Thái thượng hoàng là danh hiệu dành cho người đã từng làm vua, đã nhường ngôi cho người khác, thường là con mình, nhưng vẫn còn sống và vẫn có vị trí cao hơn vua đương nhiệm trong lễ nghi. Ở nhà Trần, danh hiệu này trở thành một cơ chế điều hành thực sự: vua cha nhường ngôi khi còn khoẻ, vua con lo việc thường ngày, còn thượng hoàng quyết những việc lớn. Sử gọi tình trạng ấy là hai vua cùng trị nước.
Danh hiệu thượng hoàng có trước nhà Trần và còn dùng sau nhà Trần, nhưng không triều đại nào ở Đại Việt biến nó thành nếp đều đặn như vậy. Bài này giải thích vì sao nhà Trần làm thế, quyền hạn được chia ra sao, chế độ này giúp gì và khi nào nó vận hành sai, rồi đặt nó cạnh một mô hình gần giống ở Nhật Bản để bạn thấy đây không phải hiện tượng riêng của một nước.
Thượng hoàng khác vua đương nhiệm ở chỗ nào
Về danh nghĩa, vua đương nhiệm là người ngồi ngai, ban chiếu, đặt niên hiệu, nhận lễ triều kiến. Thượng hoàng không còn là vua theo nghĩa đó, nhưng vì là cha, theo đạo hiếu Nho gia vua con phải tôn kính và nghe lời. Trong lễ nghi, thượng hoàng được đặt ở vị trí cao hơn, có cung điện riêng và bộ máy hầu cận riêng.
Về thực quyền, sử cũ chép rằng ở nhà Trần thượng hoàng vẫn quyết những việc hệ trọng như chiến tranh, chọn người giữ chức lớn, xử những vụ án nặng trong hoàng tộc. Việc giấy tờ, lễ nghi, điều hành hằng ngày thì giao cho vua đương nhiệm. Ranh giới không được viết thành luật, nó phụ thuộc vào tính cách hai cha con và hoàn cảnh từng giai đoạn.
Nên phân biệt thượng hoàng với thái thượng hoàng: trong nhiều văn bản, hai cách gọi được dùng gần như thay cho nhau để chỉ vua cha đã nhường ngôi. Một số sách phân biệt chi tiết hơn về thứ bậc khi có nhiều đời thượng hoàng cùng sống, nhưng với người đọc phổ thông, hiểu đó là vua đã lui khỏi ngai mà vẫn ở trên vua là đủ.
Các lần nhường ngôi của nhà Trần ở giai đoạn đầu
Nếp nhường ngôi của nhà Trần lặp lại khá đều trong khoảng một thế kỷ. Bảng dưới liệt kê các lần tiêu biểu theo năm sử liệu phổ biến; tuổi tác và chi tiết từng lần bạn có thể tra thêm trong các bài về từng vị vua.
| Năm | Người nhường ngôi | Người lên ngôi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1226 | Không phải vua nhường, mà là tôn phong | Trần Thái Tông vừa lên ngôi | Cha vua là Trần Thừa được tôn làm thượng hoàng, nắm việc triều chính những năm đầu |
| 1258 | Trần Thái Tông | Trần Thánh Tông | Ngay sau cuộc kháng chiến lần thứ nhất chống quân Mông Cổ |
| 1278 | Trần Thánh Tông | Trần Nhân Tông | Thượng hoàng Thánh Tông cùng vua lãnh đạo hai cuộc kháng chiến sau đó |
| 1293 | Trần Nhân Tông | Trần Anh Tông | Nhân Tông về sau xuất gia ở núi Yên Tử |
| 1314 | Trần Anh Tông | Trần Minh Tông | Nếp nhường ngôi tiếp tục ổn định |
| 1329 | Trần Minh Tông | Trần Hiến Tông | Minh Tông làm thượng hoàng trong thời gian dài, trải qua mấy đời vua kế tiếp |
Nhìn vào bảng, bạn thấy hai điều. Thứ nhất, người nhường ngôi thường còn khá trẻ, đủ sức kèm con thêm nhiều năm. Thứ hai, trong những giai đoạn có chiến tranh, chế độ này cho triều Trần hai trung tâm ra quyết định có kinh nghiệm cùng lúc, điều mà nhiều sử gia cho là một lợi thế trong các cuộc kháng chiến cuối thế kỷ 13.
