Tokugawa Ieyasu (1543–1616) là người kết thúc hơn một thế kỷ nội chiến ở Nhật Bản, được phong tướng quân năm 1603 và lập ra Mạc phủ Edo, chính quyền tồn tại đến năm 1867. Trong bộ ba nhân vật thống nhất Nhật Bản gồm Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi và Ieyasu, ông là người đến sau cùng, sống lâu nhất và để lại thiết chế bền nhất.
Người Việt biết đến Ieyasu qua phim ảnh, truyện tranh và tiểu thuyết lịch sử, nơi ông thường hiện lên như một con cáo già nhẫn nại. Bài này đi theo đời ông qua các chặng có tư liệu, tách những chi tiết đã được sử liệu xác nhận với giai thoại hậu thế thêm vào, và nhắc một mối liên hệ ít người biết: những lá thư qua lại giữa ông với chúa Nguyễn ở Đàng Trong.
Tuổi thơ làm con tin giữa hai thế lực lớn
Ieyasu sinh năm 1543 ở thành Okazaki, xứ Mikawa, nay thuộc tỉnh Aichi, là con trưởng của Matsudaira Hirotada, chủ một dòng họ võ sĩ nhỏ kẹp giữa hai lân bang mạnh: họ Oda ở phía tây và họ Imagawa ở phía đông. Tên lúc nhỏ của ông là Takechiyo. Họ Tokugawa mà hậu thế quen gọi là họ ông tự đổi sang khoảng năm 1566, lúc đã ngoài hai mươi tuổi.
Để giữ liên minh với Imagawa, cha ông gửi cậu bé sáu tuổi sang làm con tin. Trên đường đi, cậu bị người họ Oda bắt và giữ ở Owari khoảng hai năm, rồi được đổi về phía Imagawa, sống ở Sunpu, nay là thành phố Shizuoka, đến tuổi thanh niên. Đây là những năm Ieyasu được học hành, cưới vợ và ra trận lần đầu dưới cờ Imagawa, nhưng luôn trong thân phận phụ thuộc. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tuổi thơ ấy giúp ông thấm sâu giá trị của sự thận trọng và chờ thời.
Bước ngoặt đến năm 1560, khi Imagawa Yoshimoto bị Oda Nobunaga đánh bất ngờ và tử trận ở Okehazama. Ieyasu nhân lúc rối ren trở về Okazaki, tách khỏi Imagawa, và năm 1562 bắt tay liên minh với chính Nobunaga, người từng là kẻ thù của gia tộc mình. Liên minh này kéo dài đến khi Nobunaga chết, hơn hai mươi năm, điều hiếm thấy trong thời Chiến Quốc vốn đầy phản trắc.
Các chặng chính trên đường đến ngôi tướng quân
Đời Ieyasu có thể chia thành các chặng ứng với ba người cùng thời mà ông phải đối phó. Năm tháng theo cách tính dương lịch phổ biến.
| Giai đoạn | Sự việc tiêu biểu | Ieyasu được và mất gì |
|---|---|---|
| 1560–1582: liên minh với Oda Nobunaga | Thua nặng trước Takeda Shingen ở Mikatagahara năm 1573; cùng Nobunaga thắng ở Nagashino năm 1575 | Mở rộng lãnh địa ra Tōtōmi, Suruga; mất vợ cả và con trưởng năm 1579 |
| 1582: biến cố Honnōji | Nobunaga bị Akechi Mitsuhide phản và chết ở Kyoto; Ieyasu đang ở gần Osaka, phải băng qua vùng núi Iga để thoát về | Thoát chết, nhân khoảng trống quyền lực chiếm thêm đất |
| 1584–1598: dưới quyền Toyotomi Hideyoshi | Giao tranh với Hideyoshi ở Komaki – Nagakute năm 1584 rồi giảng hoà, thần phục; năm 1590 nhận vùng Kantō, chọn Edo làm trung tâm | Rời đất tổ nhưng nắm vùng đồng bằng lớn nhất Nhật Bản |
| 1598–1600: sau khi Hideyoshi chết | Là người mạnh nhất trong hội đồng năm đại lão giúp ấu chủ Hideyori; mâu thuẫn với phe Ishida Mitsunari | Trận Sekigahara tháng 10 năm 1600 phân định thắng thua |
| 1603–1616: tướng quân và Đại ngự sở | Được phong tướng quân năm 1603, nhường chức cho con là Hidetada năm 1605; diệt họ Toyotomi ở Osaka năm 1615 | Lập nền móng cho dòng họ cầm quyền 15 đời |
Biến cố năm 1579 là vết đen lớn nhất trong đời ông: vợ cả là Tsukiyama bị giết và con trưởng Nobuyasu phải tự sát. Sách cũ chép rằng việc này do Nobunaga nghi ngờ hai mẹ con mưu phản và ép Ieyasu ra tay. Một số nhà nghiên cứu gần đây cho rằng có thể còn do mâu thuẫn nội bộ giữa cha con trong gia tộc. Đây là điểm tư liệu chưa ngã ngũ.
