QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

Vua Chế Mân (Jaya Simhavarman III): vị vua Champa chống quân Nguyên, cưới Huyền Trân

Chế Mân, tên Phạn Jaya Simhavarman III, chống quân Nguyên khi còn là thái tử, trị vì Champa 1288–1307 và cưới công chúa Huyền Trân. Sử liệu hai phía chép gì.

Visitors in conical hats seen from behind climbing stone steps toward ancient red brick towers on a dry hill with cactus near Phan Rang, Khánh Hòa province, late afternoon sun

Chế Mân là tên sử Việt dùng để gọi vua Jaya Simhavarman III của vương quốc Champa, trị vì khoảng từ năm 1288 đến 1307. Người Việt biết đến ông chủ yếu qua cuộc hôn nhân với công chúa Huyền Trân nhà Trần năm 1306, đi kèm việc Champa trao cho Đại Việt hai châu Ô và Lý. Nhưng trước đó, khi còn là thái tử mang tên Harijit, ông đã cùng vua cha lãnh đạo cuộc kháng cự của Champa trước đạo quân nhà Nguyên.

Bài này kể về Chế Mân như một vị vua của Champa, với tư liệu từ bia ký Chăm, sử nhà Nguyên và Đại Việt sử ký toàn thư. Vì các nguồn này được viết từ những vị trí khác nhau, bài cố gắng đặt chúng cạnh nhau, ghi rõ chỗ nào là chính sử, chỗ nào là truyền thuyết, và tôn trọng góc nhìn của cả hai cộng đồng từng sống trên dải đất miền Trung.

Champa cuối thế kỷ 13 và thái tử Harijit

Champa là một vương quốc có lịch sử hơn một nghìn năm trên dải đất miền Trung Việt Nam ngày nay, với các trung tâm như Indrapura ở vùng Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng, Vijaya ở vùng Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai, và Panduranga ở vùng Phan Rang, nay thuộc Khánh Hòa. Người Champa dùng chữ Phạn và chữ Chăm cổ trên bia ký, theo cả Ấn Độ giáo và Phật giáo, buôn bán đường biển với Trung Hoa, Java và các nước Đông Nam Á. Cuối thế kỷ 13, kinh đô chính đặt ở Vijaya.

Thái tử Harijit là con trai của vua Indravarman V. Lúc ấy, nhà Nguyên của Hốt Tất Liệt sau khi chinh phục nhà Tống đã đòi các nước phía nam thần phục. Năm 1282, một đạo quân Nguyên do tướng Toa Đô (Sogetu) chỉ huy vượt biển đổ bộ gần cảng Thị Nại, cửa ngõ của Vijaya. Theo Nguyên sử, quân Champa rút khỏi kinh thành lên vùng núi, dùng cách cầm cự lâu dài, vừa đánh vừa thương lượng. Sử Nguyên chép tên thái tử Bổ Đích, được nhiều nhà nghiên cứu cho là chỉ Harijit, như một người chỉ huy cuộc kháng cự.

Không đạt được mục tiêu, quân Nguyên rút về phía bắc năm 1284 để phối hợp với đạo quân lớn tấn công Đại Việt. Toa Đô tử trận ở Đại Việt năm 1285, trong cuộc kháng chiến của nhà Trần. Kinh nghiệm chung trước một đế quốc hùng mạnh là một phần bối cảnh của quan hệ gần gũi giữa Champa và Đại Việt những năm sau đó.

Một vị vua xây tháp và kết thông gia rộng

Lên ngôi khoảng năm 1288. Sau khi vua cha mất, Harijit lên ngôi với vương hiệu Jaya Simhavarman, trong các nghiên cứu được đánh số là Jaya Simhavarman III. Sử Việt gọi ông là Chế Mân, theo cách phiên âm quen thuộc của sử gia thời Trần, Lê đối với tên các vua Champa.

Hoàng hậu từ Java. Bia ký Chăm ghi tên một hoàng hậu của ông là Tapasi, xuất thân từ Java. Thời này vương quốc Singhasari, rồi Majapahit, đang lên ở Java; cuộc hôn nhân cho thấy quan hệ của Champa với thế giới hải đảo phía nam. Ông còn có những hoàng hậu khác, trong đó có một người Chăm tên Bhaskaradevi.

Tháp Po Klong Garai. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cụm tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu ở Phan Rang được dựng dưới thời Jaya Simhavarman III, vào cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14, dựa trên bia ký và phong cách kiến trúc. Tháp thờ một vị vua huyền thoại mà người Chăm gọi là Po Klong Garai, chứ không phải thờ Chế Mân. Đến nay, cụm tháp vẫn là nơi cộng đồng Chăm tổ chức lễ hội Katê hằng năm.

Tháp Yang Prong. Ở vùng Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk, có tháp Yang Prong, một ngôi tháp Chăm nằm giữa rừng khộp, cũng thường được gán cho thời Jaya Simhavarman III. Vị trí xa bờ biển của tháp gợi ý mối liên hệ giữa Champa với vùng cao nguyên, điều các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu thêm.