Vì sao nhà Trần chọn cách này: các cách giải thích
Chặn tranh ngôi từ gốc. Cách giải thích phổ biến nhất: khi vua còn sống mà người kế vị đã ngồi trên ngai, không còn khoảnh khắc trống ngôi để các hoàng tử khác tranh giành. Nhà Trần lên ngôi trong hoàn cảnh nhà Lý suy vì quyền thần và loạn lạc, nên họ đặc biệt chú ý đến việc giữ ngôi trong một dòng ổn định.
Đào tạo vua mới trong thực tế. Vua con được làm vua thật, chịu trách nhiệm thật, nhưng có cha bên cạnh để sửa sai. Đây là cách học việc mà không một thầy dạy nào trong cung có thể thay thế. Khi thượng hoàng mất, vua con đã có nhiều năm kinh nghiệm thay vì phải học từ đầu.
Chia tải công việc. Một người vừa đánh giặc vừa coi chầu vừa xử kiện là quá sức. Có hai vua, việc lớn và việc nhỏ được tách ra. Một số nhà nghiên cứu cũng gắn nếp này với ảnh hưởng của Phật giáo trong hoàng tộc Trần, khi nhiều thượng hoàng dành thời gian tu tập, nhưng đây là cách giải thích bổ sung chứ không phải lý do chính được sử chép.
Giữ quyền lực trong dòng họ. Kết hợp với hôn nhân trong họ, chế độ thượng hoàng giúp quyền lực không lọt ra ngoài họ Trần. Ở góc nhìn này, nó không chỉ là chuyện cha con mà là chiến lược của cả một tập đoàn thân tộc vừa giành được ngôi báu.
Khi cơ chế vận hành sai: cuối thế kỷ 14
Chế độ thượng hoàng mạnh hay yếu tuỳ vào chính người làm thượng hoàng. Trường hợp Trần Nghệ Tông cho thấy mặt trái. Nghệ Tông nhường ngôi cho em là Trần Duệ Tông năm 1372; Duệ Tông tử trận ở Chiêm Thành năm 1377, ngôi chuyển cho con Duệ Tông. Trong suốt giai đoạn đó, Nghệ Tông ở ngôi thượng hoàng và nắm quyền quyết định, đồng thời ngày càng tin dùng Lê Quý Ly, người có quan hệ thông gia với hoàng tộc.
Năm 1388, thượng hoàng Nghệ Tông phế vua đương nhiệm, người sử gọi là Trần Phế Đế, và lập con mình là Trần Thuận Tông, cũng là con rể của Lê Quý Ly. Đến đây chế độ thượng hoàng không còn làm nhiệm vụ giữ ngôi ổn định nữa, mà trở thành công cụ để một người đứng trên vua thay vua theo ý mình. Sau khi Nghệ Tông mất năm 1394, không còn ai trong hoàng tộc đủ uy để kiềm chế Quý Ly, và chỉ sáu năm sau nhà Trần chấm dứt.
Các sử gia đánh giá giai đoạn này khác nhau: có ý kiến trách Nghệ Tông thiếu sáng suốt khi trao quyền quá lớn cho một người ngoài dòng, có ý kiến cho rằng ông buộc phải dựa vào người có năng lực trong lúc triều đình suy yếu và chiến tranh với Chiêm Thành kéo dài. Điều chắc chắn là cơ chế vốn được thiết kế để bảo vệ ngôi vua đã không có biện pháp nào khi chính thượng hoàng là người tháo bỏ hàng rào.
