QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

Vua Sejong Đại vương: vị vua nhà Triều Tiên sáng chế chữ Hangul và cách trị nước

Vua Sejong trị vì nhà Joseon từ 1418 đến 1450: vì sao lên ngôi thay anh, chữ Hangul ra đời thế nào, những cải cách thuế, nông lịch và khoa học thời ông.

Families seen from behind strolling across a wide stone plaza toward a large seated bronze royal statue in central Seoul, mountains beyond, clear autumn morning

Vua Sejong (1397–1450) là vị vua thứ tư của nhà Triều Tiên (Joseon), trị vì từ năm 1418 đến 1450, người cho sáng chế bộ chữ mà nay gọi là Hangul. Người Hàn gọi ông là Sejong Đại vương, một danh xưng chỉ dành cho rất ít vị vua. Hình ông có trên tờ tiền mệnh giá lớn, tượng ông ngồi giữa quảng trường lớn nhất thủ đô Seoul, và thời ông trị vì thường được nhắc như một giai đoạn văn hoá, khoa học phát triển mạnh của bán đảo.

Hangul là thành tựu nổi tiếng nhất, nhưng không phải tất cả. Bài này kể ông lên ngôi thế nào khi không phải con trưởng, triều đình thời ông vận hành ra sao, chữ mới ra đời và vấp phải phản đối gì, cùng những việc ít được nhắc như cải cách thuế, sách nông nghiệp, mở mang biên cương phía bắc. Các mốc năm theo Triều Tiên vương triều thực lục và các công trình nghiên cứu phổ biến.

Con trai thứ ba trở thành thái tử

Sejong tên thật là Yi Do, sinh năm 1397, là con trai thứ ba của vua Thái Tông (Taejong) nhà Triều Tiên với vương hậu Nguyên Kính. Vương triều lúc ấy mới được ông nội là Lý Thành Quế (Thái Tổ) lập ra năm 1392, và cha ông đã phải trải qua những cuộc tranh chấp đẫm máu giữa các hoàng tử để lên ngôi. Kinh nghiệm ấy khiến vua Thái Tông đặc biệt chú tâm đến việc chọn người kế vị cho vững.

Người được lập thế tử ban đầu là con trưởng Yangnyeong. Theo thực lục, thế tử nhiều lần có hành vi trái phép tắc, bị vua cha quở trách, đến năm 1418 thì bị phế. Vua Thái Tông chọn người con thứ ba vì tiếng ham học, cẩn trọng, thay vì người con thứ hai. Dân gian về sau lưu truyền chuyện hai người anh cố tình tỏ ra không xứng đáng để nhường ngôi cho em; đây là giai thoại, không có trong chính sử, nên chỉ nên kể kèm chữ tương truyền.

Tháng 8 năm 1418, vua Thái Tông nhường ngôi cho Sejong khi ông mới 21 tuổi, nhưng vẫn giữ quyền quyết định về quân sự và nhân sự cấp cao với tư cách thái thượng vương cho đến khi mất năm 1422. Bốn năm đầu ấy, Sejong học cách làm vua dưới sự giám sát của cha. Một số việc lớn thời kỳ này, như cuộc viễn chinh đảo Tsushima năm 1419 nhằm dẹp nạn cướp biển, do thái thượng vương chủ trì.

Tập Hiền điện và cách Sejong dùng người

Một viện học sĩ đúng nghĩa. Năm 1420, Sejong cho mở rộng và tổ chức lại Tập Hiền điện (Jiphyeonjeon), một cơ quan có từ trước nhưng ít hoạt động, thành nơi tập hợp các học giả trẻ giỏi nhất. Họ nghiên cứu sách cổ, soạn sách mới, tư vấn chính sách, chuẩn bị tài liệu cho các buổi giảng sách trước vua. Nhiều công trình thời ông, từ sách luật đến sách y học, ra đời từ đây.

Học sĩ được ưu đãi nhưng phải làm việc thật. Sử chép nhiều chuyện về việc Sejong cho học sĩ nghỉ phép để đọc sách ở chùa trên núi, hay đêm khuya đến thăm và đắp áo cho một học sĩ ngủ quên bên bàn. Những chuyện như vậy có thể đã được tô thêm, nhưng phản ánh chủ trương coi trọng người có học mà thực lục còn ghi nhận rõ qua chế độ đãi ngộ.

Trọng tài năng hơn xuất thân. Trường hợp nổi tiếng nhất là Jang Yeong-sil, người xuất thân từ tầng lớp nô bộc của quan phủ, được vua cất nhắc vì tài chế tạo máy móc, đứng đầu việc làm đồng hồ nước, dụng cụ thiên văn. Năm 1442, một kiệu xa giá do ông giám sát bị hỏng, ông bị cách chức và sau đó không còn ghi chép nào về ông. Câu chuyện vừa cho thấy sự cởi mở của Sejong vừa cho thấy giới hạn của nó trong một xã hội đẳng cấp.