Từ chuyến đi của Thượng hoàng đến lễ cưới năm 1306

Quan hệ hôn nhân giữa Chế Mân và nhà Trần được Đại Việt sử ký toàn thư chép khá rõ. Các mốc dưới đây theo sách này, năm quy về dương lịch theo cách tính phổ biến.

NămSự việc theo Toàn thưGhi chú
1301Thượng hoàng Trần Nhân Tông vân du sang Champa, được tiếp đón, hứa gả con gáiLúc này Trần Nhân Tông đã nhường ngôi, sắp xuất gia
1305Chế Mân sai sứ đoàn hơn một trăm người mang vàng bạc, hương quý, vật lạ sang cầu hônTriều đình nhà Trần có nhiều ý kiến phản đối
1305–1306Chế Mân dâng hai châu Ô, Lý làm sính lễÝ kiến ủng hộ trong triều mạnh dần
Tháng 6/1306Công chúa Huyền Trân về Champa, được lập làm hoàng hậuVăn bia Chăm có nhắc một hoàng hậu người Việt
1307Nhà Trần đổi hai châu thành Thuận Châu và Hoá ChâuCử quan đến vỗ về dân hai châu
Tháng 5/1307Chế Mân qua đờiCon trai là Chế Chí nối ngôi

Hai châu Ô và Lý theo cách hiểu phổ biến tương ứng vùng đất từ phía nam Quảng Trị cũ qua Huế đến khoảng đèo Hải Vân; ranh giới chính xác giới nghiên cứu còn bàn. Đây là một sự kiện lịch sử thời trung đại, thuộc phạm vi nghiên cứu sử học.

Với Đại Việt, cuộc hôn nhân được ghi nhận như một thành công ngoại giao. Với Champa, đó là việc trao đi một vùng đất phía bắc. Các nhà nghiên cứu lý giải động cơ của Chế Mân theo nhiều hướng: củng cố liên minh với láng giềng phía bắc trước nguy cơ nhà Nguyên trở lại, ổn định biên giới để tập trung cho những vùng khác, hoặc kết hợp nhiều yếu tố. Tư liệu từ phía Champa về quyết định này rất ít, nên không thể khẳng định suy nghĩ thật của nhà vua.

Trong triều đình Champa: công chúa Huyền Trân là hoàng hậu

Toàn thư chép rằng công chúa Huyền Trân được đưa sang Champa vào tháng 6 năm 1306. Một số nhà nghiên cứu cho rằng trong văn bia Chăm, bà được gọi bằng một danh hiệu hoàng hậu viết theo tiếng Phạn là Paramesvari. Chi tiết này được nhắc nhiều trong sách phổ thông, nhưng người đọc nên lưu ý đây là cách đối chiếu của giới nghiên cứu chứ không phải điều được chép thẳng trong sử Việt.

Thời gian bà ở bên Chế Mân rất ngắn, chưa đầy một năm. Nhiều sách phổ thông kể bà sinh được một người con trai, nhưng chi tiết này không thống nhất giữa các nguồn: Toàn thư có nhắc một thế tử Champa sai sứ sang báo tang Chế Mân nhưng không ghi mẹ của người này là ai, nên không thể coi đó là con của công chúa. Việc tìm hiểu đời sống của bà trong cung Champa gặp giới hạn lớn về tư liệu; phần nhiều những gì được kể trong văn chương về sau là sáng tác.

Điều chắc chắn là cuộc hôn nhân này diễn ra trong một triều đình đã quen với các cuộc hôn nhân ngoại giao, khi nhà vua có hoàng hậu từ Java và các hoàng hậu người Chăm. Đặt Huyền Trân trong bối cảnh đó giúp người đọc thấy bà là một phần trong chính sách đối ngoại rộng của Chế Mân, thay vì một câu chuyện tình riêng lẻ như cách kể của nhiều tác phẩm văn nghệ.

Sau khi Chế Mân mất: Toàn thư chép gì, dân gian kể gì

Những sự việc diễn ra ngay sau cái chết của Chế Mân là phần dễ bị lẫn giữa chính sử với truyền thuyết nhất. Các điểm dưới đây giúp phân biệt.

  • Toàn thư chép rằng theo tục lệ Champa, khi vua mất thì hoàng hậu phải lên giàn hoả thiêu theo. Vua Trần Anh Tông sai Trần Khắc Chung sang Champa với danh nghĩa viếng tang, tìm cách đưa công chúa về bằng đường biển. Tục hoả thiêu theo vua ở Champa cũng được một số tư liệu nước ngoài nhắc tới, nhưng mức độ phổ biến của nó trong từng thời kỳ còn được bàn.
  • Toàn thư có đoạn bình phẩm về việc Trần Khắc Chung đưa công chúa về đường biển mất nhiều thời gian và lời đồn về quan hệ riêng giữa hai người. Đây là lời đồn được sử gia ghi lại kèm thái độ phê phán, không phải sự việc được xác nhận.
  • Truyền thuyết dân gian về việc công chúa về sau đi tu và mất ở vùng núi phía bắc, cùng các đền thờ bà ở nhiều nơi, thuộc về lớp tín ngưỡng và ký ức địa phương, cần đọc như truyền thuyết.
  • Con trai Chế Mân là Chế Chí, tức Jaya Simhavarman IV, nối ngôi. Quan hệ giữa hai nước xấu đi; năm 1312, vua Trần Anh Tông đem quân sang, bắt Chế Chí đưa về Đại Việt, nơi ông mất không lâu sau đó. Chi tiết này cho thấy liên minh hôn nhân không giữ được hoà hiếu lâu dài.
  • Các tác phẩm văn chương, sân khấu thế kỷ 20 dựng lại câu chuyện Huyền Trân và Chế Mân với nhiều chi tiết lãng mạn hoá. Chúng có giá trị nghệ thuật nhưng không phải nguồn sử liệu.