Thượng hoàng sau nhà Trần: Hồ, Mạc và các triều sau
Danh hiệu thượng hoàng không biến mất cùng nhà Trần, nhưng ý nghĩa của nó thay đổi. Hồ Quý Ly lên ngôi năm 1400 và chỉ ít lâu sau nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương, tự mình làm thái thượng hoàng và tiếp tục điều hành. Mạc Đăng Dung lên ngôi năm 1527, đến năm 1530 nhường cho con là Mạc Đăng Doanh rồi lui về làm thái thượng hoàng ở quê nhà vùng Hải Dương xưa, nay thuộc Hải Phòng.
Ở hai trường hợp này, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc nhường ngôi sớm có thêm một chức năng: củng cố tính chính danh của dòng họ mới bằng cách cho người kế vị ngồi ngai ngay, để khi người sáng lập mất, triều đại đã có một vị vua được công nhận chứ không phải bắt đầu lại từ con số không. Cả nhà Hồ và nhà Mạc đều lên ngôi bằng con đường nhường ngôi từ triều trước, nên họ cần nhanh chóng tạo ra sự nối tiếp trong dòng mình.
Thời Lê trung hưng và nhà Nguyễn, danh hiệu thượng hoàng hầu như không còn đóng vai trò trung tâm. Ở thời Lê trung hưng, quyền lực thực nằm ở phủ chúa Trịnh, vị trí của vua Lê đã bị thu hẹp nên chuyện vua cha kèm vua con mất ý nghĩa. Nhà Nguyễn thì đề cao vai trò tập quyền của một vị vua duy nhất, các vua thường trị vì đến khi băng.
Phân biệt thượng hoàng với nhiếp chính, thái hậu và quyền thần
Thượng hoàng là người từng làm vua. Quyền của thượng hoàng đến từ việc ông đã ngồi ngai và từ quan hệ cha con với vua đương nhiệm. Đó là quyền nằm trọn trong dòng vua, được đạo hiếu che chở, nên triều thần ít có cớ phản đối. Khi thượng hoàng ra lệnh, người ta hiểu đó vẫn là ý của hoàng gia.
Nhiếp chính là người làm thay vua trong một thời gian. Nhiếp chính thường xuất hiện khi vua còn nhỏ hoặc đau ốm, có thể là chú, bác của vua hoặc một đại thần được giao. Về nguyên tắc, quyền nhiếp chính chấm dứt khi vua đủ tuổi tự trị. Người nhiếp chính không có danh vị cao hơn vua, nên khi quyền của họ kéo dài, triều đình dễ nghi ngờ.
Thái hậu nắm quyền nhờ vị trí mẹ vua. Thái hậu, như Linh Nhân thái hậu Ỷ Lan thời Lý theo sử chép, có thể tham dự triều chính khi vua còn nhỏ. Quyền ấy gắn với đạo hiếu giống thượng hoàng, nhưng thường bị giới hạn bởi quan niệm về vai trò phụ nữ trong triều và dễ bị phê phán hơn trong sử sách Nho gia.
Quyền thần nắm quyền không cần danh vị tương xứng. Quyền thần là đại thần hoặc người ngoại thích có thực quyền vượt xa chức vụ, điều khiển cả vua lẫn bộ máy. Khác với thượng hoàng, quyền của họ không có chỗ dựa chính danh nào, nên thường đi kèm căng thẳng và kết thúc bằng hoặc sự sụp đổ của chính họ, hoặc sự thay triều. Các nhân vật cụ thể thuộc nhóm này có bài riêng ở danh mục về chúa, nhiếp chính và quyền thần.
