QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

Thiên hoàng Minh Trị: Mutsuhito lên ngôi năm 14 tuổi và vai trò thật trong 45 năm

Mutsuhito lên ngôi năm 14 tuổi, đặt niên hiệu Minh Trị năm 1868: ông thực sự quyết định những gì, nhóm nguyên lão làm gì, hậu thế nhìn ông ra sao.

Visitors seen from behind walking a wide gravel path under tall cedar trees toward a wooden shrine gate in Tokyo, early morning mist, quiet dignified atmosphere

Thiên hoàng Minh Trị tên thật là Mutsuhito, sinh năm 1852 ở Kyoto, lên ngôi đầu năm 1867 khi mới 14 tuổi và trị vì đến khi mất năm 1912. Bốn mươi lăm năm ấy trùng với quãng Nhật Bản đi từ một xứ sở do Mạc phủ Tokugawa cai quản, đóng cửa với phần lớn thế giới, thành một nhà nước có hiến pháp, quân đội kiểu mới, đường sắt và trường học khắp nước. Vì thế tên niên hiệu của ông được gắn với cả một thời kỳ, và cuộc cải cách thường được gọi là Minh Trị duy tân.

Bài này không kể lại toàn bộ cuộc duy tân, vốn là đề tài của sách lịch sử thế giới. Trọng tâm ở đây là con người ngồi trên ngai: ông lớn lên ra sao, lên ngôi trong hoàn cảnh nào, tự mình quyết định những gì và những gì do nhóm đại thần đứng sau định đoạt, cùng các cách đánh giá khác nhau của giới sử học về vai trò thật của ông.

Tuổi thơ trong cung Kyoto: hoàng tử Sachi no Miya

Mutsuhito chào đời ngày 3 tháng 11 năm 1852 theo dương lịch, là con trai của Thiên hoàng Kōmei (Hiếu Minh) với một thứ phi họ Nakayama. Thuở nhỏ cậu được gọi là Sachi no Miya và theo tục lệ của giới quý tộc trong cung, những năm đầu đời sống ở nhà ngoại. Trong số các con của Thiên hoàng Kōmei, chỉ mình cậu sống qua tuổi ấu thơ, nên từ sớm đã được xem là người kế vị. Năm 1860, cậu được chính thức nhận làm con của hoàng hậu và phong làm thân vương, rồi lập làm hoàng thái tử.

Cần hình dung đúng vị thế của Thiên hoàng giữa thế kỷ 19. Suốt hơn hai thế kỷ, quyền điều hành đất nước nằm ở Mạc phủ đóng tại Edo, đứng đầu là tướng quân (shōgun) họ Tokugawa. Triều đình ở Kyoto giữ uy danh về nghi lễ, phong tước, ban niên hiệu, nhưng hầu như không nắm quân đội hay ngân khố. Cậu bé Mutsuhito lớn lên trong thế giới khép kín ấy, học chữ Hán, thơ waka, nghi lễ cung đình, gần như không tiếp xúc với đời sống bên ngoài hoàng cung.

Trong khi đó, bên ngoài biến động dồn dập. Năm 1853, khi cậu mới một tuổi, hạm đội của Matthew Perry đến vịnh Edo đòi Nhật mở cửa. Các hiệp ước ký sau đó với Mỹ và các nước châu Âu bị nhiều phiên trấn và giới võ sĩ phản đối, khẩu hiệu tôn vương nhương di lan rộng. Triều đình Kyoto, từ chỗ đứng ngoài, dần trở thành tâm điểm mà các phe tranh nhau dựa vào. Thiên hoàng Kōmei mất đột ngột ngày 30 tháng 1 năm 1867, và chỉ ít tuần sau, ngày 13 tháng 2 năm 1867, cậu thiếu niên 14 tuổi kế vị.

Từ Mạc phủ trả quyền đến niên hiệu Minh Trị

Hai năm đầu sau khi lên ngôi là quãng thay đổi nhanh nhất. Các mốc dưới đây theo cách trình bày phổ biến trong sách sử Nhật, ngày quy về dương lịch.

Thời điểmSự việcÝ nghĩa với ngai vàng
Tháng 2/1867Mutsuhito kế vị chaMột vị vua thiếu niên, chưa có thực quyền
Tháng 11/1867Tướng quân Tokugawa Yoshinobu dâng trả quyền chính cho triều đình (Đại chính phụng hoàn)Về danh nghĩa, quyền điều hành trở về Thiên hoàng
Tháng 1/1868Triều đình ra chiếu khôi phục vương chính; liên minh Satsuma, Chōshū nắm cung điệnMạc phủ bị bãi bỏ, mở đầu chính quyền mới
1868–1869Chiến tranh Boshin giữa quân triều đình và lực lượng ủng hộ họ TokugawaChính quyền mới thắng, kiểm soát cả nước
Tháng 10/1868Đổi niên hiệu thành Minh Trị, quy định mỗi đời vua chỉ một niên hiệuTừ đây tên niên hiệu cũng là cách gọi vua sau khi mất
1868–1869Edo đổi tên thành Tokyo, Thiên hoàng chuyển về ở thành cũ của tướng quânNgai vàng dời đến trung tâm quyền lực thật

