Phế đế là cách sử cũ gọi một vị vua đã bị truất khỏi ngôi khi còn sống, bởi người có quyền lực hơn trong hoàng tộc hoặc triều đình. Chữ phế nghĩa là bỏ. Vua bị phế thường mất luôn cả miếu hiệu, tức tên được thờ trong thái miếu, nên sử chỉ gọi bằng chữ Phế Đế, bằng tước hiệu bị giáng như vương, công, hầu, hoặc bằng tên riêng.
Trong một chế độ mà về lý thuyết vua là người có quyền cao nhất, việc vua bị phế đặt ra câu hỏi: ai đủ quyền làm điều đó, và họ dựa vào lý lẽ gì. Bài này trả lời câu hỏi ấy qua các trường hợp tiêu biểu từ thời Trần đến thời Nguyễn, kèm cách đọc tên gọi để nhận ra quan điểm của người viết sử.
Vua là tối cao, vậy ai được phế vua
Theo quan niệm Nho gia, vua là con trời, không ai trong thiên hạ có quyền đứng trên vua. Nhưng chính hệ tư tưởng ấy cũng đặt vua vào một mạng lưới quan hệ: vua phải hiếu với cha mẹ, kính với tổ tiên, giữ đạo với trời. Kẽ hở của lý thuyết nằm ở đây. Người được coi là bậc trên của vua trong gia đình, hoặc người tự nhận đại diện cho tổ tiên và xã tắc, có thể nhân danh những giá trị đó để truất vua.
Trong thực tế Đại Việt, quyền phế vua thường thuộc về một trong năm nhóm: thượng hoàng, tức vua cha đã nhường ngôi; thái hậu, tức mẹ hoặc bà của vua; tập thể đại thần, thường nhân danh tông miếu; quyền thần, người nắm quân và triều chính; và từ cuối thế kỷ 19, chính quyền bảo hộ của người Pháp. Mỗi nhóm có một kiểu lý lẽ riêng để biện minh.
Cũng cần phân biệt phế vua với việc thay triều. Khi một vị vua bị phế, người lên thay thường vẫn thuộc cùng dòng họ, và triều đại vẫn tiếp tục. Chỉ khi người phế đồng thời tự mình lên ngôi, như Hồ Quý Ly năm 1400, việc phế vua mới trở thành bước cuối của một cuộc đổi triều.
Điểm chung của mọi trường hợp là việc phế vua hầu như không bao giờ được trình bày là cướp quyền. Nó luôn được đóng khung như sửa sai: vua vô đạo, vua trái di chiếu, vua bất hiếu, vua bệnh không lo được việc nước. Chính vì thế, đọc lý do phế vua trong sử cũ cần đặt cạnh câu hỏi ai được lợi sau khi vua bị phế.
Các trường hợp phế vua tiêu biểu từ thời Trần đến thời Nguyễn
Bảng dưới liệt kê một số trường hợp vua bị phế theo sử liệu phổ biến. Năm lấy theo mốc thường dùng; những chi tiết hoàn cảnh có thể tra thêm trong các bài về từng triều.
| Năm | Người bị phế | Người hoặc nhóm phế | Lý do được nêu |
|---|---|---|---|
| 1388 | Trần Phế Đế, giáng làm Linh Đức vương | Thượng hoàng Trần Nghệ Tông | Mưu hại đại thần, không đáng giữ ngôi |
| 1460 | Lê Nghi Dân, giáng làm Lệ Đức hầu | Các đại thần, trong đó có Nguyễn Xí, Đinh Liệt | Giết vua Lê Nhân Tông để cướp ngôi |
| 1509 | Lê Uy Mục | Người trong hoàng tộc, tức Lê Tương Dực, cùng quan lại ủng hộ | Tàn bạo, giết hại tôn thất và đại thần |
| 1883 | Dục Đức, sau ít ngày ở ngôi | Các phụ chính đại thần | Trái lời di chiếu, sửa đổi di chiếu của vua Tự Đức |
| 1883 | Hiệp Hoà, sau vài tháng ở ngôi | Các phụ chính đại thần | Bị cho là ngả theo phía Pháp, mưu trừ phụ chính |
| 1907 | Thành Thái, buộc thoái vị | Chính quyền bảo hộ Pháp | Viện cớ vua có bệnh, không đủ sức trị nước |
| 1916 | Duy Tân, bị truất và đưa đi xa | Chính quyền bảo hộ Pháp | Tham gia cuộc khởi nghĩa chống chính quyền bảo hộ |
Nhìn vào cột người phế, bạn thấy quyền phế vua dịch chuyển dần qua các thời kỳ: từ trong hoàng gia ra tập thể đại thần, rồi sang người nắm quyền thực và cuối cùng sang một thế lực bên ngoài. Sự dịch chuyển ấy cũng phản ánh ngôi vua ngày càng mất khả năng tự bảo vệ.