Sekigahara năm 1600: trận đánh định đoạt một thời đại
Toyotomi Hideyoshi mất năm 1598, để lại người con trai mới năm tuổi là Hideyori và một hội đồng gồm năm đại thần lớn nhất được giao giúp ấu chủ. Ieyasu, với lãnh địa Kantō rộng lớn, là người có thế lực nhất trong hội đồng. Ông bắt đầu kết thông gia với các lãnh chúa khác, việc mà di mệnh của Hideyoshi cấm, khiến phe trung thành với họ Toyotomi do Ishida Mitsunari đứng đầu coi ông là mối đe doạ.
Hai bên tập hợp thành phe Đông theo Ieyasu và phe Tây theo Mitsunari. Ngày 21 tháng 10 năm 1600 theo dương lịch, quân hai phe gặp nhau ở thung lũng Sekigahara, nay thuộc tỉnh Gifu. Trận đánh kéo dài chưa đến một ngày. Yếu tố then chốt là việc một số lãnh chúa phe Tây, trong đó nổi tiếng nhất là Kobayakawa Hideaki, đổi phe giữa trận, trong khi vài đạo quân khác đứng yên không tham chiến. Các cuộc tiếp xúc ngầm trước đó của Ieyasu với họ được nhiều sử gia xem là phần quyết định không kém gì chiến trường.
Sau Sekigahara, Ieyasu tịch thu hoặc cắt giảm lãnh địa của phe thua, chia lại cho người theo mình. Ông phân các lãnh chúa thành nhóm thân tín lâu đời và nhóm mới thần phục sau trận đánh, đặt họ ở những vị trí canh chừng lẫn nhau. Cách sắp xếp này trở thành khung xương của trật tự chính trị suốt thời Edo.
Lên ngôi tướng quân và nghệ thuật nhường ngôi sớm
Phong tướng quân năm 1603. Năm 1603, triều đình Kyoto phong Ieyasu làm Chinh di đại tướng quân, tức shōgun. Chức danh này trao danh nghĩa đứng đầu giới võ sĩ và quyền điều hành thay Thiên hoàng. Ông đặt chính quyền ở Edo, thị trấn nhỏ ven vịnh mà ông đã dày công xây dựng từ năm 1590, nay là Tokyo.
Nhường chức chỉ sau hai năm. Năm 1605, Ieyasu trao chức tướng quân cho con trai là Tokugawa Hidetada. Động thái này gửi một thông điệp rõ ràng: chức tướng quân sẽ truyền trong họ Tokugawa, không quay về họ Toyotomi. Ông lui về Sunpu, nơi từng sống thời làm con tin, mang danh Đại ngự sở, nhưng vẫn nắm các việc hệ trọng đến cuối đời.
Giải quyết họ Toyotomi. Hideyori vẫn ở thành Osaka với uy danh của cha và của cải lớn. Năm 1614, lấy cớ một dòng chữ trên chuông chùa bị cho là có ý nguyền rủa họ Tokugawa, Ieyasu mở chiến dịch mùa đông vây Osaka, giảng hoà, lấp hào thành, rồi đến mùa hè năm 1615 đánh lần nữa. Thành thất thủ, Hideyori và mẹ là Yodo tự sát. Hậu thế thường nêu sự kiện này khi bàn về mặt lạnh lùng, tính toán của Ieyasu.
Luật cho võ gia và triều đình. Cũng năm 1615, Mạc phủ ban hành bộ quy định cho các nhà võ, thường gọi là Võ gia chư pháp độ, hạn chế việc xây sửa thành, kết thông gia không xin phép, và một bộ quy định khác cho Thiên hoàng cùng quý tộc trong triều. Nhiều thiết chế nổi tiếng của thời Edo như chế độ luân phiên chầu ở Edo hay chính sách hạn chế giao thương với bên ngoài được hoàn thiện dưới thời cháu ông là Iemitsu, không phải dưới thời Ieyasu, một chi tiết hay bị nhầm.
