QuyenThe.comQuyền Thế
Chúa, nhiếp chính, thái hậu và quyền thần

Nguyễn Kim và công cuộc phù Lê: người đặt nền cho thế cục Nam triều

Nguyễn Kim lánh sang Ai Lao, tôn Lê Trang Tông, lập Nam triều đối đầu nhà Mạc rồi mất năm 1545. Vì sao ông là gốc của cả chúa Trịnh lẫn chúa Nguyễn?

Misty mountain valley on the Laos border in Thanh Hoa, a farmer leading a buffalo along a dirt path past an old stone shrine, wide shot, cool green and gold palette

Nguyễn Kim là võ quan nhà Lê sơ, người sau khi Mạc Đăng Dung lên ngôi năm 1527 đã lánh sang đất Ai Lao, tìm con cháu nhà Lê lập làm vua, mở ra cục diện Nam triều đối đầu với nhà Mạc ở Bắc triều. Ông mất năm 1545, khi công việc mới đi được nửa đường, nhưng hai người kế tục ông, con rể Trịnh Kiểm và con trai Nguyễn Hoàng, về sau trở thành tổ của hai dòng chúa Trịnh và chúa Nguyễn.

Vì đứng ở gốc của cả hai dòng chúa, Nguyễn Kim là nhân vật then chốt để hiểu vì sao từ thế kỷ XVI, quyền lực thực tế ở Đại Việt không còn nằm trong tay nhà vua. Bài này kể lại những gì sử ghi về ông, phân biệt với giai thoại, và nêu những góc nhìn khác nhau về cuộc đối đầu Lê – Mạc mà ông khởi xướng.

Xuất thân và vị trí dưới triều Lê

Nguyễn Kim người làng Gia Miêu, huyện Tống Sơn, nay thuộc tỉnh Thanh Hoá. Sử triều Nguyễn, vốn là hậu duệ của ông, chép dòng họ ông có nguồn gốc từ các danh thần đời trước, nhưng chuỗi phả hệ cụ thể đến các nhân vật xa xưa vẫn được nhiều nhà nghiên cứu coi là cần thận trọng. Điều chắc chắn hơn là gia đình ông thuộc tầng lớp võ quan có thế lực ở Thanh Hoá dưới triều Lê sơ.

Đầu thế kỷ XVI, triều Lê sơ rơi vào khủng hoảng: nhiều vua nối nhau bị phế, bị giết, các phe tướng lĩnh tranh giành, nổi dậy khắp nơi. Nguyễn Kim giữ chức võ quan trong quân túc vệ, có tước hầu, theo các sử liệu phổ biến. Năm sinh của ông không được chép chắc chắn trong những tài liệu thông dụng, nên các con số khác nhau trên mạng cần được kiểm lại.

Chính trong hoàn cảnh rối ren ấy, Mạc Đăng Dung, một võ quan xuất thân từ hàng thấp, từng bước nắm quân đội và triều đình, rồi năm 1527 nhận ngôi nhường từ vua Lê Cung Hoàng, lập nhà Mạc. Với những người còn gắn bó với nhà Lê, đây là một cuộc cướp ngôi; với những người khác, đó là sự thay thế một triều đại đã kiệt sức.

Để hình dung mức độ khủng hoảng: chỉ trong khoảng hai mươi năm đầu thế kỷ XVI, các vua Lê Uy Mục và Lê Tương Dực đều bị giết trong những cuộc chính biến, cuộc nổi dậy của Trần Cảo năm 1516 có lúc chiếm được kinh thành, còn các phe tướng lĩnh như Trịnh Duy Sản, Nguyễn Hoằng Dụ, Trịnh Tuy liên tục đánh nhau ngay quanh Thăng Long. Trong bối cảnh ấy, một võ quan có quân trong tay như Nguyễn Kim phải chọn phe, và lựa chọn của ông là đứng về phía dòng vua Lê, dù dòng vua ấy đã mất gần hết thực lực.

Từ đất Ai Lao về Thanh Hoá: các mốc chính

Hành trình của Nguyễn Kim trải dài khoảng mười tám năm. Các mốc dưới đây theo thứ tự trong các bộ sử thời Lê trung hưng và triều Nguyễn, chỉ giữ những điểm được ghi khá thống nhất.

