Trần Thủ Độ (1194–1264) là người sắp đặt việc chuyển ngôi từ nhà Lý sang nhà Trần, rồi giữ chức thái sư, nắm thực quyền triều đình trong khoảng bốn mươi năm dưới thời Trần Thái Tông. Ông không làm vua nhưng là người quyết định ai làm vua, ai làm hoàng hậu, và đứng mũi chịu sào trong những năm đầu đầy biến động của triều đại mới.
Hiếm nhân vật nào trong sử Việt bị đánh giá phân hoá như ông. Cùng một trang sử, ông vừa được khen là tài lược hơn người, vừa bị chép với những việc tàn khốc với tôn thất nhà Lý. Bài này đi qua những gì sử chép, những giai thoại hay được kể, và các luồng đánh giá, để bạn tự cân nhắc thay vì nhận một kết luận sẵn.
Xuất thân và con đường vào cung
Trần Thủ Độ thuộc họ Trần ở vùng Lưu Gia, hương Tức Mặc và các vùng ven biển phía nam châu thổ sông Hồng, nay thuộc khu vực Ninh Bình và Hưng Yên. Họ Trần làm nghề chài lưới, dần trở thành một thế lực địa phương có quân đội riêng. Đầu thế kỷ XIII, khi vua Lý Huệ Tông lâm vào cảnh loạn lạc, phải chạy khỏi kinh thành, chính họ Trần đã đưa quân phò vua, và một người con gái họ Trần là Trần Thị Dung trở thành hoàng hậu.
Nhờ mối quan hệ ấy, nhiều người họ Trần được đưa vào giữ các chức vụ quan trọng. Trần Thủ Độ, quan hệ họ hàng gần với Trần Thị Dung, được giao chức điện tiền chỉ huy sứ, tức chỉ huy quân túc vệ bảo vệ cung điện. Nắm được quân đội trong kinh thành là nắm được chìa khoá của mọi cuộc chuyển giao ngôi vua thời ấy.
Năm sinh 1194 được ghi theo các tài liệu phổ biến. Tư liệu về tuổi trẻ của ông hầu như không có; những câu chuyện về thời niên thiếu xuất hiện trong một số sách đời sau nên được xem như truyền thuyết.
Những quyết định lớn mà sử chép trực tiếp tên ông
Phần dưới chỉ liệt kê việc có trong Toàn thư và được nhiều tài liệu nghiên cứu cùng ghi nhận. Diễn biến cuộc chuyển ngôi qua Lý Chiêu Hoàng được kể kỹ ở bài riêng, ở đây chỉ tóm tắt vai trò của ông.
- Sắp đặt cuộc chuyển ngôi từ Lý Chiêu Hoàng sang Trần Cảnh trong khoảng 1224–1226, rồi được phong thái sư, thống lĩnh việc quân.
- Năm 1226, theo Toàn thư, ông ép Lý Huệ Tông đang ở chùa phải tự tận, chấm dứt khả năng triều cũ quay lại.
- Kết hôn với Trần Thị Dung, hoàng hậu của Huệ Tông, sau khi vua lui vào chùa; bà về sau được tôn là Linh Từ quốc mẫu.
- Năm 1232, sử chép ông nhân lễ tế ở Thái Đường đã gây ra cái chết của nhiều tôn thất nhà Lý; cũng năm ấy, họ Lý bị buộc đổi sang họ Nguyễn vì kiêng huý tên Trần Lý, ông nội vua.
- Năm 1237, ép vua Trần Thái Tông lập vợ của Trần Liễu làm hoàng hậu thay Chiêu Thánh, dẫn đến loạn Trần Liễu.
- Năm 1258, khi quân Mông Cổ tràn vào, giữ vững tinh thần triều đình với câu trả lời nổi tiếng trước câu hỏi của vua.
Danh sách này cho thấy hai mặt nằm sát nhau: một người sẵn sàng làm những việc tàn nhẫn để giữ ngai vàng cho dòng họ, và cũng là người đứng vững khi đất nước bị xâm lược. Bất kỳ đánh giá nào bỏ qua một trong hai mặt đều thiếu.
Vụ Thái Đường: chính sử chép gì và các ý kiến nghi vấn
Toàn thư chép năm 1232, Trần Thủ Độ cho đào hố sâu ở Thái Đường, làm nhà lên trên, nhân dịp tế lễ tiên tổ nhà Lý, chờ tôn thất say thì giật máy cho nhà sập xuống hố, chôn sống. Đây là chi tiết khiến hình ảnh ông trở nên u ám trong mắt nhiều thế hệ.