Ieyasu và thế giới bên ngoài: châu ấn thuyền và thư gửi chúa Nguyễn
Trái với hình ảnh một Nhật Bản đóng cửa thường gắn với họ Tokugawa, thời Ieyasu là giai đoạn giao thương ra bên ngoài khá sôi động. Mạc phủ cấp giấy phép có đóng ấn đỏ cho các thuyền buôn đi Đông Nam Á, sử gọi là châu ấn thuyền. Đích đến quen thuộc gồm Luzon, Xiêm, Cao Miên và các cảng ở Việt Nam, trong đó Hội An ở Đàng Trong là nơi có cả một khu phố người Nhật vào đầu thế kỷ 17.
Văn thư ngoại giao còn lưu ở Nhật cho thấy năm 1601, chúa Nguyễn Hoàng gửi thư sang Nhật, và Ieyasu đáp thư, bày tỏ mong muốn thuyền buôn hai bên qua lại thuận lợi. Những trao đổi sau đó tiếp tục dưới thời con cháu hai bên. Đây là một trong những tư liệu sớm về quan hệ chính thức giữa chính quyền Việt và Nhật, thường được các nhà nghiên cứu Hội An và lịch sử hải thương nhắc tới.
Ieyasu cũng giữ bên mình một người Anh là William Adams, thuỷ thủ trên một con tàu Hà Lan dạt vào Nhật năm 1600. Adams được giao việc đóng tàu kiểu phương Tây, làm cố vấn về các nước châu Âu, được cấp đất và tên Nhật là Miura Anjin. Câu chuyện của ông về sau được tiểu thuyết hoá, trong đó các chi tiết hư cấu khá nhiều.
Về tôn giáo, Ieyasu ban đầu dung thứ các giáo sĩ Công giáo vì lợi ích buôn bán, rồi từ năm 1612–1614 chuyển sang cấm đạo, lo ngại ảnh hưởng của các thế lực nước ngoài và sự trung thành của các lãnh chúa theo đạo. Chính sách cấm đạo trở nên khắc nghiệt hơn nhiều dưới các đời tướng quân sau.
Giai thoại và sự thật: những điều thường bị kể sai
Ieyasu là nhân vật được hư cấu nhiều trong văn hoá đại chúng Nhật. Dưới đây là các chuyện hay gặp và mức độ tin cậy của chúng.
- Bài thơ chim đỗ quyên: tương truyền khi được hỏi chim không hót thì làm gì, Nobunaga nói giết nó, Hideyoshi nói dỗ cho nó hót, Ieyasu nói chờ đến khi nó hót. Đây là câu chuyện xuất hiện trong các tuyển tập thời Edo về sau, không phải lời nói được ghi lại của ba người, nhưng tóm tắt khá đạt cách hậu thế nhìn họ.
- Lời dạy "đời người như mang vật nặng đi đường xa, chớ vội": đoạn văn này thường được gán cho Ieyasu và treo ở đền Tōshōgū. Các nhà nghiên cứu Nhật cho rằng văn bản được soạn muộn hơn nhiều, dựa trên một tác phẩm khác rồi gán tên ông.
- Bức tranh Ieyasu nhăn mặt sau trận Mikatagahara: tương truyền ông cho vẽ để tự răn sau thất bại năm 1573. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy mối liên hệ giữa bức tranh với trận đánh có thể chỉ được thêm vào thời hiện đại.
- Cái chết vì ăn tempura: chuyện kể ông mất sau khi ăn món cá rán. Ghi chép cho thấy ông có ăn món cá rán trước khi đổ bệnh vài tháng, nhưng bệnh thật được nhiều thầy thuốc đời sau suy đoán là ung thư dạ dày; mối liên hệ với món ăn không được chứng minh.
- Họ Tokugawa từ xa xưa: dòng họ Tokugawa nhận mình thuộc dòng dõi Minamoto, điều kiện truyền thống để được phong tướng quân. Giới sử học cho rằng gia phả này được Ieyasu điều chỉnh khi đổi họ, nhằm đáp ứng điều kiện đó.
Khi đọc truyện hay xem phim về Ieyasu, cách tốt là tự hỏi chi tiết ấy xuất hiện lần đầu ở đâu: trong ghi chép đương thời, trong sách thời Edo ca ngợi dòng họ cầm quyền, hay trong tiểu thuyết thế kỷ 20. Phần lớn những câu nói nổi tiếng nhất thuộc hai nhóm sau.