Chữ Minh Trị (Meiji) lấy ý cai trị sáng suốt. Việc định lệ "nhất thế nhất nguyên", mỗi đời một niên hiệu, có hệ quả lâu dài: người Nhật gọi vị vua đã mất bằng niên hiệu của triều ông, nên sau năm 1912 Mutsuhito được gọi là Thiên hoàng Minh Trị. Lúc sinh thời, không ai gọi ông như vậy.

Cũng nên nhớ rằng trong những biến cố năm 1867–1868, người ra quyết định chủ yếu là các thủ lĩnh phiên Satsuma, Chōshū cùng một số quý tộc trong triều như Iwakura Tomomi. Danh nghĩa Thiên hoàng là thứ họ cần để chính quyền mới có tính chính đáng.

Lời thề năm điều và cuộc dời đô về Tokyo

Tháng 4 năm 1868, trong một nghi lễ ở cung Kyoto, Thiên hoàng thiếu niên tuyên đọc trước bá quan một văn bản ngắn mà sách Việt thường dịch là Ngũ điều ngự thệ văn, tức lời thề năm điều. Nội dung nói đến việc lập hội nghị rộng rãi và quyết định việc nước theo công luận, trên dưới đồng lòng, bỏ hủ tục cũ, tìm kiến thức khắp thế giới để củng cố nền tảng quốc gia. Văn bản do các đại thần soạn và sửa nhiều lượt, nhưng việc để chính nhà vua tuyên thề trước thần linh tổ tiên mang ý nghĩa lớn: chính quyền mới tự ràng buộc mình bằng danh dự của ngai vàng.

Cuối năm 1868, Thiên hoàng lần đầu rời Kyoto đi về phía đông, đến Edo vừa đổi tên thành Tokyo, nghĩa là kinh đô phía đông. Năm sau, ông chuyển hẳn về đó, ở trong thành cũ của tướng quân. Không có một chiếu chỉ nào tuyên bố dời đô theo kiểu chính thức, nhưng từ đây Tokyo trở thành nơi đặt triều đình và chính phủ. Với một vị vua mà tổ tiên gần như không rời Kyoto suốt nhiều thế kỷ, chuyến đi ấy tự nó đã là thông điệp.

Cũng năm 1869, ông cưới Ichijō Haruko, con gái một gia đình quý tộc lâu đời, về sau được gọi là Hoàng hậu Shōken. Hoàng hậu không có con, các con của Thiên hoàng đều do thứ phi sinh ra, và phần lớn mất sớm. Người con trai sống đến tuổi trưởng thành và kế vị là Yoshihito, tức Thiên hoàng Đại Chính sau này.

Vị vua đi tuần du: hình ảnh mới của ngai vàng

Từ bức rèm sang ánh nhìn công chúng. Các đời Thiên hoàng trước gần như vô hình với dân thường. Chính quyền Minh Trị chủ trương ngược lại: từ thập niên 1870 đến 1880, nhà vua thực hiện nhiều chuyến tuần du dài qua các vùng, từ Hokkaido đến Kyushu. Người dân đứng hai bên đường nhìn đoàn xa giá, quan chức địa phương báo cáo tình hình, trường học và công xưởng được đưa vào lộ trình. Mục đích là để người dân ở mọi miền thấy rằng họ có chung một vị quân chủ.

Quân phục kiểu Tây, râu và ảnh chân dung. Thiên hoàng thời trẻ còn mặc triều phục truyền thống, mặt đánh phấn theo lối quý tộc cũ. Dần dần ông chuyển sang quân phục kiểu châu Âu, để râu, cưỡi ngựa duyệt binh. Bức chân dung chính thức phổ biến nhất của ông thực ra là tranh vẽ của một hoạ sĩ người Ý được chụp lại, rồi bản ảnh ấy được treo trang trọng trong trường học và công sở.

Một người làm thơ chăm chỉ. Ít người biết Thiên hoàng Minh Trị viết rất nhiều thơ waka; các tài liệu Nhật thường nêu con số tới hàng chục nghìn bài. Nhiều bài nói về thời tiết, mùa màng, nỗi lo cho binh lính ngoài mặt trận. Thơ là một trong số ít kênh hé lộ suy nghĩ riêng của ông, vì ông hầu như không để lại hồi ký hay thư từ bàn chính sự.