Nghe ý kiến trái chiều. Sejong thường để các đại thần tranh luận rất lâu trước khi quyết định, kể cả về những việc ông đã có chủ ý. Các cuộc tranh luận ấy còn được thực lục chép khá chi tiết, là nguồn tư liệu quý để hậu thế hiểu cách triều đình Triều Tiên vận hành.

Chữ Hangul ra đời: các mốc và những người phản đối

Bộ chữ mới được gọi lúc đầu là Huấn dân chính âm (Hunminjeongeum), nghĩa là những âm đúng để dạy dân. Các mốc chính như sau.

Thời điểmSự việcGhi chú
Cuối năm 1443Thực lục ghi vua tự tay sáng chế 28 chữ cáiMức độ trực tiếp của nhà vua so với các học sĩ vẫn được bàn
Năm 1444Học sĩ Choe Man-ri cùng một số người dâng sớ phản đốiLo ngại xa rời chữ Hán, bị nhà Minh xem là man di
1445–1447Soạn bài ca Long phi ngự thiên ca bằng chữ mới, dịch kinh sáchThử nghiệm chữ mới trên văn bản dài
Năm 1446Ban bố sách Huấn dân chính âm kèm phần giải thích (Haerye)Bản Haerye được UNESCO đưa vào Di sản tư liệu thế giới năm 1997
Các thế kỷ sauGiới quan lại vẫn dùng chữ Hán là chính; chữ mới dùng nhiều trong thư từ, văn chương, phụ nữĐầu thế kỷ 20 mới được gọi là Hangul và phổ biến rộng

Lời tựa của sách Huấn dân chính âm nói rõ mục đích: tiếng nói của nước khác với Trung Hoa, chữ Hán khó nên nhiều người dân có điều muốn nói mà không viết ra được, vua thương xót nên làm ra 28 chữ để mọi người dễ học và dùng hằng ngày. Đây là một trong số ít văn bản thời quân chủ nói thẳng về quyền được viết của người dân thường.

Điểm đặc biệt của Hangul là các chữ phụ âm cơ bản mô phỏng vị trí của lưỡi, môi, họng khi phát âm, còn nguyên âm dựa trên ba yếu tố trời, đất, người. Hiện nay tiếng Hàn dùng 24 chữ cái cơ bản, vì bốn chữ trong bộ ban đầu đã mất dần.

Những việc ít được nhắc: thuế, nông lịch, y học và biên cương

Hangul thường che lấp các chính sách khác của Sejong, dù nhiều việc trong số đó tác động trực tiếp đến đời sống người dân nhiều hơn.

  • Cải cách thuế ruộng: năm 1430, triều đình hỏi ý kiến về phương án thuế mới trên phạm vi cả nước, thực lục ghi số người được hỏi lên đến hơn mười bảy vạn, từ quan lại đến nông dân. Sau nhiều năm bàn cãi, năm 1444 phương pháp tính thuế theo sáu hạng đất và chín mức được mùa được ban hành.
  • Sách nông nghiệp: năm 1429, sách Nông sự trực thuyết được soạn dựa trên kinh nghiệm của các lão nông trong nước thay vì chép nguyên sách Trung Hoa, vì khí hậu và đất đai bán đảo khác.
  • Đo mưa và tính lịch: dụng cụ đo lượng mưa được đặt ở kinh đô và các địa phương từ năm 1441; triều đình cho soạn phép làm lịch dựa trên vị trí quan sát ở Hán Thành thay vì dùng nguyên lịch của Trung Hoa.
  • Y học: bộ sách Hương dược tập thành phương hoàn thành năm 1433, tập hợp các bài thuốc dùng dược liệu có trong nước.
  • Chính sách với người làm nô bộc của quan phủ: thực lục ghi Sejong cho phụ nữ trong tầng lớp này được nghỉ dài ngày khi sinh con, và cho cả người chồng được nghỉ để chăm vợ, điều hiếm thấy ở thời đó.
  • Biên cương phía bắc: các tướng Choe Yun-deok và Kim Jong-seo được giao lập bốn quận và sáu trấn dọc sông Áp Lục và sông Đồ Môn trong thập niên 1430–1440, đưa dân phía nam lên khai khẩn.

Những chính sách này không phải lúc nào cũng thành công ngay. Việc đưa dân lên phương bắc gây nhiều oán thán, cải cách thuế phải sửa đổi nhiều lần. Nhưng cách làm có hỏi ý kiến, có thử nghiệm trước khi áp dụng là điều các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh khi so Sejong với nhiều vị vua cùng thời.

Âm nhạc, lễ nghi và hình mẫu vua Nho giáo

Nhà Triều Tiên lấy Nho giáo làm nền tảng trị nước, và trong quan niệm Nho giáo, lễ và nhạc là hai trụ cột của một triều đình có đạo. Sejong giao cho Pak Yeon chỉnh lý nhạc cung đình, chế tạo lại các bộ khánh đá theo âm chuẩn, và tương truyền chính ông có tai nghe rất tinh, chỉ ra được một phiến khánh lệch âm. Thời ông cũng xuất hiện một lối ghi nhạc theo ô vuông, nhiều tài liệu gán công sáng chế cho nhà vua.