Cuối đời, đền Nikkō và cách nhìn của hậu thế
Ieyasu mất năm 1616 ở Sunpu, thọ 73 tuổi theo cách tính hiện đại. Theo di nguyện, ông được an táng trước tiên ở núi Kunō gần Sunpu, một năm sau được dời lên Nikkō, nơi về sau dựng đền Tōshōgū với lối trang trí cầu kỳ, ngày nay là một phần của di sản thế giới được UNESCO ghi danh. Triều đình truy tặng ông danh hiệu Tōshō Daigongen, và trong suốt thời Edo, ông được tôn thờ như vị tổ khai sáng của chính quyền.
Hậu thế đánh giá Ieyasu theo nhiều hướng. Sử sách thời Edo ca ngợi ông là người đem lại thái bình sau trăm năm loạn lạc, và quả thật hơn hai thế kỷ rưỡi sau Sekigahara, Nhật Bản gần như không có chiến tranh lớn trong nước. Sau năm 1868, khi chính quyền Minh Trị lật đổ Mạc phủ, hình ảnh Ieyasu bị hạ thấp, đôi khi bị xem là kẻ chiếm quyền của Thiên hoàng. Đến thế kỷ 20, các tiểu thuyết lịch sử dài kỳ lại khôi phục hình ảnh một nhà lãnh đạo kiên nhẫn, biết nhìn xa.
Sử gia hiện đại thường đặt ông trong vai một nhà tổ chức hơn là một thiên tài quân sự. Ông thua nhiều trận, nhưng giỏi giữ lực lượng, chọn người, chờ thời điểm, và quan trọng hơn hết là biết biến thắng lợi quân sự thành một hệ thống quản lý bền vững. Mặt trái của hệ thống ấy là một xã hội phân chia đẳng cấp cứng nhắc và sự giám sát chặt chẽ, những điều mà nhiều nhà nghiên cứu cũng nêu song song khi bàn về thời Edo.
Câu hỏi thường gặp
Tokugawa Ieyasu sống vào thời nào?
Ông sinh năm 1543 và mất năm 1616, sống qua phần lớn thời Chiến Quốc của Nhật Bản. Ông được phong tướng quân năm 1603, mở đầu thời Edo kéo dài đến năm 1867, khi tướng quân cuối cùng Tokugawa Yoshinobu trả quyền cho Thiên hoàng.
Mạc phủ Tokugawa tồn tại bao lâu?
Tính từ năm 1603 khi Ieyasu được phong tướng quân đến năm 1867 khi quyền chính được trả về triều đình, Mạc phủ Tokugawa tồn tại khoảng 265 năm, qua 15 đời tướng quân. Một số sách tính mốc kết thúc là năm 1868, khi chính quyền mới tuyên bố khôi phục vương chính.
Trận Sekigahara diễn ra khi nào và vì sao Ieyasu thắng?
Trận đánh diễn ra ngày 21 tháng 10 năm 1600 theo dương lịch, ở thung lũng Sekigahara thuộc tỉnh Gifu ngày nay. Ieyasu thắng phần lớn nhờ các cuộc vận động ngầm khiến một số lãnh chúa phe Tây đổi phe hoặc đứng ngoài giữa trận, nổi tiếng nhất là Kobayakawa Hideaki.
Tokugawa Ieyasu có liên hệ gì với Việt Nam?
Văn thư lưu ở Nhật cho thấy năm 1601 chúa Nguyễn Hoàng gửi thư sang Nhật và Ieyasu đã đáp thư, mong thuyền buôn hai bên qua lại thuận lợi. Dưới thời ông, nhiều châu ấn thuyền của Nhật đến buôn bán ở Đàng Trong, góp phần hình thành khu phố Nhật ở Hội An.
Bài thơ chim đỗ quyên của ba nhân vật thống nhất Nhật Bản có thật không?
Đây là giai thoại xuất hiện trong các tuyển tập thời Edo, không phải lời nói được ghi chép của Nobunaga, Hideyoshi hay Ieyasu. Câu chuyện phản ánh cách hậu thế hình dung tính cách ba người: nóng nảy, khéo léo và kiên nhẫn, chứ không phải tư liệu lịch sử.
Mộ của Tokugawa Ieyasu ở đâu?
Ông được an táng ban đầu ở núi Kunō gần Shizuoka theo di nguyện, sau đó được dời lên Nikkō thuộc tỉnh Tochigi, nơi có đền Tōshōgū. Cả hai nơi đều có công trình tưởng niệm ông và hiện là điểm tham quan của du khách đến Nhật.