Năm 1400, Lê Quý Ly phế vua Trần Thiếu Đế, cháu ngoại của mình, rồi lên ngôi, đổi lại họ Hồ và đặt quốc hiệu Đại Ngu, chấm dứt nhà Trần sau hơn một thế kỷ rưỡi. Cuộc chuyển giao này không xảy ra trong một ngày. Nó là kết quả của gần ba mươi năm Quý Ly thăng tiến trong triều, được một thượng hoàng tin dùng, kết thông gia nhiều lớp với hoàng tộc, dần nắm quân đội và bộ máy, rồi loại bỏ những người phản đối.
Các cải cách của Hồ Quý Ly và nguyên nhân nhà Hồ thất bại trước quân Minh là đề tài đã có nhiều bài phân tích riêng. Bài này chỉ đi theo một trục: quyền lực đã chuyển từ họ Trần sang họ Hồ bằng những con đường nào, những thiết chế nào của chính nhà Trần đã bị dùng để làm việc đó, và các thời đại đánh giá cách lên ngôi này ra sao.
Xuất phát điểm: một người họ ngoại trong cung Trần
Theo sử chép, tổ tiên Quý Ly là người họ Hồ, đời sau đến sống ở vùng Thanh Hoá và đổi theo họ Lê của người cha nuôi. Hai người cô của ông vào cung làm phi của vua Trần Minh Tông, một người là mẹ của vua Trần Nghệ Tông, người kia là mẹ của vua Trần Duệ Tông. Như vậy, đối với hai vị vua này, Quý Ly là anh em con cô con cậu.
Quan hệ đó đưa Quý Ly vào vòng thân cận của hoàng gia ngay từ đầu. Ông còn lấy công chúa Huy Ninh, theo nhiều tài liệu là em gái vua Nghệ Tông, làm vợ, trở thành em rể của vua. Nhà Trần vốn giữ quyền trong họ bằng hôn nhân nội tộc, nhưng ở cuối triều, chính những mối dây thông gia với người ngoài họ như thế này lại mở cửa cho quyền lực đi ra.
Từ những năm 1370, Quý Ly được giao các chức vụ quan trọng về quân sự và triều chính. Những cuộc chiến kéo dài với Chiêm Thành trong giai đoạn này khiến người có năng lực cầm quân được trọng dụng, và Quý Ly là một trong những người được thượng hoàng tin cậy nhất. Sử chép thượng hoàng Nghệ Tông từng ban cho ông thanh gươm có khắc lời khen văn võ toàn tài, quân thần đồng đức, một biểu hiện tin dùng đặc biệt.
Thượng hoàng Nghệ Tông: người mở cửa
Như đã nói trong bài về chế độ thái thượng hoàng, Trần Nghệ Tông giữ ngôi thượng hoàng qua nhiều đời vua và là người quyết định thật sự trong triều. Toàn bộ con đường của Quý Ly phụ thuộc vào sự tin dùng này. Năm 1388, vua Trần Phế Đế cùng một số người bàn việc hạn chế quyền của Quý Ly; theo sử chép, việc bị lộ và chính thượng hoàng Nghệ Tông phế vua, giáng làm Linh Đức vương, rồi vua bị giết.
Thượng hoàng lập con mình là Trần Thuận Tông lên thay. Thuận Tông lấy con gái của Quý Ly, nên Quý Ly giờ là bố vợ của vua đương nhiệm. Đây là bước ngoặt: lần đầu tiên, việc phế lập vua được thực hiện để bảo vệ một người ngoài họ Trần, và người được đưa lên lại là con rể của chính người đó.
Đánh giá Nghệ Tông vì thế là một phần không tách được khi bàn về năm 1400. Có sử gia trách ông đã tự tay dỡ hàng rào bảo vệ ngôi nhà Trần; có người cho rằng ông ở thế khó, triều đình suy kiệt, tôn thất ít người tài, buộc phải dựa vào người có năng lực. Dù theo cách nào, khi Nghệ Tông mất năm 1394, không còn ai trong hoàng tộc đủ uy và đủ quyền để kiềm chế Quý Ly.
Sáu năm từ khi thượng hoàng mất đến khi đổi triều
Theo trình tự các bộ sử phổ biến, giai đoạn từ năm 1394 đến năm 1400 diễn ra qua những bước sau. Mỗi bước thu hẹp thêm không gian của họ Trần.
- Sau khi Nghệ Tông mất, Quý Ly nhận những chức vị phụ chính ngày càng cao, tước hiệu cuối cùng trước khi lên ngôi đã ở mức chỉ dưới vua.
- Năm 1397, Quý Ly cho xây thành ở vùng An Tôn, Thanh Hoá, gọi là Tây Đô, rồi ép triều đình rời Thăng Long về đây. Trung tâm quyền lực chuyển về vùng đất quê ông, nơi ông có lực lượng ủng hộ.
