QuyenThe.comQuyền Thế
Quân vương châu Á và Đông Nam Á

A Dục vương (Ashoka): hoàng đế Maurya sau trận Kalinga và những sắc lệnh khắc trên đá

A Dục vương (Ashoka) trị vì đế quốc Maurya thế kỷ 3 TCN: trận Kalinga, chính sách Dhamma, các sắc lệnh khắc đá và chỗ khác nhau giữa bia ký với truyền thuyết.

Travelers seen from behind walking around a large ancient hemispherical stone stupa with carved gateways on a hilltop in central India, dry season, warm late afternoon light

A Dục vương, tên Phạn là Ashoka, là hoàng đế thứ ba của triều Maurya, trị vì phần lớn tiểu lục địa Ấn Độ trong khoảng từ năm 268 đến 232 trước Công nguyên. Ông được nhớ đến vì một bước ngoặt hiếm có trong lịch sử các bậc quân vương: sau cuộc chinh phục Kalinga đẫm máu, ông công khai bày tỏ hối hận trên bia đá và chuyển sang cai trị bằng điều mà ông gọi là Dhamma, tức đạo lý, pháp.

Người Việt biết đến A Dục vương chủ yếu qua sách nhà Phật, nơi ông là vị hộ pháp lớn. Sử học hiện đại thì dựa vào một nguồn khác: hơn ba mươi bia ký và trụ đá do chính ông cho khắc, rải khắp từ Afghanistan đến miền nam Ấn Độ. Bài này đặt hai nguồn ấy cạnh nhau, để thấy đâu là điều ông tự nói về mình, đâu là truyền thuyết được kể lại nhiều thế kỷ sau.

Dòng dõi Maurya và con đường lên ngôi

Triều Maurya do Chandragupta, ông nội của Ashoka, lập ra vào khoảng cuối thế kỷ 4 trước Công nguyên, sau khi lật đổ triều Nanda ở vùng Magadha bên sông Hằng. Kinh đô là Pataliputra, nay là thành phố Patna. Đời Chandragupta và con trai là Bindusara, đế quốc mở rộng ra gần hết tiểu lục địa, chỉ trừ một số vùng ở phía nam và vương quốc Kalinga ở bờ biển phía đông.

Ashoka là một trong nhiều con trai của Bindusara. Các bộ sử biên niên của Sri Lanka và truyện kể Ashokavadana viết bằng tiếng Phạn đều chép rằng ông từng làm phó vương ở Ujjain hoặc được cử đi dẹp loạn ở Taxila trước khi lên ngôi. Khi Bindusara mất, có một khoảng thời gian tranh chấp kế vị kéo dài khoảng bốn năm. Truyền thuyết kể rằng Ashoka giết đến chín mươi chín người anh em để giành ngôi; các nhà nghiên cứu xem con số ấy là cường điệu, có dụng ý làm nổi bật sự đổi thay của ông về sau, nhưng một cuộc tranh chấp thật sự có lẽ đã xảy ra.

Về niên đại, các mốc năm của Ashoka được tính ngược từ chính bia ký của ông. Một sắc lệnh nhắc tên năm vị vua Hy Lạp đương thời, trong đó có Antiochos II và Ptolemaios II, nhờ vậy giới nghiên cứu xác định được khung thời gian tương đối. Vì thế sách vở có thể ghi năm lên ngôi chênh nhau vài năm, khoảng 273 hoặc 268 trước Công nguyên tuỳ cách tính. Đây không phải sai sót mà là giới hạn của tư liệu.

Trận Kalinga và lời hối hận trên bia đá

Khoảng năm thứ tám sau lễ đăng quang, tức chừng năm 261 trước Công nguyên, Ashoka đem quân chinh phục Kalinga, vùng đất ven vịnh Bengal tương ứng phần lớn bang Odisha ngày nay. Sắc lệnh khắc trên đá số mười ba của chính ông ghi lại hậu quả: khoảng một trăm năm mươi nghìn người bị bắt đi, một trăm nghìn người bị giết, và số người chết vì các hệ quả khác còn nhiều lần hơn thế.

