QuyenThe.comQuyền Thế
Chúa, nhiếp chính, thái hậu và quyền thần

Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường: hai phụ chính đại thần thời phế lập 1883–1885

Sau khi Tự Đức mất, hai phụ chính lập rồi phế bốn vua trong hơn một năm, rồi chọn hai ngả khác nhau năm 1885. Sử nhìn họ thế nào, và vì sao còn tranh luận?

Inside the Hue imperial citadel at dusk, a lone visitor seen from behind walking along a moss covered brick wall toward a red lacquered gate, long shadows, quiet atmosphere

Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường là hai trong ba phụ chính đại thần được vua Tự Đức chỉ định trước khi mất năm 1883, và trong khoảng hai năm sau đó, họ là những người thật sự quyết định ngai vàng triều Nguyễn. Trong thời gian ấy, bốn vị vua lần lượt được lập lên: Dục Đức, Hiệp Hoà, Kiến Phúc, Hàm Nghi. Ba người đầu hoặc bị phế, hoặc mất sau thời gian ngắn ngủi ở ngôi.

Năm 1885, sau cuộc tấn công thất bại vào quân Pháp ở kinh thành Huế, hai người chọn hai ngả: Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh, ban chiếu kêu gọi chống Pháp; Nguyễn Văn Tường ở lại, hợp tác với Pháp, rồi bị chính Pháp bắt đi đày. Cả hai đến nay vẫn là những nhân vật được đánh giá rất khác nhau. Bài này trình bày các sự kiện và các luồng nhận định, để bạn tự cân nhắc.

Di chiếu của Tự Đức và bộ ba phụ chính

Vua Tự Đức không có con ruột. Ông nhận ba người cháu làm con nuôi và trước khi mất năm 1883 đã chọn Ưng Chân, con nuôi lớn, làm người nối ngôi. Di chiếu đồng thời chỉ định ba phụ chính đại thần: Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết. Ngoài ra, mẹ của Tự Đức là bà Từ Dụ, khi ấy là thái hoàng thái hậu, giữ vị trí cao nhất trong hoàng tộc và có tiếng nói lớn trong việc lập vua.

Ba phụ chính có xuất thân khác nhau. Trần Tiễn Thành là văn thần lâu năm, đứng đầu hàng quan. Nguyễn Văn Tường, người vùng Quảng Trị, xuất thân từ khoa cử, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng, đặc biệt là trong việc giao thiệp với người Pháp. Tôn Thất Thuyết thuộc hoàng tộc, là võ quan, nắm quân đội và nổi tiếng với chủ trương cứng rắn đối với Pháp.

Bối cảnh lúc ấy vô cùng căng thẳng: Pháp đã chiếm Nam Kỳ, đang mở rộng ở Bắc Kỳ và gây sức ép buộc triều đình chấp nhận chế độ bảo hộ. Ngai vàng trống, vua nối ngôi chưa vững, quyền quyết định thực tế rơi vào tay mấy vị phụ chính.

Trong triều, các quan cũng chia thành những nhóm có chủ trương khác nhau: có người muốn kiên quyết đối đầu, có người cho rằng phải hoà hoãn để giữ lấy những gì còn lại. Mọi quyết định về ngai vàng trong hai năm sau đều chịu tác động của cuộc giằng co ấy.

Hơn một năm, bốn vua: diễn biến phế lập 1883–1884

Các mốc dưới đây theo những tài liệu phổ biến về triều Nguyễn. Chi tiết về nguyên nhân từng vụ phế lập có nhiều cách giải thích, sẽ được nêu ở mục sau.

  1. Tháng 7 năm 1883: Tự Đức mất. Ưng Chân lên ngôi, tức vua Dục Đức. Chỉ khoảng ba ngày sau, các phụ chính với sự đồng ý của bà Từ Dụ phế vua, viện lý do vua sửa di chiếu và có hành vi không xứng đáng trong tang lễ. Dục Đức bị giam và qua đời ít lâu sau.
  2. Cuối tháng 7 năm 1883: em của Tự Đức là Hồng Dật lên ngôi, tức vua Hiệp Hoà. Tháng 8, sau khi Pháp đánh cửa Thuận An, triều đình phải ký hiệp ước Harmand, thừa nhận sự bảo hộ của Pháp.
  3. Tháng 11 năm 1883: Hiệp Hoà bị phế và bị buộc tự tận, theo các nguồn vì có ý dựa vào Pháp để giảm quyền phụ chính. Trần Tiễn Thành, người được cho là không đồng tình với hai phụ chính kia, cũng bị giết.
  4. Cuối năm 1883: Ưng Đăng, con nuôi thứ ba của Tự Đức, khi ấy khoảng mười lăm tuổi, lên ngôi, tức vua Kiến Phúc. Năm 1884 triều đình ký hiệp ước Patenôtre với Pháp. Kiến Phúc ở ngôi khoảng tám tháng thì mất vì bệnh, một số giả thuyết khác vẫn được nêu nhưng không thống nhất.
  5. Tháng 8 năm 1884: Ưng Lịch, em ruột Kiến Phúc, mới khoảng mười hai, mười ba tuổi, được lập lên ngôi, tức vua Hàm Nghi. Việc lập vua không chờ ý kiến của phía Pháp, khiến quan hệ hai bên càng căng thẳng.

