Trước khi lập nhà Hồ năm 1400, Hồ Quý Ly, khi ấy còn mang họ Lê, đã có gần ba mươi năm đứng cạnh ngai vàng nhà Trần với tư cách người họ ngoại, đại thần được tin dùng, rồi thái sư phụ chính nắm trọn triều đình. Con đường ấy không phải một cuộc đảo chính chớp nhoáng mà là quá trình tích luỹ quyền lực từng bước, được chính thượng hoàng Trần Nghệ Tông mở đường.
Các cải cách của Hồ Quý Ly và triều Hồ ngắn ngủi đã được viết nhiều ở nơi khác. Bài này chỉ đi vào câu hỏi của danh mục: một người không thuộc hoàng tộc đã đi đến chỗ nắm quyền tuyệt đối như thế nào, những ai đã trao quyền cho ông, và ông giữ quyền bằng những cách gì. Hồ Quý Ly là nhân vật còn nhiều tranh luận, nên các đánh giá được nêu theo nhiều phía.
Xuất thân: người họ ngoại của vua Trần
Theo Toàn thư, tổ tiên Hồ Quý Ly là Hồ Hưng Dật, tương truyền gốc từ phương Bắc sang, đến ở vùng Quỳnh Lưu thuộc Nghệ An. Đến đời ông tổ bốn đời, gia đình dời ra hương Đại Lại, nay thuộc Thanh Hoá. Ông tổ bốn đời làm con nuôi một người họ Lê là Lê Huấn, từ đó dòng này mang họ Lê. Vì vậy trong phần lớn cuộc đời, sử gọi ông là Lê Quý Ly; chỉ đến khi sắp lên ngôi, ông mới đổi lại họ Hồ.
Điểm then chốt trong xuất thân của ông là quan hệ hôn nhân với hoàng tộc. Hai người cô ruột của ông đều là phi của vua Trần Minh Tông. Một bà sinh ra vua Trần Nghệ Tông, một bà sinh ra vua Trần Duệ Tông. Như vậy hai vị vua này là anh em con cô con cậu với Quý Ly. Trong triều Trần, nơi quyền lực vốn tập trung trong tay các vương hầu họ Trần, việc thuộc họ ngoại của vua là một cánh cửa đặc biệt.
Năm sinh của ông thường được ghi là 1336, theo các tài liệu phổ biến. Về tuổi trẻ, chính sử chép rất ít, chỉ biết ông có học, giỏi văn và sớm được đưa vào triều.
Người trao quyền: thượng hoàng Trần Nghệ Tông
Một vị vua mang ơn họ ngoại. Trần Nghệ Tông lên ngôi năm 1370 sau khi dẹp được Dương Nhật Lễ, người đã chiếm ngôi nhà Trần. Trong cuộc chính biến ấy, nhóm thân cận của Nghệ Tông, có cả họ ngoại, góp sức không nhỏ. Nghệ Tông làm vua ngắn rồi nhường ngôi cho em là Duệ Tông, nhưng vẫn giữ quyền với tư cách thái thượng hoàng đến khi mất năm 1394.
Thăng tiến nhanh. Ngay đầu thời Nghệ Tông, Quý Ly được giao chức khu mật viện đại sứ, phụ trách việc quân, và được gả công chúa Huy Ninh. Về sau ông giữ các chức cao hơn, có thời gian cầm quân chống quân Champa ở phía nam.
Tín vật và lời dặn. Toàn thư chép Nghệ Tông ban cho ông thanh gươm và lá cờ có đề chữ khen văn võ toàn tài, quân thần đồng đức. Gần cuối đời, sử còn chép Nghệ Tông dặn ông đại ý: vua nối ngôi nếu giúp được thì giúp, nếu hèn kém thì khanh cứ tự nhận lấy. Lời dặn này về sau được nhiều người dẫn để giải thích tính chính danh của việc Quý Ly nắm quyền, dù cũng có người cho rằng nó được ghi lại theo góc nhìn có lợi cho ông.
Một quyền lực vay mượn. Suốt hơn hai mươi năm, quyền của Quý Ly dựa trên sự tin tưởng của Nghệ Tông. Chính vì vậy, khi thượng hoàng còn sống, ông vẫn ở vị trí bề dưới; khi thượng hoàng mất, không còn ai đứng trên ông nữa.