Thói quen và tính cách. Theo hồi ức của những người hầu cận và các nhà ngoại giao từng yết kiến, ông nghiêm nghị, ít nói, không thích máy móc hiện đại trong cung, có thời gian dài từ chối dùng điện trong phòng riêng, ưa rượu và cưỡi ngựa. Những chi tiết này đến từ hồi ký nên cần đọc thận trọng, nhưng chúng cho thấy hình ảnh một con người cụ thể, khác với biểu tượng trang nghiêm trên ảnh.

Quyền lực thật nằm ở đâu: nhà vua và nhóm nguyên lão

Câu hỏi khó nhất về Thiên hoàng Minh Trị là ông thực sự cầm quyền đến đâu. Giới sử học chia thành nhiều cách nhìn, bảng dưới tóm lược các quan điểm chính.

Cách nhìnLập luận chínhĐiểm yếu thường bị nêu
Nhà vua chủ yếu là biểu tượngMọi chính sách lớn do nhóm thủ lĩnh Satsuma, Chōshū soạn và thực hiện; nhà vua phê chuẩn theo đề nghịBỏ qua các lần ông can thiệp có ghi chép, nhất là về sau
Nhà vua dần trưởng thành thành người phân xửKhi lớn tuổi, ông chủ trì các cuộc họp ngự tiền, có lúc kìm các phe đối đầu, góp ý về nhân sựTư liệu về các cuộc họp kín không đầy đủ
Nhà vua là người quyết định thậtHình ảnh trong sách giáo khoa Nhật trước 1945 nhấn mạnh vai trò cá nhân của ôngPhần lớn sử gia hiện nay coi đây là cách trình bày mang màu tuyên truyền

Nhóm người nắm chính sự trong những thập niên đầu gồm các tên tuổi như Ōkubo Toshimichi, Kido Takayoshi, Saigō Takamori, rồi đến thế hệ Itō Hirobumi, Yamagata Aritomo. Về sau một số người trong họ được gọi là genrō, tạm dịch là nguyên lão, một nhóm không có chức danh trong hiến pháp nhưng giữ quyền tiến cử thủ tướng và góp ý các việc lớn.

Cách nhìn đang được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận nằm ở giữa: ông không phải người vạch ra cải cách, nhưng không chỉ là con dấu. Sự có mặt của ông giúp các phe phái bất đồng vẫn chịu chung một trọng tài, và uy tín của ngai vàng làm cho những thay đổi rất mạnh, như bãi bỏ phiên trấn năm 1871 hay xoá bỏ đặc quyền võ sĩ, được chấp nhận mà không vỡ nước.

Hiến pháp 1889, sắc dụ giáo dục và hai cuộc chiến

Ngày 11 tháng 2 năm 1889, Thiên hoàng ban bố Hiến pháp Đế quốc Nhật Bản, thường gọi là Hiến pháp Minh Trị, do nhóm của Itō Hirobumi soạn sau thời gian khảo sát các mô hình châu Âu, nhất là của Phổ. Hiến pháp được trình bày như một món quà nhà vua ban cho thần dân, đặt Thiên hoàng làm nguyên thủ, nắm quyền thống soái quân đội, đồng thời lập Quốc hội hai viện họp lần đầu năm 1890. Chính sự mơ hồ trong quan hệ giữa nhà vua, nội các và quân đội về sau trở thành một nguồn rắc rối lớn của chính trường Nhật nửa đầu thế kỷ 20.

Năm 1890, Sắc dụ về giáo dục được ban hành, đề cao trung hiếu, học vấn và bổn phận với quốc gia. Văn bản này được đọc trang nghiêm trong các nghi lễ ở trường học suốt hàng chục năm. Trước đó, năm 1882, Sắc dụ cho quân nhân đã đặt quân đội dưới quyền trực tiếp của Thiên hoàng. Hai văn bản này cho thấy ngai vàng được dùng làm điểm tựa tinh thần cho một nhà nước đang xây dựng ý thức quốc dân.

Dưới triều ông, Nhật Bản đánh thắng nhà Thanh trong chiến tranh 1894–1895 và thắng Nga trong chiến tranh 1904–1905, rồi sáp nhập Triều Tiên năm 1910. Với người Nhật đương thời, đó là bằng chứng nước mình đã đứng ngang hàng các cường quốc. Với Trung Hoa, Triều Tiên và nhiều dân tộc châu Á, đây là khởi đầu của một giai đoạn bành trướng gây nhiều đau thương. Một bài viết về nhà vua cần giữ cả hai góc nhìn ấy, thay vì chỉ kể chiến thắng.

Ở Việt Nam, những thắng lợi của Nhật trước Nga từng gây chấn động trong giới sĩ phu đầu thế kỷ 20 và là bối cảnh của phong trào Đông Du. Chi tiết này thường được nhắc khi giải thích vì sao Nhật Bản thời Minh Trị trở thành hình mẫu được bàn đến nhiều trong sách báo Việt thời ấy.

