QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

Hoàng đế Akbar: vị vua Mogul lên ngôi năm 13 tuổi và chính sách khoan dung tôn giáo

Akbar lên ngôi năm 1556 lúc 13 tuổi, mở rộng đế quốc Mogul, bỏ thuế jizya, lập điện tranh luận ở Fatehpur Sikri. Hậu thế nhìn ông qua nhiều góc khác nhau.

Visitors seen from behind walking through a vast courtyard of red sandstone palaces and open pavilions at Fatehpur Sikri near Agra, India, hazy winter morning

Akbar (1542–1605) là hoàng đế thứ ba của triều Mogul ở Ấn Độ, lên ngôi năm 1556 khi mới 13 tuổi và trị vì gần năm mươi năm. Dưới thời ông, đế quốc Mogul mở rộng từ vùng Bắc Ấn ra gần khắp tiểu lục địa phía bắc cao nguyên Deccan, đồng thời hình thành một bộ máy hành chính và thuế khoá vận hành suốt hơn một thế kỷ sau. Người Ấn Độ thường gọi ông là Akbar Đại đế.

Akbar nổi tiếng nhất vì chính sách khoan dung với các tôn giáo khác nhau trong một đế quốc mà người đứng đầu theo đạo Hồi còn phần lớn thần dân theo đạo Hindu. Nhưng hình ảnh ấy chỉ là một mặt. Bài này kể ông lên ngôi trong hoàn cảnh nào, bộ máy ông dựng lên ra sao, những cuộc chinh phục có mặt tàn khốc thế nào, và vì sao các sử gia đương thời đã viết về ông theo những cách trái ngược nhau.

Sinh ra trong cảnh lưu vong, lên ngôi giữa chiến tranh

Akbar sinh ngày 15 tháng 10 năm 1542 ở Umarkot, vùng Sindh, trong lúc cha ông là hoàng đế Humayun đang chạy trốn sau khi bị Sher Shah Suri đánh bại và mất ngôi. Ông nội của ông là Babur, người lập ra triều Mogul năm 1526, mang dòng dõi Timur và Thành Cát Tư Hãn. Tuổi thơ của Akbar trôi qua giữa những cuộc chạy loạn; có thời gian cậu bé sống trong tay người chú đối địch ở Kandahar và Kabul.

Năm 1555, Humayun giành lại Delhi, nhưng chỉ vài tháng sau, đầu năm 1556, ông ngã từ cầu thang thư viện và qua đời. Akbar mười ba tuổi được tôn lên ngôi khi đang ở vùng Punjab. Đế quốc lúc ấy chỉ là một dải đất nhỏ, đang bị đe doạ nghiêm trọng: tướng Hemu, người phục vụ một nhánh hậu duệ của Sher Shah, chiếm được Delhi và Agra.

Người giữ vận mệnh của vị vua trẻ là Bairam Khan, đại thần giữ quyền nhiếp chính. Tháng 11 năm 1556, quân Mogul đánh bại quân Hemu trong trận Panipat lần thứ hai. Hemu bị thương, bị bắt và bị giết; sử liệu Mogul về sau chép những chi tiết khác nhau về việc ai ra tay. Chiến thắng này mở đường cho triều Mogul trở lại vững chắc ở Bắc Ấn.

Từ thiếu niên dưới quyền nhiếp chính đến hoàng đế tự quyết

Bốn năm của Bairam Khan. Từ 1556 đến 1560, Bairam Khan điều hành triều chính. Ông là người có công lớn nhưng cũng tạo ra nhiều đối thủ trong triều. Năm 1560, khi Akbar khoảng mười tám tuổi, nhà vua cho bãi chức Bairam Khan, đề nghị ông đi hành hương đến Mecca. Trên đường đi, Bairam Khan bị ám sát. Akbar nhận nuôi người con trai nhỏ của ông, về sau thành một trong những đại thần quan trọng của triều đình.

Những năm phe cung cấm ảnh hưởng. Đầu thập niên 1560, nhóm của nhũ mẫu Maham Anga và con trai bà là Adham Khan có ảnh hưởng lớn trong triều. Năm 1562, Adham Khan giết một đại thần ngay trong cung; Akbar tự tay xử lý và cho ném Adham Khan từ trên tường thành xuống. Từ sau sự việc này, nhà vua nắm trọn quyền điều hành.