- Năm 1398, vua Thuận Tông bị buộc nhường ngôi cho con là Trần Thiếu Đế, khi đó mới khoảng ba tuổi, rồi đi tu. Năm sau, sử chép Thuận Tông bị giết theo lệnh Quý Ly.
- Năm 1399, một nhóm quan võ và tôn thất, trong đó có tướng Trần Khát Chân, mưu giết Quý Ly nhưng việc bị lộ. Theo Toàn thư, hơn ba trăm bảy mươi người bị liên luỵ và bị giết. Lực lượng trung thành với nhà Trần trong triều gần như bị xoá sạch.
- Năm 1400, Quý Ly phế Thiếu Đế. Vì là cháu ngoại, Thiếu Đế không bị giết mà được phong tước. Quý Ly lên ngôi, khôi phục họ Hồ của tổ tiên, đặt quốc hiệu Đại Ngu.
- Cũng trong năm 1400, Hồ Quý Ly nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương, tự làm thái thượng hoàng và tiếp tục điều hành, lặp lại đúng mô hình của nhà Trần.
Đặt các bước cạnh nhau, có thể thấy một điểm đáng chú ý: Quý Ly dùng gần như toàn bộ công cụ của chính nhà Trần, từ uy quyền thượng hoàng, việc phế lập, hôn nhân với hoàng gia, cho đến chế độ thái thượng hoàng sau khi lên ngôi. Những thiết chế vốn được tạo ra để giữ ngôi cho họ Trần đã trở thành con đường đưa ngôi sang họ khác.
Ba điểm khiến năm 1400 khác với các lần đổi triều trước
Không có khoảng trống ngôi vua. Năm 1009 vua cũ vừa mất, năm 1225 vua cũ không có con trai. Năm 1400 nhà Trần vẫn có vua, dù nhỏ tuổi, và vẫn còn nhiều tôn thất. Quý Ly phải chủ động tạo ra khoảng trống bằng phế lập và thanh trừng, điều khiến cuộc chuyển giao mang màu sắc cưỡng đoạt rõ hơn.
Người lên ngôi là bậc ông ngoại của vua cũ. Quan hệ huyết thống giữa người mất ngôi và người được ngôi rất gần. Điều này vừa giúp Quý Ly có lý do giữ mạng cho Thiếu Đế, vừa khiến việc truất ngôi cháu mình bị dư luận Nho gia đương thời và về sau phê phán gay gắt.
Dời trung tâm quyền lực trước khi đổi triều. Việc chuyển kinh đô về Tây Đô trước khi lên ngôi là một bước chuẩn bị mà các cuộc chuyển giao trước không có. Nó đưa triều đình ra khỏi Thăng Long, nơi họ Trần có gốc rễ, đến nơi người họ Hồ kiểm soát.
Thanh trừng quy mô lớn ngay trước khi lên ngôi. Các cuộc chuyển giao năm 1009 và 1225 đều có bạo lực, nhưng chủ yếu sau khi người mới đã lên ngôi và nhắm vào một số ít người. Năm 1399, trước khi đổi triều, hàng trăm người bị giết sau vụ mưu sát bất thành. Việc loại bỏ đối lập trước như vậy làm cho cuộc lên ngôi năm sau diễn ra không còn trở ngại trong triều, nhưng cũng để lại một ký ức nặng nề trong tầng lớp quan lại và sĩ phu, ảnh hưởng đến việc họ có ủng hộ triều mới hay không khi đất nước gặp nguy.
Hậu thế đánh giá cách lên ngôi của Hồ Quý Ly
Sử gia Nho gia thời Lê, chịu ảnh hưởng của quan niệm trung quân và của bối cảnh nhà Hồ để mất nước vào tay quân Minh, nhìn chung coi Hồ Quý Ly là người cướp ngôi. Toàn thư không xếp nhà Hồ thành một kỷ riêng ngang hàng các triều chính thống mà đặt trong phần cuối nhà Trần, một lựa chọn biên soạn thể hiện rõ thái độ.
Từ thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu tách việc đánh giá cách lên ngôi khỏi việc đánh giá nội dung cải cách. Có thể không tán thành những vụ thanh trừng và việc phế vua, nhưng vẫn ghi nhận những chính sách của ông về tiền tệ, hạn điền, giáo dục, quân sự là nỗ lực có tầm nhìn. Ngược lại, cũng có người cho rằng chính cách lên ngôi bằng bạo lực và sự vội vã của cải cách đã khiến lòng người không theo, một yếu tố được nhắc nhiều khi giải thích thất bại năm 1407.
