QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

Hayam Wuruk và đế quốc Majapahit: vị vua Java thời hoàng kim cùng tể tướng Gajah Mada

Hayam Wuruk trị vì Majapahit ở Java từ 1350 đến 1389, thời hoàng kim gắn với tể tướng Gajah Mada, bi kịch Bubat và trường ca Nagarakretagama.

Visitors seen from behind walking toward a tall ancient red brick split gateway surrounded by trees and grass in Trowulan, East Java, Indonesia, humid soft morning light

Hayam Wuruk (1334–1389) là vua của Majapahit, vương quốc có trung tâm ở miền đông đảo Java, trị vì từ năm 1350 đến 1389 với vương hiệu Rajasanagara. Triều đại của ông thường được xem là thời hoàng kim của Majapahit, khi ảnh hưởng của vương quốc này lan rộng trên nhiều đảo của quần đảo Đông Nam Á, và gắn liền với tên tuổi tể tướng Gajah Mada.

Ở Việt Nam, Majapahit ít được biết đến hơn Angkor hay Ayutthaya, dù vương quốc này từng có quan hệ với Champa. Bài viết kể lại cuộc đời Hayam Wuruk qua hai nguồn chính là trường ca Nagarakretagama viết năm 1365 và bộ sử ký Pararaton viết muộn hơn, phân biệt điều được ghi chép với điều được truyền tụng, và giới thiệu những câu hỏi giới nghiên cứu đặt ra về quy mô thật của đế quốc.

Majapahit ra đời từ cuộc đối đầu với quân Nguyên

Majapahit được lập năm 1293 bởi Raden Wijaya, con rể của vua cuối cùng triều Singhasari. Bối cảnh lúc ấy đặc biệt: một hạm đội nhà Nguyên do Hốt Tất Liệt phái đến Java để trừng phạt Singhasari vì đã làm nhục sứ giả. Khi quân Nguyên đổ bộ, Singhasari đã bị một thế lực khác lật đổ. Raden Wijaya liên kết với quân Nguyên đánh đối thủ, rồi quay sang đánh đuổi chính quân Nguyên. Từ đó, Majapahit trở thành thế lực chính ở miền đông Java.

Kinh đô Majapahit đặt ở vùng Trowulan, gần thành phố Mojokerto thuộc tỉnh Đông Java ngày nay. Khảo cổ học tìm thấy ở đây dấu vết của một đô thị lớn với tường gạch, kênh nước, hồ chứa, các cổng gạch như cổng Bajang Ratu và Wringin Lawang, đồ gốm Trung Hoa và các tượng đất nung. Vương quốc dựa vào nông nghiệp lúa nước ở vùng đồng bằng sông Brantas và buôn bán hồ tiêu, gia vị qua các cảng ven biển.

Trước Hayam Wuruk, ngai vàng Majapahit trải qua những năm bất ổn với nhiều cuộc nổi loạn. Mẹ ông là Tribhuwana Wijayatunggadewi, con gái của Raden Wijaya, trị vì từ năm 1328 với tư cách nữ vương. Chính trong thời bà, một viên quan xuất thân không thuộc hoàng tộc là Gajah Mada được trọng dụng sau khi có công dẹp loạn, và bước lên vị trí mahapatih, tức tể tướng.

Gajah Mada và lời thề Palapa

Từ chỉ huy cận vệ đến tể tướng. Theo Pararaton, Gajah Mada ban đầu chỉ huy đội cận vệ của nhà vua và nổi lên khi cứu vua Jayanegara trong một cuộc nổi loạn. Về sau, dưới thời nữ vương Tribhuwana, ông trở thành mahapatih, người điều hành bộ máy triều đình và các chiến dịch quân sự.

Lời thề Palapa. Pararaton chép rằng khi nhận chức tể tướng, Gajah Mada thề sẽ không hưởng palapa, một từ mà các nhà nghiên cứu hiểu là một loại gia vị hoặc là sự hưởng thụ nói chung, cho đến khi các vùng đất trong quần đảo quy phục Majapahit. Lời thề kể tên các vùng như Gurun, Seran, Tanjung Pura, Haru, Pahang, Dompo, Bali, Sunda, Palembang, Tumasik. Đây là ghi chép trong một bộ sử viết sau nhiều thế kỷ, nên các nhà nghiên cứu xem nội dung lời thề là truyền thống được ghi lại, không phải văn bản đương thời.

Những chiến dịch mở rộng. Dưới sự điều hành của Gajah Mada, Majapahit chinh phục Bali năm 1343 và đưa quân đến nhiều vùng khác. Mức độ của các chiến dịch này không phải lúc nào cũng rõ, vì phần lớn tư liệu đến từ phía Majapahit.

Một nhân vật có nhiều khoảng trống. Dù nổi tiếng, những gì biết chắc về Gajah Mada khá ít: không rõ năm sinh, nguồn gốc gia đình, thậm chí không có hình ảnh đương thời đáng tin cậy. Các bức tượng và hình vẽ phổ biến ngày nay là sáng tác thời hiện đại, dựa trên một hiện vật đất nung mà mối liên hệ với ông chưa được chứng minh.