Ông cho soạn các sách nêu gương về hiếu đễ, trung nghĩa có tranh minh hoạ để người ít học cũng hiểu, như Tam cương hành thực đồ. Mục đích là đưa đạo lý Nho giáo xuống đến làng xã. Hậu thế có hai cách nhìn về việc này: một bên xem là chính sách giáo hoá tiến bộ, một bên lưu ý rằng nó cũng củng cố trật tự đẳng cấp và vai trò thứ yếu của phụ nữ trong xã hội Triều Tiên.

Sejong đồng thời có những quyết định cho thấy ông không cứng nhắc. Ông tiếp tục cho in sách bằng chữ đúc kim loại, một kỹ thuật bán đảo đã có từ thời Cao Ly, và cho dịch một số kinh sách nhà Phật sang chữ mới, dù triều đình chủ trương hạn chế ảnh hưởng của nhà chùa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ông ưu tiên việc có ích cho dân hơn là sự nhất quán về học thuyết.

Bệnh tật, những năm cuối và di sản

Sejong làm việc rất nhiều, ít vận động và ăn uống không điều độ; thực lục ghi ông mắc nhiều bệnh, đặc biệt là bệnh về mắt nặng dần trong những năm cuối, cùng những triệu chứng mà y học hiện đại đoán là tiểu đường. Từ khoảng năm 1442, ông giao bớt chính sự cho thế tử, người sau này là vua Văn Tông (Munjong), để dưỡng bệnh. Ông mất năm 1450, ở tuổi 52 tính theo dương lịch, sau 32 năm trị vì.

Thế hệ học sĩ do ông đào tạo không có kết cục êm đẹp. Chỉ vài năm sau khi ông mất, người con thứ là Thủ Dương đại quân cướp ngôi của cháu, tức vua Đoan Tông, và nhiều học sĩ Tập Hiền điện bị giết vì mưu khôi phục ngôi cho vị vua trẻ. Tập Hiền điện bị bãi bỏ. Chi tiết này nhắc rằng những gì một vị vua dựng nên có thể đổ vỡ nhanh nếu việc truyền ngôi không vững.

Lăng của Sejong là Anh lăng (Yeongneung) ở Yeoju, tỉnh Gyeonggi, nằm trong nhóm lăng mộ hoàng gia Joseon được UNESCO ghi danh năm 2009. Ngày nay người Hàn xem ông là biểu tượng của sự học và của bản sắc ngôn ngữ dân tộc. Giới sử học vẫn giữ một khoảng cách cần thiết: nhiều công trình mang tên ông là sản phẩm tập thể của cả một thế hệ học giả, và triều đại ông, như mọi triều đại quân chủ, có cả những mặt hạn chế mà sự tôn vinh hôm nay dễ làm khuất đi.

Câu hỏi thường gặp

Vua Sejong trị vì năm nào?

Vua Sejong lên ngôi tháng 8 năm 1418 khi 21 tuổi và trị vì đến khi mất năm 1450, tổng cộng 32 năm. Bốn năm đầu, cha ông là thái thượng vương Thái Tông vẫn nắm quyền quân sự và nhân sự cấp cao, đến khi ông này mất năm 1422.

Có phải vua Sejong một mình sáng chế chữ Hangul?

Thực lục nhà Triều Tiên ghi nhà vua tự tay làm ra 28 chữ cái vào cuối năm 1443. Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các học sĩ Tập Hiền điện và một số người thân cận đã tham gia ở các mức độ khác nhau. Vai trò chủ trì và quyết định của nhà vua thì được giới sử học thừa nhận rộng rãi.

Huấn dân chính âm là gì?

Huấn dân chính âm (Hunminjeongeum) là tên gọi ban đầu của bộ chữ, đồng thời là tên cuốn sách ban bố năm 1446 giới thiệu và giải thích bộ chữ ấy. Bản có phần giải thích chi tiết được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới năm 1997.

Vì sao có người phản đối chữ mới thời vua Sejong?

Năm 1444, học sĩ Choe Man-ri cùng một số đồng liêu dâng sớ cho rằng tạo chữ riêng là xa rời văn hoá chữ Hán, có thể bị nhà Minh coi thường và làm người học lơ là kinh sách. Vua Sejong bác bỏ lập luận đó, nhưng chữ Hán vẫn là văn tự chính thức của triều đình trong nhiều thế kỷ sau.

Jang Yeong-sil là ai?

Jang Yeong-sil là nhà chế tạo dưới thời vua Sejong, xuất thân từ tầng lớp nô bộc của quan phủ, được nhà vua cất nhắc vì tài làm đồng hồ nước và dụng cụ thiên văn. Năm 1442 ông bị cách chức sau khi một kiệu xa giá do ông giám sát bị hỏng, sau đó không còn ghi chép nào về ông.

Lăng vua Sejong ở đâu?

Lăng của vua Sejong và vương hậu là Anh lăng (Yeongneung) ở thành phố Yeoju, tỉnh Gyeonggi, cách Seoul khoảng hai giờ đi xe. Khu lăng thuộc nhóm lăng mộ hoàng gia nhà Triều Tiên được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 2009.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138