Với câu hỏi cơ chế, bài học của năm 1400 khá rõ: một triều đại dựa vào lòng tin cá nhân của người đứng đầu, như sự tin dùng của Nghệ Tông, có thể mất ngôi chính qua kênh lòng tin ấy. Và một cuộc chuyển giao càng phải dùng nhiều bạo lực để tạo khoảng trống, thì triều mới càng khó xây dựng được tính chính danh, nhất là khi ngay sau đó phải đối diện ngoại xâm. Năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị quân Minh bắt đưa về phương Bắc, và nhà Hồ chấm dứt chỉ sau bảy năm.
Những thiết chế nhà Trần bị dùng ngược lại
Bảng dưới đối chiếu mục đích ban đầu của một số thiết chế triều Trần với cách chúng được dùng trong giai đoạn 1388–1400.
| Thiết chế | Mục đích ban đầu | Cách được dùng cuối thế kỷ 14 |
|---|---|---|
| Chế độ thái thượng hoàng | Giữ ngôi ổn định, kèm cặp vua trẻ | Thượng hoàng dùng quyền phế vua để bảo vệ một đại thần ngoài họ |
| Hôn nhân với hoàng gia | Giữ quyền lực trong mạng lưới thân tộc | Người họ ngoại trở thành bố vợ, rồi ông ngoại của vua |
| Lập vua nhỏ tuổi | Bảo đảm thứ tự kế vị theo dòng đích | Đưa lên vua ba tuổi để người phụ chính toàn quyền |
| Chiếu nhường ngôi | Thể hiện lý tưởng thiện nhượng | Hợp thức hoá việc truất ngôi đã được sắp đặt |
| Kinh đô Thăng Long | Trung tâm ổn định của triều Lý và Trần | Bị bỏ lại khi triều đình bị chuyển về Tây Đô |
Đây không phải lỗi thiết kế riêng của nhà Trần. Bất cứ cơ chế nào tập trung quyền vào một vài người cũng có thể bị sử dụng theo hướng ngược lại khi những người đó thay đổi. Điều làm nhà Trần dễ tổn thương ở cuối triều là sự kết hợp cùng lúc của nhiều yếu tố: vua nhỏ, thượng hoàng già, chiến tranh kéo dài, tôn thất suy yếu và một đại thần có năng lực lẫn tham vọng.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Quý Ly lên ngôi năm nào?
Theo sử liệu phổ biến, Hồ Quý Ly lên ngôi năm 1400 sau khi phế vua Trần Thiếu Đế, đặt quốc hiệu Đại Ngu. Cũng trong năm đó ông nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương và làm thái thượng hoàng, nhưng vẫn nắm quyền điều hành cho đến khi nhà Hồ mất năm 1407.
Vì sao Lê Quý Ly đổi sang họ Hồ?
Theo sử chép, tổ tiên ông vốn họ Hồ, đời sau làm con nuôi một người họ Lê nên đổi theo họ Lê. Khi lên ngôi, ông khôi phục họ Hồ. Việc này vừa là chuyện dòng họ, vừa giúp tạo dựng hình ảnh một triều đại mới có gốc tích riêng.
Trần Thiếu Đế có bị giết không?
Theo sử chép, Thiếu Đế không bị giết vì là cháu ngoại của Hồ Quý Ly; ông được phong tước sau khi bị phế. Đây là điểm khác so với cha ông là vua Thuận Tông, người bị giết năm 1399 sau khi đã nhường ngôi và đi tu.
Vì sao Hồ Quý Ly dời đô vào Thanh Hoá?
Sử chép năm 1397 ông cho xây thành Tây Đô và chuyển triều đình về đó. Có ý kiến nhấn mạnh lý do phòng thủ trước nguy cơ phương Bắc, có ý kiến nhấn mạnh việc rời khỏi Thăng Long, nơi họ Trần có gốc rễ, để về vùng đất quê họ Hồ. Hai lý do có thể cùng tồn tại.
Toàn thư có công nhận nhà Hồ là một triều đại không?
Toàn thư ghi đủ các sự kiện thời Hồ nhưng không đặt nhà Hồ thành một kỷ chính thống riêng, mà xếp trong phần cuối nhà Trần, thể hiện quan điểm coi nhà Hồ là cướp ngôi. Sách phổ thông ngày nay vẫn gọi là nhà Hồ và tính như một triều đại trong dòng lịch sử.
Có nên gọi Hồ Quý Ly là kẻ cướp ngôi không?
Cách gọi này phản ánh quan điểm sử Nho gia. Giới nghiên cứu hiện đại thường mô tả sự kiện trung tính hơn: ông nắm quyền dần dần rồi truất ngôi vua Trần, đồng thời đánh giá riêng phần cải cách. Khi viết, nên nói rõ cách gọi nào thuộc về quan điểm nào thay vì dùng một nhãn duy nhất.