Hayam Wuruk lên ngôi và những chuyến tuần du

Hayam Wuruk sinh năm 1334. Nagarakretagama kể rằng năm ông sinh ra có động đất và núi lửa phun, được xem là điềm báo về một vị vua lớn. Ông là con của nữ vương Tribhuwana với Kertawardhana, một hoàng thân. Năm 1350, khi bà nội ông là Gayatri, người có uy tín lớn trong hoàng tộc, qua đời, nữ vương Tribhuwana nhường ngôi cho con trai mười sáu tuổi.

Trong những năm đầu triều đại, Gajah Mada vẫn là người điều hành bộ máy. Nhà vua trẻ được mô tả trong Nagarakretagama là người tài hoa, giỏi nghệ thuật, tham gia biểu diễn trong các lễ hội, và đặc biệt là người thường xuyên tuần du các vùng trong vương quốc. Một phần lớn của trường ca miêu tả chi tiết chuyến tuần du năm 1359 qua vùng đông Java: đoàn xe, các làng mạc, đền thờ, những buổi lễ đón tiếp, tạo nên một bức tranh hiếm có về đời sống Java thế kỷ 14.

Các chuyến tuần du không chỉ là nghi lễ. Qua đó, nhà vua gặp các thủ lĩnh địa phương, xem xét đền thờ, đất đai được ban, nghe trình bày về thuế và nghĩa vụ. Giới nghiên cứu xem đây là cách triều đình Majapahit củng cố sự hiện diện của mình ở các vùng mà quyền lực trung ương không thể thường trực.

Bi kịch Bubat năm 1357: sử chép gì, truyện kể gì

Sự kiện Bubat là một trong những đoạn được nhắc nhiều nhất khi nói về Hayam Wuruk và Gajah Mada, nhưng các nguồn kể rất khác nhau.

  • Bối cảnh: theo các nguồn, Hayam Wuruk muốn cưới công chúa Dyah Pitaloka, con gái vua Sunda ở miền tây Java. Vua Sunda đưa con gái cùng đoàn tuỳ tùng đến Majapahit, dừng ở cánh đồng Bubat.
  • Theo Pararaton: Gajah Mada muốn cuộc hôn nhân được hiểu là sự quy phục của Sunda, công chúa được dâng như vật cống chứ không phải cô dâu ngang hàng. Phía Sunda không chấp nhận, giao tranh xảy ra và đoàn Sunda bị giết hại.
  • Theo Kidung Sunda, một tác phẩm văn chương ra đời muộn hơn: câu chuyện được kể chi tiết và bi tráng hơn, công chúa tự kết liễu đời mình sau khi cha và đoàn tuỳ tùng tử trận. Các nhà nghiên cứu xem đây là văn chương có cơ sở lịch sử, không phải biên niên.
  • Nagarakretagama, viết dưới triều Hayam Wuruk, không nhắc đến sự kiện này, có lẽ vì đó là một vết đen của triều đình.
  • Hệ quả: nhiều nguồn cho rằng sau Bubat, uy tín của Gajah Mada giảm sút. Ông mất năm 1364. Theo các ghi chép, sau khi ông mất, nhà vua không bổ nhiệm một người duy nhất thay thế mà chia công việc của tể tướng cho nhiều người.

Sự kiện Bubat để lại dấu ấn sâu trong ký ức của người Sunda ở miền tây Java, và đến nay vẫn được nhắc trong văn hoá vùng này. Khi kể lại, nên trình bày như một bi kịch lịch sử có nhiều phiên bản, tránh quy kết một chiều.

Nagarakretagama: một trường ca, một bức tranh đế quốc

Nguồn quan trọng nhất về triều Hayam Wuruk là Nagarakretagama, còn gọi là Desawarnana, do Mpu Prapanca, một quan chức tôn giáo trong triều, viết năm 1365. Bảng dưới tóm lược những gì tác phẩm này cho biết và những điểm cần thận trọng.

Nội dungĐiều tác phẩm cho biếtĐiểm cần thận trọng
Hoàng tộc và triều đìnhPhả hệ, các thành viên hoàng tộc, các nghi lễ lớnViết để ca ngợi nhà vua
Kinh đôMiêu tả cung điện, các khu vực trong kinh thànhKhảo cổ ở Trowulan chỉ xác nhận một phần
Lãnh thổLiệt kê nhiều vùng từ Sumatra, bán đảo Mã Lai, Borneo đến các đảo phía đôngNhiều vùng có lẽ chỉ là đối tác buôn bán hoặc có quan hệ triều cống lỏng lẻo
Quan hệ bên ngoàiKể tên các nước được xem là bạn, trong đó có Champa, Campuchia, XiêmCách hiểu một số tên gọi còn được bàn
Đời sống tôn giáoSự cùng tồn tại của Ấn Độ giáo thờ Shiva và Phật giáoPhản ánh góc nhìn của giới tu hành trong triều

Bản chép tay Nagarakretagama được tìm thấy năm 1894 ở cung điện Cakranegara trên đảo Lombok, trong một cuộc viễn chinh của quân đội Hà Lan, rồi được đưa về Hà Lan. Năm 1973, bản chép tay được trả lại cho Indonesia. Năm 2013, tác phẩm được UNESCO đưa vào danh mục Di sản tư liệu thế giới.