Trong khoảng một năm, ngai vàng đổi chủ bốn lần, điều chưa từng có trong lịch sử triều Nguyễn. Dù lý do của từng lần được giải thích khác nhau, điểm chung là quyền phế lập nằm trong tay các phụ chính, chứ không ở hoàng đế.

Vì sao các phụ chính phế lập liên tục: những cách giải thích

Cách giải thích thứ nhất: giữ chủ quyền. Một luồng nhận định cho rằng Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường phế những vị vua có xu hướng nhân nhượng hoặc dựa vào Pháp, như Hiệp Hoà, để giữ triều đình trong tay những người chủ trương chống Pháp. Theo cách nhìn này, các vụ phế lập là biện pháp cực đoan trong một hoàn cảnh cực đoan.

Cách giải thích thứ hai: tranh giành quyền lực. Luồng khác, có từ sử triều Nguyễn thời Đồng Khánh, coi hai phụ chính là quyền thần lộng hành, phế lập để giữ địa vị cá nhân. Cách nhìn này nhấn vào việc Dục Đức bị phế chỉ sau vài ngày và Trần Tiễn Thành bị giết.

Cách giải thích thứ ba: kết hợp. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng hai động cơ không loại trừ nhau. Trong hoàn cảnh kinh thành bị đe doạ, người nắm quyền vừa muốn chống ngoại xâm vừa muốn giữ vị trí của mình, và các quyết định phản ánh cả hai.

Vai trò của bà Từ Dụ. Các vụ phế lập đều cần sự chấp thuận của thái hoàng thái hậu. Điều đó cho thấy hoàng tộc, ít nhất ở cấp cao nhất, đã chấp nhận hoặc không thể cưỡng lại sự sắp xếp của phụ chính.

Năm 1885: kinh thành thất thủ và hai ngả đường

Đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng 7 năm 1885, Tôn Thất Thuyết cho quân tấn công các vị trí của Pháp ở đồn Mang Cá và toà Khâm sứ tại Huế. Cuộc tấn công thất bại, quân Pháp phản công, kinh thành thất thủ. Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi cùng một số người trong hoàng gia rời kinh ra vùng núi Quảng Trị.

Tại Tân Sở, ngày 13 tháng 7 năm 1885, chiếu Cần Vương được ban ra nhân danh vua Hàm Nghi, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp. Từ đây phong trào Cần Vương lan rộng nhiều tỉnh. Tôn Thất Thuyết về sau sang Trung Hoa tìm kiếm sự giúp đỡ, sống những năm cuối đời ở vùng Long Châu và mất năm 1913. Vua Hàm Nghi bị bắt năm 1888 và bị đưa đi đày ở Algérie.

Nguyễn Văn Tường chọn con đường khác. Ông ở lại, ra gặp phía Pháp, và tham gia việc lập vua Đồng Khánh thay cho Hàm Nghi. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau, chính quyền Pháp bắt ông, đày đi đảo Tahiti; ông mất ở đó năm 1886. Vì sao Pháp bắt một người đã hợp tác với mình, các nhà nghiên cứu có những cách hiểu khác nhau, trong đó có ý kiến cho rằng ông vẫn ngầm liên lạc với phe Hàm Nghi.

Hai phụ chính qua các luồng đánh giá

Không có nhân vật nào cuối thế kỷ XIX bị tranh luận nhiều như hai người này. Bảng tách các luồng chính, không nhằm đưa ra kết luận.