Cuối đời, tang lễ và cách hậu thế nhìn lại

Những năm cuối. Bước sang thế kỷ 20, sức khoẻ của Thiên hoàng suy yếu vì bệnh tiểu đường và thận. Ông mất ngày 30 tháng 7 năm 1912 theo công bố chính thức, ở tuổi 59. Một số tài liệu cho rằng thời điểm thật là đêm 29 tháng 7, ngày công bố được lùi để kịp thủ tục kế vị. Hoàng thái tử Yoshihito lên ngôi, đổi niên hiệu thành Đại Chính.

Tang lễ và sự kiện Nogi. Tang lễ cử hành ở Tokyo vào tháng 9 năm 1912, sau đó linh cữu đưa về chôn ở Fushimi Momoyama, Kyoto. Đúng ngày tang lễ, tướng Nogi Maresuke cùng vợ tự sát để theo vua, một hành động gây tranh luận gay gắt trong xã hội Nhật thời ấy: có người xem là trung nghĩa, có người cho là tàn dư phong kiến không còn hợp thời.

Đền Minh Trị ở Tokyo. Năm 1920, đền Meiji được khánh thành ở Tokyo để tưởng niệm Thiên hoàng và Hoàng hậu Shōken. Khu rừng quanh đền được trồng từ hàng chục nghìn cây do người dân khắp nước gửi tặng, ngày nay là một trong những nơi du khách ghé thăm nhiều nhất ở thủ đô Nhật.

Các lớp đánh giá. Trước 1945, sách vở Nhật tôn ông làm vị minh quân khai sáng. Sau chiến tranh, giới sử học xem xét lại, nhấn mạnh vai trò của các đại thần và những hệ quả của mô hình quân chủ gắn với quân đội. Hiện nay đa số nhà nghiên cứu đánh giá ông là một vị vua tận tuỵ, thận trọng, có ảnh hưởng thật nhưng có giới hạn, và là biểu tượng trung tâm của một giai đoạn biến đổi sâu sắc. Khi đọc về ông, cách an toàn là tách ba lớp: con người lịch sử, hình tượng được dựng lên, và thời đại mang tên ông.

Câu hỏi thường gặp

Thiên hoàng Minh Trị tên thật là gì?

Tên riêng của ông là Mutsuhito, thuở nhỏ gọi là Sachi no Miya. Minh Trị (Meiji) là niên hiệu của triều ông, chỉ được dùng làm tên gọi nhà vua sau khi ông mất năm 1912, theo lệ mỗi đời vua một niên hiệu đặt ra từ năm 1868.

Thiên hoàng Minh Trị lên ngôi năm nào và trị vì bao lâu?

Ông kế vị ngày 13 tháng 2 năm 1867 khi 14 tuổi, sau khi cha là Thiên hoàng Kōmei mất. Niên hiệu Minh Trị bắt đầu từ năm 1868. Ông trị vì đến khi mất ngày 30 tháng 7 năm 1912 theo công bố chính thức, tổng cộng khoảng 45 năm.

Thiên hoàng Minh Trị có tự mình làm cuộc duy tân không?

Phần lớn sử gia cho rằng cải cách do nhóm đại thần xuất thân từ Satsuma, Chōshū và một số quý tộc triều đình hoạch định, như Ōkubo Toshimichi, Kido Takayoshi, Itō Hirobumi. Nhà vua đóng vai biểu tượng và người phân xử, về sau có can thiệp ở một số việc, nhưng không phải người vạch ra đường lối.

Ngũ điều ngự thệ văn là gì?

Đó là lời thề năm điều Thiên hoàng tuyên đọc tháng 4 năm 1868, nói về lập hội nghị rộng rãi, quyết định việc nước theo công luận, trên dưới đồng lòng, bỏ hủ tục và học hỏi tri thức khắp thế giới. Văn bản do các đại thần soạn và được xem là tuyên ngôn định hướng của chính quyền mới.

Thiên hoàng Minh Trị được chôn cất ở đâu?

Lăng của ông nằm ở Fushimi Momoyama, phía nam Kyoto, nơi ông sinh ra và lớn lên. Còn đền Meiji ở Tokyo, khánh thành năm 1920, là nơi tưởng niệm ông và Hoàng hậu Shōken, không phải nơi đặt lăng mộ như nhiều người vẫn nhầm.

Vì sao Thiên hoàng Minh Trị được nhắc nhiều ở Việt Nam?

Thắng lợi của Nhật trước Nga năm 1905 dưới triều ông gây ấn tượng mạnh với sĩ phu Việt Nam đầu thế kỷ 20, góp phần thúc đẩy phong trào Đông Du sang Nhật học tập. Vì vậy hình ảnh Nhật Bản thời Minh Trị thường xuất hiện trong sách báo và bài học lịch sử ở Việt Nam.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138