Bốn kiểu lý lẽ thường dùng để phế vua
Nhân danh đạo hiếu. Khi thượng hoàng hoặc thái hậu phế vua, lý lẽ dựa vào quan hệ cha mẹ – con. Cha có quyền dạy con, thậm chí trừng phạt con; vua là con thì không được chống lại. Trường hợp năm 1388 là ví dụ rõ: thượng hoàng phế vua, triều thần không có cơ sở đạo lý để phản đối.
Nhân danh tông miếu và xã tắc. Khi đại thần phế vua, họ thường nói vua đã làm tổn hại tông miếu, tức dòng tổ tiên, hoặc xã tắc, tức đất nước. Năm 1460, các đại thần phế Lê Nghi Dân với lý do Nghi Dân giết vua để cướp ngôi, trái đạo; việc phế được trình bày như khôi phục trật tự chính đáng và đưa người con của vua Lê Thái Tông lên ngôi, tức Lê Thánh Tông.
Nhân danh di chiếu. Di chiếu của vua trước được coi là ý chí cao nhất về việc kế vị. Người nắm di chiếu, hoặc người được giao thực hiện di chiếu, có cớ để cho rằng vua mới đã đi ngược lại nó. Năm 1883, các phụ chính dùng chính lời lẽ trong di chiếu của Tự Đức để phế Dục Đức.
Nhân danh sức khoẻ và năng lực. Cho rằng vua bệnh, điên loạn, không thể lo việc nước là lý lẽ ít mang tính đạo đức nhất, vì không cần buộc tội vua. Trường hợp Thành Thái năm 1907 là ví dụ; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lý do bệnh tật là cái cớ, còn nguyên nhân thực nằm ở thái độ bất hợp tác của vua với chính quyền bảo hộ.
Sau khi bị phế: tên gọi, mộ phần và việc phục hồi
Một vị vua bị phế thường không có miếu hiệu, vì không được đưa vào thái miếu như các vua khác. Sử gọi họ bằng tước hiệu bị giáng, như Linh Đức vương, Lệ Đức hầu, hoặc bằng chữ Phế Đế đi kèm tên triều. Lê Uy Mục bị sử triều Lê gọi bằng những tên mang nghĩa chê trách. Việc đặt tên ấy là một phần của bản án lịch sử mà triều đại sau dành cho người bị phế.
Tuy vậy, số phận sau khi chết của vua bị phế có thể thay đổi nếu con cháu họ sau này lên ngôi. Trường hợp rõ nhất là Dục Đức: ông chết trong ngục năm 1883, nhưng khi con trai ông lên ngôi năm 1889, tức vua Thành Thái, Dục Đức được truy tôn và lăng mộ được xây dựng lại, ngày nay gọi là An Lăng ở Huế. Như vậy một bản án có thể được lật lại ngay trong cùng triều đại.
Với người đọc sử, điều này có nghĩa là tên gọi một vị vua trong tài liệu nói lên khá nhiều về người viết. Gọi Trần Phế Đế là theo cách chép của sử thần; một số sách gọi bằng niên hiệu của ông. Gọi Lê Nghi Dân là Lệ Đức hầu là theo bản án năm 1460. Biết điều đó, bạn sẽ đọc tên gọi như một dữ kiện có quan điểm, chứ không phải chỉ là cái nhãn trung tính.
Năm 1883: ba vua trong một năm và cơ chế phế lập bị vắt kiệt
Năm 1883 cho thấy cơ chế phế lập có thể vận hành nhanh và khốc liệt đến mức nào khi ngôi vua không còn chỗ dựa. Vua Tự Đức mất vào giữa năm, không có con ruột. Người được chọn nối ngôi là Dục Đức, nhưng chỉ ít ngày sau ông bị các phụ chính đại thần, trong đó nổi bật là Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, phế bỏ với lý do trái di chiếu. Hiệp Hoà, em của Tự Đức, được đưa lên, rồi chưa đầy nửa năm sau cũng bị phế và bị buộc phải chết. Kiến Phúc được lập lên thay khi còn nhỏ tuổi và mất năm sau.