Nhân vậtLuồng ghi nhậnLuồng phê phánĐiểm còn tranh luận
Tôn Thất ThuyếtNgười khởi xướng cuộc kháng chiến năm 1885, đưa vua Hàm Nghi ra ban chiếu Cần VươngĐộc đoán, phế lập vua, chịu trách nhiệm về cuộc tấn công thiếu chuẩn bị làm kinh thành thất thủMức độ trách nhiệm trong cái chết của các vua và của Trần Tiễn Thành
Nguyễn Văn TườngNhà ngoại giao lão luyện, có ý kiến cho rằng ông ở lại để giữ triều đình và vẫn ngầm ủng hộ kháng chiếnBị sử triều Nguyễn thời Đồng Khánh coi là quyền thần gian xảo, hợp tác với PhápĐộng cơ thật sự khi ở lại Huế và lý do bị Pháp đày
Cả haiĐứng mũi chịu sào trong giai đoạn khó khăn nhất của triều đìnhLàm suy yếu ngôi vua bằng các vụ phế lập liên tiếpCó hay không một lựa chọn khác trong hoàn cảnh ấy

Từ cuối thế kỷ XX, đã có nhiều hội thảo và công trình nghiên cứu đánh giá lại hai nhân vật, đặc biệt là Nguyễn Văn Tường. Các kết luận chưa thống nhất. Khi viết hay kể về họ, cách trung thực nhất là trình bày sự kiện kèm các nguồn, nêu rõ những điểm còn mở.

Phụ chính đại thần: một thiết chế trong lúc vua yếu

Nhìn rộng hơn hai cá nhân, giai đoạn 1883–1885 cho thấy cách thiết chế phụ chính vận hành khi vua nhỏ tuổi hoặc yếu thế. Trên giấy tờ, phụ chính là người giúp vua trông coi việc nước theo di chiếu. Trên thực tế, khi không có vị vua trưởng thành đủ uy tín, phụ chính trở thành người lập và phế vua, giống như các quyền thần thời trước.

Điều khác biệt là triều Nguyễn cuối thế kỷ XIX phải đối mặt với một thế lực bên ngoài có ưu thế quân sự áp đảo. Mọi quyết định của phụ chính, dù xuất phát từ lòng yêu nước hay từ tham vọng, đều bị đặt trong cuộc đối đầu ấy. Đó là lý do câu chuyện của Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường khó được đánh giá bằng những khuôn mẫu đơn giản như trung thần hay gian thần, và vì sao hậu thế vẫn tiếp tục tranh luận.

Với người tham quan Huế hôm nay, câu chuyện này hiện diện ở nhiều nơi: kinh thành với đồn Mang Cá, vùng núi Tân Sở ở Quảng Trị, và tên của hai ông được đặt cho đường phố ở nhiều địa phương. Đứng trước những di tích ấy, hiểu rằng đằng sau là một giai đoạn mà các quyết định khó khăn được đưa ra bởi những người đứng sau ngai vàng sẽ giúp bạn nhìn chúng sâu hơn một bức ảnh lưu niệm.

Câu hỏi thường gặp

Ba phụ chính đại thần do vua Tự Đức chỉ định là ai?

Theo di chiếu của vua Tự Đức năm 1883, ba phụ chính đại thần là Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết. Trần Tiễn Thành bị giết cuối năm 1883, quyền lực về sau tập trung trong tay hai người còn lại.

Vì sao vua Dục Đức bị phế chỉ sau ba ngày?

Lý do được nêu chính thức là vua đã sửa di chiếu của Tự Đức và có hành vi không xứng đáng trong tang lễ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng còn có nguyên nhân sâu xa là bất đồng với các phụ chính. Đây vẫn là vấn đề có nhiều cách giải thích.

Chiếu Cần Vương được ban ra khi nào?

Chiếu Cần Vương được ban ra ngày 13 tháng 7 năm 1885 tại Tân Sở, vùng núi Quảng Trị, nhân danh vua Hàm Nghi, sau khi kinh thành Huế thất thủ. Tôn Thất Thuyết là người tổ chức việc đưa vua rời kinh và ban chiếu.

Nguyễn Văn Tường mất ở đâu?

Sau khi tham gia lập vua Đồng Khánh, Nguyễn Văn Tường bị chính quyền Pháp bắt và đày đi đảo Tahiti, mất ở đó năm 1886. Lý do Pháp bắt ông có nhiều cách hiểu, trong đó có ý kiến cho rằng ông vẫn liên lạc với phe kháng chiến.

Tôn Thất Thuyết mất năm nào?

Tôn Thất Thuyết sang Trung Hoa tìm kiếm sự giúp đỡ sau khi phong trào Cần Vương gặp khó khăn, sống những năm cuối đời ở vùng Long Châu và mất năm 1913, theo các tài liệu phổ biến. Ông không trở về Việt Nam.

Bà Từ Dụ có vai trò gì trong các vụ phế lập?

Bà Từ Dụ là mẹ của vua Tự Đức, khi ấy là thái hoàng thái hậu, người có vị trí cao nhất trong hoàng tộc. Các vụ phế lập vua thời kỳ này đều cần sự chấp thuận của bà, cho thấy bà có tiếng nói nhưng cũng chịu sức ép lớn từ các phụ chính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138