Việc Nagarakretagama nhắc đến Champa trong danh sách các nước bạn là chi tiết thú vị với người đọc Việt Nam, cho thấy quan hệ giữa các vương quốc ven biển Đông Nam Á thời ấy không chỉ dừng ở láng giềng gần. Trước đó, như bia ký Chăm cho biết, vua Chế Mân của Champa đã có một hoàng hậu người Java.

Sau Hayam Wuruk: tranh chấp kế vị và di sản Majapahit

Hayam Wuruk mất năm 1389. Ngôi vua thuộc về con rể ông là Wikramawardhana, chồng của công chúa Kusumawardhani. Tuy nhiên, một người con trai của nhà vua với thứ phi là Bhre Wirabhumi cai quản vùng đông Java và không chấp nhận quyền lực của Wikramawardhana. Mâu thuẫn dẫn đến cuộc nội chiến thường gọi là chiến tranh Paregreg, khoảng năm 1404 đến 1406. Thời điểm này cũng là lúc các hạm đội nhà Minh do Trịnh Hoà chỉ huy đến Java, và sử Trung Hoa có ghi lại một số sự việc liên quan.

Sau nội chiến, Majapahit suy yếu dần trong thế kỷ 15. Các cảng ven biển phía bắc Java, nơi đạo Hồi lan rộng theo con đường thương mại, trở nên giàu có và tự chủ, trong đó Demak dần nổi lên. Thời điểm kết thúc của Majapahit không thống nhất giữa các nguồn: truyền thống Java nêu năm 1478, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vương quốc còn tồn tại ở dạng thu nhỏ đến khoảng thập niên 1520. Một bộ phận giới quý tộc và tu hành chuyển sang Bali, nơi văn hoá Hindu – Java còn được tiếp nối đến ngày nay.

Ở Indonesia hiện đại, Majapahit và Gajah Mada là biểu tượng lịch sử quen thuộc, xuất hiện trong sách giáo khoa, tên trường học, tên đường. Câu Bhinneka Tunggal Ika, thường dịch là thống nhất trong đa dạng, lấy từ trường ca Sutasoma của Mpu Tantular, một tác giả thời Majapahit. Giới sử học vẫn tiếp tục đối chiếu giữa hình ảnh đế quốc rộng lớn trong văn chương với bằng chứng khảo cổ ở Trowulan và các vùng khác. Với khách tham quan, bảo tàng và khu di tích Trowulan ở Đông Java là nơi tốt để tìm hiểu về triều đại Hayam Wuruk.

Câu hỏi thường gặp

Hayam Wuruk trị vì Majapahit vào thời gian nào?

Hayam Wuruk lên ngôi năm 1350 khi khoảng mười sáu tuổi, sau khi mẹ ông là nữ vương Tribhuwana nhường ngôi, và trị vì đến khi mất năm 1389. Vương hiệu của ông là Rajasanagara. Triều đại của ông thường được xem là thời hoàng kim của Majapahit.

Gajah Mada là ai?

Gajah Mada là tể tướng của Majapahit dưới thời nữ vương Tribhuwana và những năm đầu triều Hayam Wuruk, nổi tiếng với lời thề Palapa về việc đưa các vùng trong quần đảo quy phục. Ông mất năm 1364. Những gì biết chắc về đời tư của ông khá ít.

Đế quốc Majapahit rộng đến đâu?

Trường ca Nagarakretagama liệt kê nhiều vùng từ Sumatra, bán đảo Mã Lai, Borneo đến các đảo phía đông. Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chỉ phần đông Java, Bali và một số vùng gần chịu kiểm soát trực tiếp; các vùng khác có lẽ là đối tác buôn bán hoặc có quan hệ triều cống lỏng lẻo.

Sự kiện Bubat là gì?

Đó là bi kịch năm 1357, khi đoàn của vua Sunda đưa công chúa Dyah Pitaloka đến Majapahit để kết hôn với Hayam Wuruk thì xảy ra giao tranh ở cánh đồng Bubat, đoàn Sunda bị giết hại. Các nguồn kể khác nhau về nguyên nhân, thường gắn với yêu cầu của Gajah Mada đòi Sunda quy phục.

Nagarakretagama là gì?

Đó là trường ca do Mpu Prapanca viết năm 1365 dưới triều Hayam Wuruk, miêu tả hoàng tộc, kinh đô, các chuyến tuần du và danh sách các vùng thuộc ảnh hưởng của Majapahit. Bản chép tay tìm thấy năm 1894 ở Lombok, trả lại Indonesia năm 1973 và được UNESCO ghi danh năm 2013.

Majapahit có quan hệ gì với Champa?

Nagarakretagama kể tên Champa trong danh sách các nước có quan hệ hữu hảo với Majapahit. Trước đó, vào cuối thế kỷ 13, vua Chế Mân của Champa có một hoàng hậu xuất thân từ Java theo bia ký Chăm, cho thấy quan hệ giữa hai vùng đã có từ trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138