Điều làm sắc lệnh này đặc biệt không nằm ở con số, mà ở giọng văn. Nhà vua tự nói rằng ông cảm thấy hối hận sâu sắc khi nhìn lại cuộc chinh phục, rằng cái chết và sự ly tán của dân thường, của những người tu hành và những gia đình vô tội là điều ông thấy nặng nề. Ông tuyên bố từ nay chiến thắng đáng giá nhất là chiến thắng bằng đạo lý chứ không phải bằng gươm giáo. Hiếm có một bậc quân vương cổ đại nào để lại một văn bản tự phê phán như vậy, lại khắc công khai cho thần dân đọc.

Cần đọc văn bản này với sự tỉnh táo của người làm sử. Sắc lệnh không được khắc ở chính vùng Kalinga; tại đó, các bia ký của ông có nội dung khác, nhấn mạnh việc đối xử công bằng với dân và quan lại. Ashoka cũng không giải tán quân đội; một sắc lệnh khác cảnh báo các bộ tộc ở rừng rằng sức mạnh của nhà vua vẫn còn đó. Vì vậy nhiều sử gia mô tả chuyển biến của ông là thật, nhưng diễn ra trong khuôn khổ của một hoàng đế vẫn giữ nguyên đế quốc rộng lớn mình đang cai trị.

Dhamma là gì: chính sách đạo lý của một đế quốc

Không đồng nhất với một tôn giáo. Dhamma trong sắc lệnh của Ashoka là một bộ nguyên tắc đạo đức chung: vâng lời cha mẹ, tôn trọng thầy và người tu hành, rộng lượng với bạn bè, người thân, đối xử tử tế với người làm công, nô bộc, không sát sinh vô cớ, nói ít và tự kiềm chế. Ashoka là cư sĩ Phật giáo, nhưng các sắc lệnh nhấn mạnh việc tôn trọng mọi giáo phái, kêu gọi các bên không chỉ khen phái mình mà chê phái khác.

Một bộ máy quan chức mới. Ông lập ra một hàng quan gọi là dhamma-mahamatta, có nhiệm vụ đi khắp các vùng để phổ biến đạo lý, xem xét việc đối xử với tù nhân, giúp đỡ người già, người nghèo. Các quan địa phương được yêu cầu đi tuần định kỳ để giải quyết khiếu nại. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đây cũng là cách mở rộng tầm kiểm soát của trung ương xuống các vùng xa.

Công trình công ích. Sắc lệnh ghi việc trồng cây bóng mát và cây ăn quả ven đường, đào giếng, dựng nhà nghỉ cho người đi đường, lập nơi chữa bệnh cho người và cho súc vật, trồng cây thuốc. Ông còn hạn chế việc giết thịt động vật trong bếp hoàng cung và cấm một số lễ hiến tế.

Giới hạn của chính sách. Án tử hình không bị bãi bỏ, dù ông cho người bị kết án một thời gian ân hạn. Các bộ tộc vùng rừng vẫn bị răn đe. Việc hạn chế lễ hội và hiến tế có thể đã gây bất bình trong một bộ phận dân chúng và giới tu hành Bà La Môn. Những điểm này được giới sử học nêu ra để tránh lý tưởng hoá quá mức hình ảnh nhà vua.

Hệ thống bia ký và trụ đá: chính ông tự kể

Nguồn đáng tin cậy nhất về Ashoka là các văn bản do ông cho khắc. Chúng được chia thành mấy nhóm chính.