Một vị vua không biết chữ. Các nguồn đương thời cho thấy Akbar không đọc viết thông thạo, dù đã được thầy dạy từ nhỏ. Một số nhà nghiên cứu hiện đại đoán ông có khó khăn về đọc. Điều này không ngăn ông say mê tri thức: ông sai người đọc sách cho mình nghe hằng ngày và xây dựng một thư viện lớn với hàng nghìn bản chép tay.

Mở rộng lãnh thổ. Trong ba thập niên tiếp theo, Akbar chinh phục Malwa, Gujarat, Bengal, Kashmir, Sindh và phần lớn Rajputana, rồi tiến xuống bắc Deccan. Một số cuộc chinh phục, như cuộc vây thành Chittor năm 1567–1568, kết thúc bằng cuộc tàn sát dân trong thành, được chính sử liệu Mogul ghi lại. Mặt này cần được nhắc khi nói về hình ảnh khoan dung của ông.

Bộ máy cai trị: mansabdar, thuế ruộng và các tỉnh

Thành tựu bền nhất của Akbar có lẽ là bộ máy hành chính. Các thiết chế chính được tóm lược dưới đây.

Thiết chếCách vận hànhÝ nghĩa
Hệ thống mansabdarMỗi quan chức, quân sự hay dân sự, được xếp một cấp bậc bằng con số, quy định lương và số kỵ binh phải nuôiGắn giới quý tộc trực tiếp với hoàng đế, không phải với đất đai cha truyền con nối
Thuế ruộng theo khảo sátDưới sự chỉ đạo của đại thần Todar Mal, ruộng được đo đạc, thuế tính theo năng suất trung bình mười nămỔn định nguồn thu, giảm tuỳ tiện
Chia đế quốc thành các tỉnhMỗi tỉnh (subah) có các quan phụ trách quân sự, tài chính, tư pháp riêngTránh dồn quyền vào một người ở địa phương
Kết thông gia với các vương công RajputHoàng đế cưới con gái các dòng họ Rajput, giao cho họ chức vụ caoBiến đối thủ thành trụ cột của đế quốc
Ghi chép hành chính bằng tiếng Ba TưTiếng Ba Tư là ngôn ngữ chính thức của triều đìnhThống nhất giấy tờ trên lãnh thổ đa ngôn ngữ

Hệ thống mansabdar không cho quan chức giữ một vùng đất cố định quá lâu; quyền thu thuế trên đất được giao (jagir) thường bị luân chuyển. Cách làm này hạn chế các thế lực địa phương, nhưng về lâu dài cũng khiến người được giao đất ít quan tâm đầu tư cho vùng đó. Đây là một trong những vấn đề các nhà nghiên cứu thường nêu khi bàn về sự suy yếu của đế quốc Mogul vào thế kỷ 18.

Năm 1562, Akbar cưới con gái của vương công xứ Amber, về sau được gọi là Mariam-uz-Zamani, mẹ của hoàng đế kế vị Jahangir. Bà không phải cải đạo và vẫn giữ tập quán của mình trong cung, một chi tiết thường được dẫn để minh hoạ chính sách của Akbar.

Chính sách tôn giáo: bỏ thuế jizya, điện tranh luận và Din-i Ilahi

Năm 1563, Akbar bãi bỏ loại thuế đánh vào khách hành hương Hindu, và năm 1564 bãi bỏ thuế jizya, khoản thuế đầu người mà người không theo đạo Hồi phải nộp dưới nhiều triều đại Hồi giáo. Với một đế quốc mà đa số dân chúng theo đạo Hindu, đây là thay đổi có tác động thực tế lớn, đồng thời giúp ông có được sự ủng hộ của các vương công Rajput.

