Không có một luật kế vị chung cho mọi vương triều; mỗi nơi tìm một cách riêng để trả lời cùng một câu hỏi: khi vua mất, ai lên thay mà không gây nội chiến. Châu Âu phần lớn dựa vào chế độ con trưởng, có nơi loại trừ hẳn phụ nữ theo luật Salic. Thánh chế La Mã bầu hoàng đế. Các hoàng đế La Mã cổ đại nhiều lần chọn người kế vị bằng cách nhận con nuôi. Nhà Thanh ở Trung Hoa giấu tên thái tử trong một chiếc hộp. Đế quốc Ottoman có thời kỳ dùng những biện pháp tàn khốc để tránh tranh ngôi.
Bài này so sánh các mô hình chính, giải thích lý do ra đời và hệ quả của từng mô hình, rồi đặt cách làm của các triều đại Việt Nam vào bức tranh chung. Các nhân vật quân vương cụ thể có bài riêng trong các danh mục khác của trang; ở đây chỉ nhắc đến khi cần làm rõ cơ chế. Nội dung dừng ở thời quân chủ, không bàn các chế độ quân chủ hiện nay.
Chế độ con trưởng: vì sao châu Âu chọn nó
Chế độ con trưởng là nguyên tắc người con trai lớn nhất thừa kế toàn bộ ngai vàng, thay vì chia cho các con. Ở châu Âu thời trung cổ, nguyên tắc này dần thắng thế trước tục chia đất cho tất cả các con trai, vốn từng làm các vương quốc thời đầu trung cổ liên tục bị chia cắt. Đế quốc của Charlemagne bị chia giữa các cháu ông là ví dụ hay được nhắc.
Lợi ích lớn nhất của chế độ con trưởng là tính dự đoán được. Ai cũng biết trước người kế vị, kể cả từ khi người đó còn trong nôi. Khi người con trưởng mất trước cha, quyền chuyển sang con của người đó, rồi mới đến các em. Thứ tự được xác định theo huyết thống, nên giảm chỗ cho tranh cãi về phẩm chất. Đổi lại, chế độ này đôi khi đưa lên ngôi những người không đủ sức, và không giải quyết được trường hợp vua không có con trai.
Phần lớn các vương quốc châu Âu áp dụng chế độ con trưởng ưu tiên nam giới: con trai đứng trước con gái, nhưng nếu không có con trai, con gái vẫn có thể nối ngôi. Nước Anh là ví dụ, với các nữ vương như Mary I, Elizabeth I và về sau là Victoria. Chính khả năng con gái nối ngôi đã dẫn đến một số cuộc tranh chấp lớn, và ở một số nơi, người ta đặt ra luật để loại trừ hẳn khả năng này.
Luật Salic: khi phụ nữ bị loại khỏi ngai
Luật Salic vốn là một bộ luật cổ của người Frank Salian thời đầu trung cổ. Một điều khoản về thừa kế đất đai trong bộ luật ấy về sau được các luật gia Pháp dẫn ra để lập luận rằng phụ nữ không được thừa kế ngai vàng, và cũng không được truyền quyền thừa kế cho con mình. Việc dùng luật cổ cho ngôi vua là một diễn giải về sau, không phải mục đích ban đầu của văn bản.
Nguyên tắc này được áp dụng ở Pháp từ đầu thế kỷ 14, khi các vua dòng Capet lần lượt mất mà không có con trai. Năm 1328, ngai vàng Pháp được trao cho Philippe de Valois, một người họ hàng bên nội, thay vì vua Anh Edward III, người có quyền qua mẹ là công chúa Pháp. Tranh chấp này là một trong những nguyên nhân dẫn đến Chiến tranh Trăm năm giữa Anh và Pháp.
Luật Salic còn có một hệ quả nổi tiếng ở thế kỷ 19. Khi Victoria lên ngôi nữ vương Anh năm 1837, bà không thể đồng thời làm vua xứ Hanover, vốn có chung vua với nước Anh hơn một thế kỷ, vì Hanover áp dụng nguyên tắc loại trừ phụ nữ. Ngai Hanover chuyển cho chú của bà, và mối liên kết giữa hai vương quốc chấm dứt. Ví dụ này cho thấy luật kế vị có thể vẽ lại cả bản đồ quan hệ giữa các nước.