  1. Sau năm 1527, Nguyễn Kim không theo nhà Mạc. Ông cùng người thân, thuộc hạ lánh sang vùng Sầm Châu trên đất Ai Lao. Sử chép vua Ai Lao cho ông đất để ở và tụ tập lực lượng.
  2. Ông chiêu tập những người trung thành với nhà Lê, tìm được một người con cháu nhà Lê là Lê Duy Ninh, con của vua Lê Chiêu Tông.
  3. Năm 1533, ông tôn Duy Ninh lên ngôi, tức vua Lê Trang Tông, ở đất Ai Lao. Bản thân ông được phong thượng phụ, thái sư, nắm việc trong ngoài, tức người điều hành thực tế của triều đình lưu vong.
  4. Trong những năm sau, Nam triều tranh thủ cả việc cầu viện, tìm hậu thuẫn từ bên ngoài, đồng thời đưa quân về đánh vào vùng Thanh Hoá, Nghệ An.
  5. Năm 1543, quân Nam triều chiếm được Tây Kinh ở Thanh Hoá, tạo chỗ đứng vững trên đất Đại Việt.
  6. Năm 1545, khi đang tiến quân ra phía bắc, Nguyễn Kim bị một hàng tướng nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đánh thuốc độc và qua đời ở vùng Yên Mô, nay thuộc Ninh Bình.

Chi tiết bị đầu độc được chép trong nhiều bộ sử, nhưng hoàn cảnh cụ thể như ai ra lệnh, tình tiết trong bữa tiệc, có những cách kể khác nhau. Khi trích dẫn, bạn nên giữ ở mức đã được ghi thống nhất: ông bị hàng tướng nhà Mạc đầu độc năm 1545.

Quyền lực của Nguyễn Kim vận hành ra sao

Vua là ngọn cờ, thái sư là người cầm quân. Lê Trang Tông lên ngôi khi còn trẻ, lại sống ở nơi lưu vong, mọi việc dựa vào Nguyễn Kim. Mô hình vua giữ danh nghĩa, đại thần nắm binh quyền xuất hiện ngay từ những ngày đầu của Nam triều, trước cả khi có danh xưng chúa.

Danh nghĩa phù Lê. Khẩu hiệu khôi phục nhà Lê giúp Nguyễn Kim tập hợp những người coi nhà Mạc là phản nghịch, nhất là ở Thanh Hoá, quê hương của nhà Lê. Ngôi vua Lê vì thế có giá trị lớn về tính chính danh, dù không còn thực quyền.

Dựa vào gia tộc và hôn nhân. Ông gả con gái là Ngọc Bảo cho Trịnh Kiểm, một tướng giỏi người cùng vùng, biến một thuộc hạ thành người trong nhà. Hai con trai của ông là Nguyễn Uông và Nguyễn Hoàng cũng được giao việc quân.

Không có cơ chế chuyển quyền. Khi ông đột ngột qua đời, Nam triều không có thiết chế nào quy định ai thay ông. Binh quyền rơi vào tay Trịnh Kiểm, người có uy tín quân sự lớn nhất, chứ không về các con trai còn trẻ của ông. Đây là điểm khởi đầu cho sự phân tách giữa họ Trịnh và họ Nguyễn.

Những điều hay bị nhầm về Nguyễn Kim

Coi ông là chúa Nguyễn đầu tiên. Danh xưng chúa Nguyễn bắt đầu từ Nguyễn Hoàng, con trai ông, sau khi vào trấn thủ Thuận Hoá. Nguyễn Kim là thái sư của triều Lê trung hưng, chưa từng có cơ nghiệp riêng ở phía nam.

Nghĩ rằng ông từng làm vua. Ông không lên ngôi. Miếu hiệu Triệu Tổ là do triều Nguyễn truy tôn hơn hai trăm năm sau, khi hậu duệ của ông đã làm vua. Gọi ông là vua là nhầm giữa danh hiệu truy tôn và chức vụ khi sống.

Nhầm quan hệ với Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm là con rể, không phải con trai hay em của ông. Mối quan hệ qua hôn nhân này giải thích vì sao về sau quyền lực có thể rời khỏi họ Nguyễn mà vẫn ở trong một đại gia đình.

Cho rằng Nam triều đặt ở Thanh Hoá ngay từ đầu. Trong khoảng mười năm đầu, triều đình Lê Trang Tông đóng trên đất Ai Lao. Phải đến đầu những năm 1540, quân Nam triều mới đứng chân vững ở Thanh Hoá.

Lẫn với những người trùng tên. Tên Nguyễn Kim khá phổ biến, kể cả trong các thời sau. Khi tra cứu, bạn nên kèm thêm thông tin thế kỷ XVI, phù Lê hoặc Gia Miêu để tránh lẫn.

Sau năm 1545: từ một người thành hai dòng chúa

Sau khi Nguyễn Kim mất, Trịnh Kiểm được phong thái sư, nắm quân đội Nam triều. Con trưởng của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông qua đời không lâu sau; nhiều tài liệu, nhất là sử triều Nguyễn, cho rằng ông bị Trịnh Kiểm hại, nhưng chính sử thời Lê không chép rõ như vậy, nên đây là điểm còn khác nhau giữa các nguồn.

Người con thứ là Nguyễn Hoàng, lo ngại cho an nguy của mình, năm 1558 xin vào trấn thủ đất Thuận Hoá ở phía nam. Từ đây, hai nhánh hậu duệ và thân thuộc của Nguyễn Kim đi hai con đường: họ Trịnh nắm triều đình vua Lê ở phía bắc, họ Nguyễn dần xây dựng cơ nghiệp riêng ở phía nam.