Năm 1575, ở kinh đô mới Fatehpur Sikri, ông cho xây Ibadat Khana, tạm dịch là điện thờ phụng, ban đầu dành cho các học giả Hồi giáo tranh luận với nhau. Dần dần, nhà vua mời cả người Hindu, Jain, Zoroaster, rồi các giáo sĩ Dòng Tên từ Goa đến trình bày. Các cuộc tranh luận nhiều khi rất gay gắt; theo một số ghi chép, chính sự tranh cãi gay gắt giữa các học giả Hồi giáo khiến Akbar thất vọng và tìm nghe các quan điểm khác.

Từ những trải nghiệm ấy, Akbar đề cao nguyên tắc sulh-i kul, nghĩa là hoà hợp với tất cả. Năm 1582, ông lập một nhóm nhỏ những người thân cận cam kết trung thành và theo một số nghi thức do nhà vua đặt ra, về sau được gọi là Din-i Ilahi. Số người tham gia rất ít, nhóm này tan rã sau khi ông mất. Giới nghiên cứu còn tranh luận đây là một tôn giáo mới, một dòng tu theo kiểu Sufi, hay đúng hơn là một hình thức gắn bó cá nhân với hoàng đế.

Không nên hình dung chính sách của Akbar bằng khái niệm khoan dung theo nghĩa hiện đại. Đó là sự kết hợp giữa niềm say mê tìm hiểu thật sự của nhà vua và tính toán chính trị nhằm đặt quyền lực của hoàng đế lên trên mọi phe phái tôn giáo. Văn bản năm 1579, thường gọi là mahzar, trao cho hoàng đế quyền phân xử khi các học giả Hồi giáo bất đồng, minh hoạ rõ mặt chính trị này.

Fatehpur Sikri, triều đình và chín viên ngọc

Triều đình Akbar là nơi tập hợp nhiều nhân vật tài năng, để lại những công trình kiến trúc, hội hoạ và sử học đáng kể.

  • Fatehpur Sikri: kinh đô được xây trong khoảng thập niên 1570 đến 1580 gần Agra, bằng đá sa thạch đỏ, kết hợp kiến trúc Ba Tư, Trung Á và Ấn Độ. Kinh đô bị bỏ chỉ sau khoảng mười lăm năm; lý do thường được nêu là thiếu nước và nhu cầu quân sự ở tây bắc. Quần thể nay là di sản thế giới được UNESCO ghi danh.
  • Abul Fazl: đại thần, nhà sử học viết bộ Akbarnama ghi chép triều đại và bộ Ain-i-Akbari mô tả chi tiết bộ máy, thuế khoá, phong tục của đế quốc. Đây là nguồn tư liệu chính về Akbar, nhưng mang giọng ca ngợi rõ rệt.
  • Badauni: học giả trong triều, viết một bộ sử riêng phê phán gay gắt chính sách tôn giáo của Akbar, cho rằng nhà vua đã xa rời đạo Hồi. Đọc song song Abul Fazl và Badauni giúp thấy hai cách nhìn trái ngược ngay từ thời đó.
  • Tansen: nhạc sĩ cung đình, được xem là một trong những nhân vật lớn nhất của âm nhạc cổ điển Bắc Ấn; nhiều giai thoại về ông mang màu truyền thuyết.
  • Birbal: đại thần nổi tiếng với tài ứng đối. Các truyện Akbar và Birbal lưu hành rộng rãi ở Ấn Độ là truyện dân gian, phần lớn không có cơ sở sử liệu.
  • Xưởng hoạ cung đình: dưới thời Akbar, các hoạ sĩ Ba Tư và Ấn Độ cùng làm việc, minh hoạ các bộ sách lớn, hình thành phong cách tranh tiểu hoạ Mogul.

Khái niệm chín viên ngọc (navaratna) của triều Akbar thường được nhắc trong sách phổ thông, nhưng danh sách chín người không thống nhất giữa các nguồn và có lẽ là cách gọi của hậu thế. Khi viết về đề tài này, nên ghi là theo truyền thống, thay vì trình bày như một chức danh chính thức.