Tuy vậy, không ít nhà nghiên cứu đặt câu hỏi về mức độ chính xác của chi tiết này. Lý do thường được nêu: Toàn thư được biên soạn hơn hai trăm năm sau sự kiện, một số chi tiết có dáng dấp truyện kể, và sau đó vẫn có người gốc họ Lý tồn tại, đổi sang họ khác. Cũng có ý kiến cho rằng có thể đã xảy ra một cuộc thanh trừng thật nhưng quy mô và cách thức đã được kể lại theo lối kịch tính hoá.
Cách viết trung tính là nói rằng chính sử chép như vậy, đồng thời có ý kiến nghi vấn về chi tiết. Việc họ Lý buộc phải đổi họ thì có nhiều căn cứ hơn và gắn với lệ kiêng huý của triều Trần. Bạn nên tránh cả hai thái cực: coi chi tiết hố chôn là sự thật hiển nhiên, hoặc phủ nhận hoàn toàn rằng tôn thất nhà Lý bị đối xử khắc nghiệt.
Các giai thoại về tính cách ông, được ghi trong Toàn thư
Đầu thần chưa rơi. Năm 1258, vua Thái Tông hỏi kế, Trần Thủ Độ đáp đại ý: đầu thần chưa rơi xuống đất thì xin bệ hạ đừng lo. Câu này được dẫn nhiều nhất khi nói về bản lĩnh của ông.
Người xin chức câu đương. Có người nhờ quan hệ với Linh Từ quốc mẫu để xin làm chức câu đương. Ông đồng ý nhưng bắt người ấy chịu chặt một ngón chân để phân biệt với những người làm chức đó do có năng lực, khiến người kia van xin bỏ qua.
Kiệu của quốc mẫu bị ngăn. Quân hiệu ngăn kiệu Linh Từ quốc mẫu đi qua nơi cấm. Bà về kể với ông, ông tìm người lính ấy, rồi lại thưởng vì đã giữ đúng phép.
Lời tố cáo chuyên quyền. Có người dâng lời tố ông chuyên quyền. Vua đưa ông xem, ông xác nhận lời ấy đúng và ban thưởng người tố. Giai thoại này thường được dùng để nói ông biết mình bị chê ở đâu.
Nhường chức cho người giỏi. Vua muốn phong anh ông là Trần An Quốc làm tướng. Ông nói nếu An Quốc giỏi hơn thì xin nhường chức của mình, chứ không thể chia đôi chức tướng.
Biến cố năm 1237: thái sư, nhà vua và người anh nổi loạn
Cách Trần Thủ Độ đối xử với chính vị vua mình dựng lên thể hiện rõ nhất qua biến cố năm 1237. Sau khi ông ép Thái Tông lấy vợ của Trần Liễu, nhà vua bỏ kinh thành, đêm đi lên núi Yên Tử, nơi có vị quốc sư quen biết. Toàn thư chép Trần Thủ Độ dẫn quần thần lên tận nơi, và khi vua chưa chịu về, ông tuyên bố đại ý rằng vua ở đâu thì triều đình ở đó, rồi cho dựng doanh trại ngay trên núi. Trước sức ép ấy, vua đành trở về kinh.
Cũng trong biến cố này, Trần Liễu nổi binh rồi thấy thế yếu, đóng giả người đánh cá đến thuyền vua xin hàng. Sử chép Thái Tông ôm lấy anh che chở, Trần Thủ Độ tuốt gươm định giết, thấy vậy thì ném gươm xuống sông và nói một câu cay đắng, tự ví mình như kẻ đi săn cho người khác. Trần Liễu được tha, quân lính theo ông ta bị xử.
Đoạn sử này cho thấy giới hạn của quyền thái sư: ông có thể ép vua lấy ai, có thể đưa cả triều lên núi đón vua, nhưng không vượt qua được quyết định của nhà vua khi vua trực tiếp che chở anh mình. Quan hệ giữa hai người là sự pha trộn giữa phục tùng danh nghĩa, sức ép thực tế và tình thân trong một dòng họ.
