồng y Mazarin điều hành công việc.
Điểm giống nhau giữa các nơi là thời gian nhiếp chính luôn được coi là tạm thời, và quyền của người nhiếp chính về danh nghĩa đều xuất phát từ vị vua nhỏ. Điểm khác là mức độ thể chế hoá. Một số nước châu Âu về sau có quy định khá rõ về tuổi thành niên của vua và thành phần hội đồng nhiếp chính; ở Đại Việt, mọi thứ chủ yếu dựa vào di chiếu và thực tế quyền lực từng lúc.
Hiểu điểm khác này giúp lý giải vì sao ở Việt Nam, giai đoạn vua nhỏ tuổi thường gắn với biến động. Khi không có quy tắc rõ ràng, quyền lực đi theo người mạnh nhất, và người mạnh nhất không phải lúc nào cũng là người trung thành nhất với ngai vàng.
Câu hỏi thường gặp
Nhiếp chính và phụ chính khác nhau thế nào?
Hai từ thường được dùng gần nghĩa. Nhiếp chính nhấn mạnh việc nắm trọn quyền làm thay vua, phụ chính nhấn mạnh việc giúp vua lo chính sự. Trong sử Việt, đại thần được giao giúp vua nhỏ thường được gọi là phụ chính, còn thái hậu làm thay vua thường được mô tả là buông rèm nghe chính sự hoặc nhiếp chính.
Vua nhỏ tuổi nhất lên ngôi ở Việt Nam là ai?
Có vài vị vua lên ngôi khi mới khoảng một đến ba tuổi theo sử chép, như Lê Nhân Tông năm 1442, Lý Anh Tông và Lý Cao Tông. Tuổi chính xác đôi khi được tính khác nhau giữa tuổi mụ và tuổi thực, nên khi so sánh cần kiểm tra cách tính của tài liệu.
Vì sao thái hậu ngồi sau rèm khi nghe chính sự?
Theo lễ giáo thời đó, phụ nữ không trực tiếp đối diện các quan nam giới trong triều. Tấm rèm vừa giữ lễ vừa cho phép thái hậu nghe và quyết định. Hình thức này có nguồn gốc từ các triều đình Trung Hoa và trở thành cách gọi chung cho việc thái hậu nắm quyền thay vua nhỏ.
Phụ chính có được tự ý thay vua không?
Về nguyên tắc thì không; người phụ chính có nhiệm vụ giữ ngôi cho vua đến khi vua thân chính. Nhưng trên thực tế, đã có những phụ chính nhân danh di chiếu để phế vua, như năm 1883 dưới triều Nguyễn. Đây là chỗ mà quyền giữ ngôi có thể biến thành quyền chọn vua.
Vua thân chính lúc bao nhiêu tuổi?
Không có độ tuổi cố định. Thường là khi vua đến tuổi trưởng thành theo quan niệm thời đó, khoảng mười lăm đến mười tám tuổi, hoặc sau khi lập gia đình. Thời điểm thực tế còn phụ thuộc vào thái độ của người đang nắm quyền và sức ép của các phe trong triều.
Thời vua nhỏ tuổi có phải lúc nào cũng loạn không?
Không. Thời Lý Nhân Tông, dù vua lên ngôi khi còn nhỏ, triều đình vẫn ổn định và đạt được nhiều thành tựu nhờ có thái hậu và các đại thần có năng lực. Vua nhỏ tuổi là một rủi ro, còn kết quả phụ thuộc vào những người làm thay vua và hoàn cảnh chung.