Như vậy, cả hai dòng chúa đều có thể truy về Nguyễn Kim, một bên qua con rể, một bên qua con trai. Đó là lý do khi nói về chúa Trịnh và chúa Nguyễn, sách sử thường bắt đầu từ ông. Diễn biến cuộc đối đầu Trịnh – Nguyễn về sau thuộc về các bài tổng quan riêng; ở đây chỉ cần thấy gốc của nó là một khoảng trống quyền lực sau cái chết của một người.

Về sau, triều Nguyễn truy tôn Nguyễn Kim miếu hiệu Triệu Tổ, và lăng của ông ở Thanh Hoá được triều Nguyễn chăm sóc như nơi phát tích của dòng họ.

Một điểm thú vị là sử của hai dòng chúa kể về ông với sắc thái khác nhau. Sử thời Lê trung hưng, chịu ảnh hưởng của phủ Trịnh, ghi công ông nhưng làm nổi vai trò của Trịnh Kiểm sau năm 1545. Sử triều Nguyễn thì tôn ông lên hàng tổ khai sáng. Đọc song song hai nguồn là cách tốt để thấy mỗi triều đại dùng quá khứ như thế nào.

Nhìn cuộc đối đầu Lê – Mạc từ nhiều phía

Nguyễn Kim gắn với danh nghĩa phù Lê diệt Mạc, nhưng đánh giá về nhà Mạc và về cuộc chiến này đã thay đổi nhiều qua các thời kỳ.

Góc nhìnCách nhìn Nguyễn KimCách nhìn nhà Mạc
Sử thời Lê trung hưngCông thần khôi phục chính thốngKẻ cướp ngôi, bị gọi là ngụy
Sử triều NguyễnTổ tiên khai sáng, được tôn vinh đặc biệtVẫn bị coi là không chính thống
Nghiên cứu hiện đạiNgười khởi xướng một cuộc nội chiến kéo dài, đồng thời có công giữ thế cân bằngMột triều đại có đóng góp về kinh tế, khoa cử, văn hoá, được đánh giá lại công bằng hơn

Sự đánh giá lại nhà Mạc từ cuối thế kỷ XX khiến hình ảnh Nguyễn Kim cũng được nhìn nhiều chiều hơn. Ông không còn chỉ là người hùng phục quốc, mà còn là một trong những người mở đầu thời kỳ chiến tranh Nam – Bắc triều kéo dài hơn nửa thế kỷ, gây nhiều tổn thất cho dân chúng ở cả hai bên.

Khi viết về ông, cách trung tính là trình bày ông như người đại diện cho phe trung thành với nhà Lê, nêu rõ cả quan điểm coi nhà Mạc là chính quyền hợp thức của thời ấy.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Kim có quan hệ thế nào với Trịnh Kiểm và Nguyễn Hoàng?

Trịnh Kiểm là con rể của Nguyễn Kim, lấy con gái ông là Ngọc Bảo. Nguyễn Hoàng là con trai thứ của ông. Sau khi Nguyễn Kim mất, Trịnh Kiểm nắm binh quyền, còn Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hoá, mở đầu hai dòng chúa.

Vì sao Nguyễn Kim phải lánh sang Ai Lao?

Sau khi Mạc Đăng Dung lên ngôi năm 1527, những người trung thành với nhà Lê không còn chỗ đứng an toàn trong nước. Nguyễn Kim sang vùng Sầm Châu thuộc Ai Lao, được vua Ai Lao cho đất để tụ tập lực lượng, rồi từ đó tìm người nhà Lê lập làm vua.

Lê Trang Tông là ai?

Lê Trang Tông tên là Lê Duy Ninh, con của vua Lê Chiêu Tông. Năm 1533, Nguyễn Kim tôn ông lên ngôi ở đất Ai Lao, mở đầu thời Lê trung hưng. Trên thực tế, việc điều hành triều đình và quân đội do Nguyễn Kim đảm nhận.

Nguyễn Kim mất như thế nào?

Năm 1545, khi đang dẫn quân ra bắc, ông bị Dương Chấp Nhất, một hàng tướng nhà Mạc, đánh thuốc độc và qua đời ở vùng Yên Mô, nay thuộc Ninh Bình. Các chi tiết cụ thể của sự việc được kể khác nhau tuỳ nguồn.

Nguyễn Uông có bị Trịnh Kiểm giết không?

Sử triều Nguyễn cho rằng Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm hại, nhưng chính sử thời Lê không chép rõ như vậy. Đây là điểm các nguồn khác nhau, và quan điểm của mỗi nguồn có thể chịu ảnh hưởng từ quan hệ của triều đại biên soạn với hai họ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138