Nhóm văn bảnĐặc điểmVí dụ nơi tìm thấy
Sắc lệnh lớn khắc trên vách đáBộ mười bốn sắc lệnh, nội dung về Dhamma, công ích, trận KalingaGirnar ở Gujarat, Kalsi ở Uttarakhand, Dhauli ở Odisha
Sắc lệnh nhỏ khắc trên đáThường ngắn, nói về việc nhà vua trở thành cư sĩNhiều nơi ở miền trung và nam Ấn Độ
Sắc lệnh trên trụ đáTrụ đá mài bóng, đầu trụ tạc hình sư tử, bò, voiSarnath, Lauriya Nandangarh, Delhi
Bia song ngữ ở biên giới tây bắcViết bằng tiếng Hy Lạp và tiếng AramKandahar ở Afghanistan
Văn khắc ở các hang độngGhi việc nhà vua ban hang cho những người tu hànhĐồi Barabar ở Bihar

Phần lớn sắc lệnh viết bằng các phương ngữ Prakrit, dùng chữ Brahmi, riêng vùng tây bắc dùng chữ Kharosthi. Trong các văn bản, nhà vua thường tự xưng là Devanampiya Piyadasi, nghĩa là người được chư thần yêu mến, nhìn mọi người bằng ánh mắt hiền hoà. Suốt thế kỷ 19, các học giả đọc được bia nhưng không chắc Piyadasi là ai, cho đến khi những phát hiện về sau xác nhận đó chính là Ashoka.

Chữ Brahmi được James Prinsep giải mã vào năm 1837, mở đường cho việc khôi phục hình ảnh lịch sử của Ashoka. Trước đó, gần như ông chỉ được biết qua truyền thuyết nhà Phật. Đầu trụ sư tử ở Sarnath, nay trưng bày trong bảo tàng tại chỗ, là hiện vật tiêu biểu nhất của nghệ thuật thời Maurya.

Truyền thuyết nhà Phật: A Dục vương trong kinh sách

Trong văn học Phật giáo, A Dục vương là hình mẫu của vị vua hộ trì Phật pháp. Truyện kể Ashokavadana mô tả ông từ một kẻ hung bạo được gọi là Ashoka ác độc, sau khi gặp một nhà sư thì quy y và trở thành Ashoka chính pháp. Truyền thuyết nói ông cho dựng tám mươi bốn nghìn bảo tháp để thờ xá lợi Phật, con số mang tính biểu trưng hơn là thống kê. Ở Việt Nam, sách Phật giáo thường gọi ông là A Dục vương theo cách đọc Hán Việt của tên dịch sang chữ Hán.

Theo truyền thống Phật giáo Nam tông, dưới thời ông có kỳ kết tập kinh điển lần thứ ba tại Pataliputra do trưởng lão Moggaliputta Tissa chủ trì, sau đó các đoàn truyền giáo được gửi đi nhiều nơi. Người con trai là Mahinda và con gái là Sanghamitta được ghi là đã đưa Phật giáo đến Sri Lanka. Bia ký của Ashoka không nhắc đến kỳ kết tập này, nên giới nghiên cứu xem đây là thông tin từ truyền thống, chưa được bia đá xác nhận.

Bia ký thì xác nhận một số điều khác: ông từng hành hương đến Lumbini, nơi đức Phật đản sinh, và cho dựng trụ đá kèm giảm thuế cho làng này; ông cũng gửi sứ giả mang thông điệp Dhamma đến các vương quốc Hy Lạp ở phía tây. Đặt truyền thuyết và bia ký cạnh nhau giúp người đọc thấy rằng hai nguồn không hẳn mâu thuẫn, nhưng có mục đích khác nhau: một bên kể chuyện để giáo hoá, một bên là văn bản hành chính của triều đình.

Sau Ashoka: đế quốc suy tàn và di sản lâu dài

Ashoka mất vào khoảng năm 232 trước Công nguyên. Các nguồn tư liệu về những người kế vị ông rời rạc và mâu thuẫn; có vẻ như đế quốc bị chia cho nhiều hậu duệ và nhanh chóng thu hẹp. Khoảng năm mươi năm sau khi ông mất, vị vua Maurya cuối cùng là Brihadratha bị tướng Pushyamitra giết, mở đầu triều Shunga. Một số sử gia cũ cho rằng chính sách hoà hiếu của Ashoka đã làm suy yếu quân đội; nhiều nhà nghiên cứu ngày nay không đồng tình, chỉ ra các nguyên nhân khác như quy mô đế quốc quá lớn, tài chính và tranh chấp kế vị.