Khi đọc hay viết về giai đoạn này, cách an toàn là trích theo Toàn thư cho phần sự kiện của phía Đại Việt, theo bia ký Chăm cho phần của Champa, và ghi rõ chữ tương truyền với các chuyện kể dân gian.

Nhìn lại Chế Mân từ hai cộng đồng

Trong sử Việt truyền thống, Chế Mân được nhắc chủ yếu như người cầu hôn công chúa nhà Trần và dâng đất, nghĩa là trong vai một nhân vật phụ của câu chuyện Đại Việt. Cách kể này dễ làm người đọc quên rằng ông là một vị vua có triều đại riêng, có chính sách riêng, đã lãnh đạo vương quốc của mình đối phó với một đế quốc hùng mạnh nhất châu Á thời đó, đã xây những công trình còn đứng đến hôm nay.

Trong ký ức của cộng đồng Chăm, các vị vua thời trung đại gắn với đền tháp và lễ hội, trong đó Po Klong Garai và Po Rome là những tên tuổi được nhắc thường xuyên hơn. Tư liệu Chăm viết về Jaya Simhavarman III chủ yếu là văn bia, mang tính nghi lễ, không cho biết nhiều về tính cách hay suy nghĩ của ông. Giới nghiên cứu hiện đại, kể cả các nhà nghiên cứu người Chăm, đang góp phần làm rõ hơn hình ảnh của ông qua việc đọc lại bia ký và khảo sát di tích.

Với khách tham quan, đứng trước cụm tháp Po Klong Garai ở Phan Rang lúc chiều xuống, hay tìm hiểu dải đất từ Quảng Trị đến Huế từng là châu Ô, châu Lý, là một cách để hiểu lịch sử miền Trung như lịch sử của nhiều cộng đồng cùng chung sống. Tôn trọng tư liệu của cả hai phía, không tô vẽ, không quy kết, là cách tiếp cận phù hợp nhất khi nhắc đến một vị vua như Chế Mân.

Câu hỏi thường gặp

Vua Chế Mân trị vì Champa vào thời gian nào?

Chế Mân, tức Jaya Simhavarman III, lên ngôi khoảng năm 1288 sau khi vua cha Indravarman V mất và trị vì đến khi qua đời năm 1307, theo Đại Việt sử ký toàn thư là vào tháng 5 năm ấy. Con trai ông là Chế Chí nối ngôi.

Chế Mân có tham gia chống quân Nguyên không?

Có. Khi quân Nguyên do tướng Toa Đô chỉ huy đổ bộ vào Champa năm 1282, thái tử Harijit, tức Chế Mân sau này, cùng vua cha lãnh đạo cuộc kháng cự, rút lên vùng núi cầm cự lâu dài. Quân Nguyên rút đi năm 1284 để tham gia tấn công Đại Việt.

Châu Ô và châu Lý nay thuộc vùng nào?

Theo cách hiểu phổ biến, hai châu tương ứng vùng đất từ phía nam tỉnh Quảng Trị cũ qua thành phố Huế đến khoảng đèo Hải Vân. Năm 1307, nhà Trần đổi tên thành Thuận Châu và Hoá Châu. Ranh giới chính xác giới nghiên cứu vẫn còn bàn.

Tháp Po Klong Garai có phải do vua Chế Mân xây không?

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cụm tháp được dựng dưới thời Jaya Simhavarman III, tức Chế Mân, vào cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14. Tuy vậy, tháp thờ vị vua huyền thoại Po Klong Garai của người Chăm chứ không thờ Chế Mân, và hiện vẫn là nơi tổ chức lễ hội Katê.

Công chúa Huyền Trân ở Champa bao lâu?

Theo Toàn thư, bà sang Champa vào tháng 6 năm 1306 và Chế Mân mất vào tháng 5 năm 1307, nên thời gian bà làm hoàng hậu chưa đầy một năm. Sau đó Trần Khắc Chung được cử sang đón bà về Đại Việt bằng đường biển.

Ngoài Huyền Trân, vua Chế Mân còn có hoàng hậu nào khác?

Bia ký Chăm ghi tên hoàng hậu Tapasi, xuất thân từ Java, và một hoàng hậu người Chăm tên Bhaskaradevi. Điều này cho thấy hôn nhân của nhà vua gắn với quan hệ đối ngoại rộng của Champa với cả Java ở phía nam lẫn Đại Việt ở phía bắc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138