Các mô hình kế vị chính và lý do ra đời
Bảng dưới tóm lược những mô hình kế vị tiêu biểu, lý do được chọn và nhược điểm thường gặp.
| Mô hình | Nơi tiêu biểu | Lý do chọn | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Con trưởng ưu tiên nam | Anh, nhiều vương quốc châu Âu | Dự đoán được, giữ lãnh thổ không bị chia | Có thể đưa lên người không đủ sức, tranh chấp khi chỉ có con gái |
| Luật Salic | Pháp, một số xứ Đức | Tránh ngai rơi vào tay dòng họ nước ngoài qua hôn nhân | Dòng chính dễ tuyệt tự, phải tìm họ hàng xa |
| Bầu vua | Thánh chế La Mã, Ba Lan – Litva | Cân bằng quyền lực giữa các lãnh chúa lớn | Người bầu đòi đặc quyền, dễ bị nước ngoài can thiệp |
| Nhận con nuôi | Đế quốc La Mã cổ đại, giai đoạn thế kỷ 2 | Chọn người có năng lực khi không có con trai phù hợp | Chỉ hoạt động khi người chọn sáng suốt, dễ đứt khi có con ruột |
| Mật lập thái tử | Nhà Thanh từ thời Ung Chính | Tránh các hoàng tử kéo bè cánh tranh ngôi | Phụ thuộc hoàn toàn vào phán đoán của một người |
| Thâm niên trong dòng họ | Ottoman từ đầu thế kỷ 17 | Tránh vua nhỏ tuổi, chấm dứt tục giết anh em | Hoàng tử bị giam lâu năm, lên ngôi thiếu kinh nghiệm |
Không mô hình nào giải quyết được mọi vấn đề. Mỗi mô hình đánh đổi một thứ lấy một thứ khác: tính dự đoán được lấy năng lực, sự cân bằng lấy sự ổn định, sự bí mật lấy tính minh bạch. Lịch sử kế vị của mỗi nước vì thế thường là chuỗi điều chỉnh sau từng cuộc khủng hoảng.
Bầu vua và nhận con nuôi: chọn người thay vì chọn dòng
Ở Thánh chế La Mã, hoàng đế không tự động truyền ngôi cho con mà được bầu bởi một nhóm các ông hoàng có quyền bầu cử, gọi là tuyển hầu. Năm 1356, văn kiện gọi là Sắc chỉ Vàng xác định bảy tuyển hầu và thủ tục bầu. Trên thực tế, về sau ngai vàng thường được bầu cho người trong dòng Habsburg, nhưng thủ tục bầu buộc ứng viên phải nhượng bộ các lãnh chúa, khiến quyền lực của hoàng đế bị giới hạn.
Vương quốc Ba Lan – Litva từ cuối thế kỷ 16 bầu vua bằng một hội nghị đông đảo của giới quý tộc. Cách làm này tạo ra một tầng lớp quý tộc có quyền lớn, nhưng cũng mở cửa cho các cường quốc láng giềng can thiệp vào các cuộc bầu, một yếu tố góp phần vào sự suy yếu của nhà nước này về sau. Ở phương Đông, người Mông Cổ có truyền thống tụ hội các thủ lĩnh để tôn Đại hãn, như việc Oa Khoát Đài được tôn sau khi Thành Cát Tư Hãn mất.
Đế quốc La Mã cổ đại không có một luật kế vị rõ ràng. Trong thế kỷ 2, nhiều hoàng đế không có con trai phù hợp đã nhận người có năng lực làm con nuôi và chỉ định kế vị: Nerva nhận Trajan, Trajan nhận Hadrian, rồi đến Antoninus Pius và Marcus Aurelius. Giai đoạn này về sau được các sử gia gọi là thời Ngũ hiền đế. Chuỗi ấy đứt khi Marcus Aurelius truyền ngôi cho con ruột là Commodus, người bị đánh giá là một vị hoàng đế tồi.
Phương Đông: mật lập thái tử nhà Thanh và luật thâm niên Ottoman
Nhà Thanh và chiếc hộp sau tấm biển. Cuối thời Khang Hy, các hoàng tử tranh giành ngôi thái tử quyết liệt, một giai đoạn hay được gọi là cửu tử đoạt đích. Sau khi lên ngôi, Ung Chính đặt ra phép mật lập thái tử: vua viết tên người kế vị, cất một bản trong hộp đặt sau tấm biển Chính đại quang minh ở cung Càn Thanh, giữ một bản bên mình. Khi vua băng, hai bản được đối chiếu và người có tên lên ngôi. Không ai biết trước tên, nên các hoàng tử khó kéo bè cánh.
Ottoman và tục giết anh em. Thời kỳ đầu, Đế quốc Ottoman không có luật xác định con nào kế vị; các hoàng tử thường được cử đi cai quản tỉnh và cạnh tranh với nhau khi vua cha mất. Để tránh nội chiến, có thời kỳ người lên ngôi cho giết các anh em của mình, một tập tục được hợp thức hoá trong luật lệ của triều đình. Đây là một trong những biện pháp tàn khốc nhất trong lịch sử kế vị.