Sau đó, tên tuổi Ashoka gần như bị lãng quên trong chính sử Ấn Độ suốt nhiều thế kỷ, chỉ còn sống trong truyền thống Phật giáo ở Sri Lanka, Myanmar, Trung Hoa và các nước khác. Phải đến khi bia ký được giải mã ở thế kỷ 19, hình ảnh lịch sử của ông mới được dựng lại từ chính lời ông.

Ngày nay, các di tích gắn với thời Ashoka như quần thể bảo tháp Sanchi ở Madhya Pradesh, nơi phần lõi của Đại tháp được cho là bắt đầu xây dưới thời ông, hay khu Sarnath gần Varanasi, là điểm đến của cả khách hành hương lẫn khách tham quan. Hình đầu trụ sư tử Sarnath và bánh xe Pháp trên trụ được dùng làm biểu tượng ở Ấn Độ hiện đại. Đánh giá Ashoka, giới sử học thường nhắc đến ông như một trường hợp hiếm thấy của quân vương cổ đại tự đặt câu hỏi về bạo lực của chính mình, đồng thời nhắc rằng ông vẫn là người đứng đầu một đế quốc với đầy đủ quyền lực và lợi ích của nó.

Câu hỏi thường gặp

A Dục vương trị vì vào thời gian nào?

Ashoka trị vì đế quốc Maurya ở Ấn Độ trong khoảng từ năm 268 đến 232 trước Công nguyên. Một số sách ghi năm bắt đầu là 273 trước Công nguyên vì có khoảng tranh chấp kế vị trước lễ đăng quang; các mốc năm đều được tính ngược từ bia ký của ông nên có sai số vài năm.

Trận Kalinga diễn ra khi nào và vì sao nổi tiếng?

Trận chinh phục Kalinga diễn ra khoảng năm 261 trước Công nguyên, ở vùng nay thuộc bang Odisha. Nó nổi tiếng vì chính Ashoka cho khắc trên đá con số thương vong và lời hối hận của mình, rồi chuyển sang cai trị theo đạo lý mà ông gọi là Dhamma.

Dhamma của Ashoka có phải là Phật giáo không?

Không hoàn toàn. Ashoka là cư sĩ Phật giáo, nhưng Dhamma trong các sắc lệnh là bộ nguyên tắc đạo đức chung như hiếu kính cha mẹ, tôn trọng người tu hành, không sát sinh vô cớ và khoan dung giữa các giáo phái. Ông kêu gọi tôn trọng mọi tôn giáo trong đế quốc.

Có thật A Dục vương xây 84.000 bảo tháp không?

Con số 84.000 bảo tháp đến từ truyền thuyết nhà Phật, mang tính biểu trưng cho sự rộng lớn, không phải số liệu khảo cổ. Thực tế, một số bảo tháp như Đại tháp Sanchi được cho là có phần lõi xây dưới thời ông, nhưng không có bằng chứng về một con số cụ thể như vậy.

Sắc lệnh của Ashoka viết bằng chữ gì?

Phần lớn sắc lệnh viết bằng các phương ngữ Prakrit, dùng chữ Brahmi; vùng tây bắc dùng chữ Kharosthi; một số bia ở Kandahar viết bằng tiếng Hy Lạp và tiếng Aram. Chữ Brahmi được James Prinsep giải mã năm 1837, giúp hậu thế đọc lại lời của nhà vua.

Đế quốc Maurya kết thúc khi nào?

Khoảng năm mươi năm sau khi Ashoka mất, tức chừng năm 185 trước Công nguyên, vị vua Maurya cuối cùng là Brihadratha bị tướng Pushyamitra giết. Pushyamitra lập triều Shunga. Lúc ấy lãnh thổ Maurya đã thu hẹp nhiều so với thời Ashoka.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138