Giới nghiên cứu nhìn giai đoạn này qua hai lăng kính. Một lăng kính nhấn mạnh sự lộng quyền của các phụ chính, những người phế lập vua như thay quân cờ. Lăng kính khác đặt các quyết định ấy trong bối cảnh quân Pháp đang gây sức ép và triều đình chia rẽ giữa phe chủ chiến và phe muốn thương thuyết; theo cách nhìn này, các phụ chính muốn đặt lên ngai người mà họ cho là sẽ không nhượng bộ. Hai cách nhìn cho ra những đánh giá rất khác về cùng một nhóm nhân vật.
Ở góc độ cơ chế, năm 1883 là lúc quyền chọn vua hoàn toàn rời khỏi tay hoàng gia. Không còn thượng hoàng, thái hậu chỉ có vai trò hạn chế, di chiếu bị diễn giải theo ý người cầm quyền. Ngay sau đó, quyền phế lập lại chuyển sang tay chính quyền bảo hộ, như các năm 1907 và 1916 cho thấy.
Những câu nên hỏi khi đọc về một vị vua bị phế
Khi gặp một đoạn sử chép vua bị phế, những câu hỏi dưới đây giúp bạn tách sự kiện khỏi lời biện minh.
- Ai là người đứng ra phế, và họ có quan hệ gì với người được đưa lên thay.
- Lý do được nêu thuộc kiểu nào: đạo hiếu, tông miếu, di chiếu hay sức khoẻ; có bằng chứng độc lập nào cho lý do đó không.
- Vị vua bị phế có làm điều gì đe doạ người phế ngay trước đó không, như mưu trừ một đại thần.
- Bộ sử đang đọc được soạn dưới triều nào, và triều đó có lợi gì khi vị vua kia bị chép là xấu.
- Về sau người bị phế có được truy tôn, phục hồi hay không; nếu có, ai làm và vì sao.
Không phải mọi vị vua bị phế đều vô tội, và không phải mọi người phế vua đều là kẻ tiếm quyền. Lê Nghi Dân giết vua để lên ngôi, việc ông bị phế được hầu hết sử gia coi là chính đáng. Mục đích của các câu hỏi là đọc cho đủ các mặt trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Phế đế khác thoái vị thế nào?
Thoái vị là vua tự rời ngôi, hoặc ít nhất được trình bày là tự nguyện; phế là vua bị người khác truất. Trên thực tế ranh giới không luôn rõ: có những lần vua bị ép thoái vị, như Thành Thái năm 1907, về bản chất gần với bị phế. Khi đọc sử, nên xem hoàn cảnh hơn là chỉ nhìn vào chữ dùng.
Vì sao vua bị phế không có miếu hiệu?
Miếu hiệu là tên dùng khi thờ vua trong thái miếu, dành cho những vị vua được triều đình công nhận là chính thống trong dòng kế vị. Vua bị phế bị coi là đã mất tư cách đó nên không được đặt miếu hiệu. Nếu sau này được phục hồi, có thể được truy tôn.
Có vị vua nào bị phế rồi lại lên ngôi lần nữa không?
Trong các trường hợp tiêu biểu của lịch sử Đại Việt từ thời Lý đến thời Nguyễn, hầu như không có vua bị phế rồi được đưa trở lại ngai. Người bị phế thường bị giết, bị giam hoặc bị đưa đi xa, chính vì người phế muốn loại bỏ khả năng đó.
Trần Phế Đế bị phế vì sao?
Theo sử chép, năm 1388 vua cùng một số người bàn việc hạn chế quyền của Lê Quý Ly. Việc bị lộ, thượng hoàng Trần Nghệ Tông đứng về phía Quý Ly, phế vua và giáng làm Linh Đức vương. Sự kiện này mở đường cho việc Quý Ly nắm quyền và về sau lên ngôi.
Vua Dục Đức ở ngôi bao lâu?
Theo sử liệu phổ biến, Dục Đức chỉ ở ngôi khoảng ba ngày vào năm 1883 trước khi bị các phụ chính đại thần phế. Vì thời gian ngắn, ông thường không được tính là đã chính thức trị vì với niên hiệu riêng. Con ông về sau lên ngôi là vua Thành Thái.
Pháp có quyền phế vua triều Nguyễn không?
Về danh nghĩa, việc phế lập vẫn phải qua triều đình Huế, nhưng từ sau các hiệp ước cuối thế kỷ 19, chính quyền bảo hộ có ảnh hưởng quyết định. Các trường hợp Thành Thái năm 1907 và Duy Tân năm 1916 cho thấy quyết định thực sự nằm ở phía Pháp, còn triều đình chỉ hợp thức hoá.