Ottoman chuyển sang thâm niên. Từ đầu thế kỷ 17, Ottoman dần chuyển sang nguyên tắc người nam lớn tuổi nhất trong dòng họ lên ngôi, và các hoàng tử không còn bị giết mà bị giữ trong một khu riêng của cung điện. Cách này giảm đổ máu và tránh vua nhỏ tuổi, nhưng khiến nhiều người lên ngôi sau hàng chục năm bị cách ly, thiếu hiểu biết về việc nước.
Đặt Việt Nam vào bức tranh chung
Các triều đại Việt Nam gần với mô hình Trung Hoa ở chỗ coi trọng con đích, con trưởng theo lễ chế Nho gia, nhưng không có luật kế vị thành văn và không có cơ chế bầu chọn. Quyền chọn người nối ngôi nằm trong tay vua đang trị vì, thể hiện qua việc lập thái tử và di chiếu. Điều này cho vua nhiều tự do, nhưng cũng khiến việc kế vị phụ thuộc lớn vào hoàn cảnh lúc vua băng.
Một số nét riêng đáng chú ý. Chế độ thái thượng hoàng của nhà Trần có điểm tương đồng với viện chính ở Nhật Bản: cả hai dùng việc nhường ngôi sớm để giữ quyền trong dòng vua. Hôn nhân trong họ của nhà Trần nhằm cùng mục đích như luật Salic ở Pháp, tránh để ngai vàng chảy sang dòng họ khác qua hôn nhân, nhưng bằng con đường ngược lại: thay vì loại phụ nữ, nhà Trần giữ phụ nữ trong họ.
So sánh không có nghĩa là xếp hạng mô hình nào tốt hơn. Mỗi cách làm là câu trả lời cho hoàn cảnh riêng của từng xã hội: cấu trúc gia đình, quan hệ giữa vua và quý tộc, mối đe doạ từ bên ngoài. Nhìn các mô hình cạnh nhau giúp bạn hiểu rằng những cuộc tranh ngôi trong sử Việt không phải chuyện riêng của một nước, mà là một vấn đề chung của mọi chế độ quân chủ.
Câu hỏi thường gặp
Luật Salic là gì?
Luật Salic là bộ luật cổ của người Frank Salian, về sau được các luật gia Pháp diễn giải để loại trừ phụ nữ và dòng truyền qua phụ nữ khỏi quyền thừa kế ngai vàng. Nguyên tắc này được áp dụng ở Pháp từ thế kỷ 14 và ở một số vương quốc khác, góp phần vào nhiều cuộc tranh chấp ngôi vua.
Mật lập thái tử của nhà Thanh hoạt động thế nào?
Vua viết tên người kế vị, cất một bản trong hộp sau tấm biển Chính đại quang minh ở cung Càn Thanh và giữ một bản bên mình. Khi vua băng, các đại thần mở hộp đối chiếu. Phép này do Ung Chính đặt ra sau cuộc tranh ngôi gay gắt cuối thời Khang Hy, được các vua Thanh sau tiếp tục dùng trong nhiều đời.
Vì sao Thánh chế La Mã lại bầu hoàng đế?
Vì đế quốc gồm nhiều lãnh địa do các ông hoàng có thế lực cai quản, không ai đủ mạnh để áp đặt một dòng họ kế vị tuyệt đối. Bầu hoàng đế là cách cân bằng quyền lợi giữa họ. Sắc chỉ Vàng năm 1356 xác định bảy tuyển hầu có quyền bầu.
Chế độ con trưởng có cho phép con gái nối ngôi không?
Tuỳ nước. Ở nhiều nơi như nước Anh, áp dụng con trưởng ưu tiên nam giới, con gái có thể nối ngôi khi không có con trai. Ở những nơi áp dụng luật Salic như Pháp, con gái bị loại hoàn toàn. Vì thế cùng gọi là chế độ con trưởng nhưng kết quả có thể rất khác.
Thời Ngũ hiền đế La Mã là gì?
Đó là cách gọi giai đoạn năm vị hoàng đế La Mã ở thế kỷ 1 và 2, gồm Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius và Marcus Aurelius, được các sử gia đánh giá cao. Đặc điểm nổi bật là nhiều người trong số họ chọn người kế vị qua việc nhận con nuôi thay vì truyền cho con ruột.
Việt Nam có từng bầu vua không?
Không có cơ chế bầu vua thường xuyên. Tuy vậy, trong một số cuộc chuyển giao như năm 980 và năm 1009, người lên ngôi được các tướng và triều thần suy tôn. Đây là hình thức tôn lập trong hoàn cảnh đặc biệt, không phải thủ tục bầu cử có quy định như ở Thánh chế La Mã.