Những năm cuối và cách hậu thế đánh giá

Những năm cuối triều Akbar bị phủ bóng bởi mâu thuẫn với người con trai cả Salim. Từ năm 1600, Salim nhiều lần chống lại cha, lập triều đình riêng ở Allahabad; năm 1602, người của Salim giết Abul Fazl, đại thần thân tín nhất của Akbar. Hai cha con hoà giải không lâu trước khi Akbar lâm bệnh. Ông mất tháng 10 năm 1605 ở Agra, thọ 63 tuổi. Salim lên ngôi với tên hiệu Jahangir. Lăng của Akbar ở Sikandra, ngoại ô Agra, do chính ông khởi công và con trai hoàn thành.

Hậu thế nhìn Akbar qua nhiều lăng kính. Sử gia thời thuộc địa Anh và nhiều sách phổ thông ca ngợi ông như hình mẫu vua khoan dung, khai sáng. Một số nhà nghiên cứu Hồi giáo truyền thống, tiếp nối Badauni, coi chính sách tôn giáo của ông là lệch lạc. Một số sử gia khác nhấn mạnh rằng đế quốc của ông được xây bằng chinh phục quân sự với những cuộc tàn sát có thật, và việc khoan dung gắn chặt với mục tiêu tập trung quyền lực. Việc đánh giá Akbar ở Ấn Độ hiện nay cũng chịu ảnh hưởng của các tranh luận xã hội đương đại, điều người đọc nên biết khi tham khảo tài liệu trên mạng.

Điều ít ai phủ nhận là Akbar đã biến một vương triều mới giành lại chỗ đứng thành một đế quốc có thiết chế bền vững. Cháu nội ông là Shah Jahan, người xây lăng Taj Mahal, và chắt là Aurangzeb, người theo đuổi chính sách tôn giáo rất khác, đều cai trị trên nền móng hành chính mà Akbar để lại.

Câu hỏi thường gặp

Hoàng đế Akbar trị vì từ năm nào đến năm nào?

Akbar lên ngôi đầu năm 1556 khi 13 tuổi, sau cái chết bất ngờ của cha là Humayun, và trị vì đến khi mất tháng 10 năm 1605 ở Agra. Bốn năm đầu, quyền điều hành nằm trong tay nhiếp chính Bairam Khan; từ khoảng năm 1562, ông nắm trọn quyền.

Vì sao Akbar được gọi là vị vua khoan dung?

Ông bãi bỏ thuế jizya năm 1564 và thuế đánh vào khách hành hương Hindu năm 1563, mời học giả nhiều tôn giáo tranh luận ở Ibadat Khana và đề cao nguyên tắc hoà hợp với tất cả. Tuy nhiên, chính sách này gắn với tính toán chính trị và không xoá đi các cuộc chinh phục tàn khốc thời ông.

Din-i Ilahi có phải là tôn giáo mới do Akbar lập ra?

Giới nghiên cứu chưa thống nhất. Đó là một nhóm nhỏ những người thân cận cam kết trung thành với hoàng đế và theo một số nghi thức do ông đặt ra từ năm 1582. Số người tham gia rất ít và nhóm này tan rã sau khi ông mất, nên nhiều sử gia không xem đây là một tôn giáo đúng nghĩa.

Hệ thống mansabdar là gì?

Đó là cách Akbar xếp hạng quan chức bằng các cấp bậc con số, quy định lương và số kỵ binh mỗi người phải nuôi. Người giữ cấp bậc được giao quyền thu thuế một vùng đất nhưng thường bị luân chuyển, nhờ vậy giới quý tộc phụ thuộc trực tiếp vào hoàng đế.

Truyện Akbar và Birbal có thật không?

Birbal là một đại thần có thật trong triều Akbar và nổi tiếng với tài ứng đối. Tuy vậy, phần lớn các truyện Akbar và Birbal lưu hành rộng rãi là truyện dân gian hình thành về sau, không có cơ sở trong sử liệu đương thời, nên nên đọc như truyện vui hơn là tư liệu lịch sử.

Akbar có quan hệ gì với lăng Taj Mahal?

Taj Mahal do cháu nội của Akbar là hoàng đế Shah Jahan cho xây sau năm 1631 để tưởng nhớ vợ. Akbar mất trước đó khoảng một phần tư thế kỷ. Lăng của chính Akbar nằm ở Sikandra, ngoại ô Agra, cách Taj Mahal không xa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138