Hai luồng đánh giá về Trần Thủ Độ
Sử gia các đời, kể cả cùng một người viết, thường vừa khen vừa chê. Bảng tách hai luồng ra để dễ đối chiếu.
| Phương diện | Luồng ghi công | Luồng phê phán |
|---|---|---|
| Lập triều đại | Đưa nhà Trần lên thay một triều Lý đã suy, mở ra giai đoạn ổn định | Dùng mưu kế cung đình, hôn nhân sắp đặt để cướp ngôi |
| Đối với nhà Lý | Chấm dứt tình trạng loạn lạc cuối Lý | Bức tử Lý Huệ Tông, đối xử khắc nghiệt với tôn thất |
| Trong triều đình | Giữ phép nước nghiêm, chống thói xin xỏ | Can thiệp sâu vào đời tư của vua, gây loạn Trần Liễu |
| Khi có giặc ngoài | Vững vàng năm 1258, giữ vững tinh thần triều đình | Hầu như không bị phê phán ở mặt này |
| Nhận xét của Toàn thư | Tài lược hơn người, vua lấy được thiên hạ nhờ mưu sức của ông | Không có học vấn, nhiều việc trái đạo lý |
Nhận xét được trích nhiều trong Toàn thư là ông tuy không có học vấn nhưng tài lược hơn người. Câu ngắn ấy chứa cả hai luồng, và cũng cho thấy chuẩn mực mà sử gia Nho học dùng để đo một con người.
Vì sao ông không tự làm vua
Một câu hỏi tự nhiên là: nắm trọn quân đội và triều đình, vì sao Trần Thủ Độ không tự lên ngôi mà đưa cháu là Trần Cảnh. Sử không ghi lời giải thích của chính ông, nên mọi câu trả lời đều là suy luận.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng điều này liên quan đến thứ bậc trong họ Trần: Trần Cảnh là con của Trần Thừa, thuộc dòng Trần Lý, người từng đứng đầu họ Trần khi phò vua Lý, và việc đưa một đứa trẻ thuộc dòng ấy lên ngôi giúp giữ đoàn kết trong dòng họ. Người khác nhấn vào tính thực dụng: đứng sau một vị vua nhỏ, Thủ Độ có quyền mà không phải chịu toàn bộ tiếng cướp ngôi. Cũng có ý kiến cho rằng cuộc hôn nhân với Chiêu Hoàng tạo được vẻ chính danh mà một cuộc cướp ngôi trực tiếp không có.
Dù lý do là gì, kết quả là một mô hình đặc trưng của đầu nhà Trần: vua trị vì, thái sư cùng thái thượng hoàng nắm quyền thực tế. Ông mất năm 1264, được truy phong tước vương. Từ đó về sau, nhà Trần dần dựa vào thiết chế thái thượng hoàng và các vương hầu trong họ, thay vì một quyền thần đứng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Trần Thủ Độ có quan hệ thế nào với Trần Thái Tông?
Trần Thái Tông, tức Trần Cảnh, là cháu gọi Trần Thủ Độ bằng chú họ. Thủ Độ là người đưa Trần Cảnh vào cung, sắp đặt cuộc hôn nhân với Lý Chiêu Hoàng và việc nhường ngôi, rồi giữ chức thái sư trong suốt phần lớn thời gian Thái Tông trị vì.
Câu nhổ cỏ phải nhổ tận rễ có phải của Trần Thủ Độ không?
Câu này thường được gắn với việc ông ép Lý Huệ Tông tự tận năm 1226. Tuy nhiên đây là cách kể phổ biến; bạn nên kiểm lại bản dịch Toàn thư cụ thể trước khi trích nguyên văn, và ghi là đại ý hoặc tương truyền nếu không chắc.
Vụ chôn sống tôn thất nhà Lý ở Thái Đường có thật không?
Toàn thư chép sự việc năm 1232, nhưng một số nhà nghiên cứu nghi vấn chi tiết vì sách soạn muộn và có dáng dấp truyện kể. Cách trung tính là nói chính sử chép như vậy và có ý kiến chưa thống nhất về quy mô, cách thức.
Linh Từ quốc mẫu là ai?
Linh Từ quốc mẫu là Trần Thị Dung, từng là hoàng hậu của Lý Huệ Tông và là mẹ của Lý Chiêu Hoàng. Sau khi Huệ Tông lui vào chùa, bà kết hôn với Trần Thủ Độ. Bà có vai trò đáng kể trong triều đình đầu nhà Trần.
Trần Thủ Độ có công gì trong kháng chiến năm 1258?
Khi quân Mông Cổ tiến vào năm 1258, ông giữ vững tinh thần triều đình, nổi tiếng với câu trả lời đầu thần chưa rơi xuống đất thì xin bệ hạ đừng lo. Diễn biến quân sự thuộc về các bài riêng về cuộc kháng chiến.