So sánh: chế độ viện chính ở Nhật Bản
Ở Nhật Bản có một mô hình rất giống, gọi là viện chính, thường được tính từ cuối thế kỷ 11 với Thiên hoàng Shirakawa. Thiên hoàng nhường ngôi cho con nhưng vẫn điều hành triều chính từ cung riêng của mình với tư cách thượng hoàng, thường sau đó xuất gia và được gọi là pháp hoàng. Mục đích chính, theo các nhà sử học Nhật, là giành lại quyền lực từ tay dòng họ Fujiwara, những người từ lâu chi phối triều đình bằng cách gả con gái cho Thiên hoàng và nắm chức nhiếp chính.
Điểm giống với nhà Trần là cả hai đều dùng việc nhường ngôi sớm để giữ quyền trong dòng vua thay vì để rơi vào tay ngoại thích hay đại thần. Điểm khác là ở Nhật, thượng hoàng có khi điều hành song song với cả một bộ máy riêng, đôi khi đối lập với triều đình chính thức, và có lúc nhiều thượng hoàng cùng sống. Ở nhà Trần, quan hệ cha con được nhấn mạnh hơn và hai cung phối hợp chặt chẽ hơn.
So sánh này không nhằm nói nước nào học nước nào; tư liệu không cho thấy nhà Trần lấy mô hình từ Nhật. Nó chỉ cho thấy khi một hoàng gia lo sợ quyền lực trôi ra ngoài, việc tách danh vị vua khỏi quyền quyết định thực là một lời giải mà nhiều nơi đã tự tìm đến.
Câu hỏi thường gặp
Thái thượng hoàng có quyền cao hơn vua không?
Về lễ nghi, có: vua phải tôn kính thượng hoàng như cha. Về thực quyền thì tuỳ giai đoạn. Ở nhà Trần, thượng hoàng thường quyết các việc lớn, vua lo việc thường ngày. Không có văn bản nào quy định cứng sự phân chia này, nó phụ thuộc vào hai người và hoàn cảnh cụ thể.
Nhà Lý có thái thượng hoàng không?
Chế độ thái thượng hoàng như một nếp đều đặn bắt đầu từ nhà Trần. Ở nhà Lý, ngôi vua thường được truyền khi vua băng, và việc giúp vua nhỏ tuổi chủ yếu do thái hậu hoặc đại thần phụ chính đảm nhiệm chứ không phải do vua cha đã nhường ngôi.
Vì sao Trần Thừa được tôn làm thượng hoàng dù chưa từng làm vua?
Trần Thừa là cha của Trần Thái Tông. Khi con lên ngôi lúc còn rất nhỏ, việc tôn cha vua làm thượng hoàng vừa hợp đạo hiếu vừa tạo danh nghĩa để ông cùng các thành viên họ Trần điều hành triều chính. Đây là trường hợp thượng hoàng không xuất phát từ việc nhường ngôi.
Thượng hoàng có đặt niên hiệu riêng không?
Niên hiệu thuộc về vua đương nhiệm, nên khi đã nhường ngôi, thượng hoàng không đặt niên hiệu mới cho cả nước. Văn bản thời đó vẫn ghi theo niên hiệu của vua đang ngồi ngai, dù quyết định có thể đến từ cung của thượng hoàng.
Chế độ thái thượng hoàng có giúp nhà Trần chống quân Mông Cổ không?
Nhiều sử gia cho rằng có. Trong các cuộc kháng chiến, triều Trần có cùng lúc thượng hoàng và vua đều đã trải việc, cùng bàn bạc và chia nhau chỉ huy. Tuy vậy kết quả kháng chiến còn do nhiều yếu tố khác như tướng lĩnh, chiến lược và sức dân, nên không nên quy công cho riêng một cơ chế.
Có phải thượng hoàng nào cũng đi tu?
Không. Trần Nhân Tông xuất gia và gắn với núi Yên Tử là trường hợp nổi tiếng, nhưng nhiều thượng hoàng khác vẫn ở cung, tham gia việc nước. Việc tu tập của hoàng tộc Trần là chuyện của từng người, không phải điều kiện của danh hiệu thượng hoàng.