Các bước tích luỹ quyền lực, 1388–1400
Từ năm 1388, những bước đi của Quý Ly trở nên dồn dập. Các mốc dưới đây theo thứ tự chính sử ghi, giản lược để thấy rõ mạch quyền lực.
- Năm 1388: vua Trần Phế Đế cùng một số tôn thất bàn cách giảm bớt quyền của Quý Ly. Việc lộ, Nghệ Tông đứng về phía Quý Ly, phế vua và buộc vua tự tận. Người lên ngôi là Trần Thuận Tông, con của Nghệ Tông và cũng là con rể của Quý Ly.
- Năm 1394: Nghệ Tông mất. Quý Ly được giữ chức thái sư phụ chính, đứng đầu triều đình, trên thực tế quyết định mọi việc lớn.
- Năm 1397: cho xây thành ở vùng An Tôn, Thanh Hoá, tức thành Tây Đô, rồi buộc vua và triều đình dời vào đó, rời xa Thăng Long nơi các thế lực họ Trần bám rễ lâu đời.
- Năm 1398: ép Thuận Tông nhường ngôi cho thái tử còn nhỏ, tức Trần Thiếu Đế, là cháu ngoại của Quý Ly. Thuận Tông lui về tu hành, năm sau bị giết.
- Năm 1399: một nhóm tướng lĩnh, quan lại, đứng đầu là Trần Khát Chân, mưu giết Quý Ly nhưng không thành. Theo Toàn thư, hơn ba trăm bảy mươi người bị liên luỵ và bị giết.
- Năm 1400: phế Thiếu Đế, tự lên ngôi, đổi họ Hồ, đặt quốc hiệu Đại Ngu. Chỉ ít tháng sau, ông nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương và làm thái thượng hoàng, vẫn giữ quyền quyết định.
Nhìn chuỗi sự kiện, có thể thấy Quý Ly hầu như không dùng quân đội để đánh chiếm. Ông dùng ba công cụ của một quyền thần trong cung: hôn nhân với hoàng tộc, quyền lập và phế vua, và trấn áp những người chống đối. Việc dời đô là bước tách triều đình khỏi môi trường quyền lực cũ.
Hồ Quý Ly và Trần Thủ Độ: hai cuộc chuyển ngôi ở hai đầu triều Trần
Nhà Trần mở đầu bằng một quyền thần và kết thúc bằng một quyền thần. So sánh hai người giúp thấy rõ những điểm giống và khác trong cơ chế.
| Khía cạnh | Trần Thủ Độ (đầu Trần) | Hồ Quý Ly (cuối Trần) |
|---|---|---|
| Quan hệ với hoàng tộc cũ | Họ hàng hoàng hậu nhà Lý | Họ ngoại của vua nhà Trần |
| Công cụ chính | Quân túc vệ và hôn nhân sắp đặt | Lòng tin của thượng hoàng, hôn nhân, quyền phế lập |
| Thời gian tích luỹ | Vài năm | Gần ba mươi năm |
| Người lên ngôi | Đưa cháu là Trần Cảnh lên | Tự lên ngôi rồi nhường cho con |
| Số phận triều mới | Nhà Trần kéo dài gần hai thế kỷ | Nhà Hồ tồn tại khoảng bảy năm |
Bảng không nhằm khen ai hơn ai, mà để thấy cùng một con đường quyền thần có thể dẫn đến kết quả rất khác nhau, tuỳ vào hoàn cảnh trong nước, sự ủng hộ của tầng lớp quý tộc và áp lực từ bên ngoài.
Vì sao các vương hầu họ Trần không ngăn được ông
Câu hỏi này thường được đặt ra vì nhà Trần từng nổi tiếng với tầng lớp vương hầu đông đảo, có quân đội riêng, từng ba lần đánh lui quân Nguyên Mông. Đến cuối thế kỷ XIV, tình hình đã khác. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra mấy nguyên nhân: tầng lớp quý tộc suy yếu sau những năm loạn lạc và chiến tranh với Champa, kinh tế điền trang gặp khủng hoảng, các vị vua cuối triều bất lực.
Quan trọng hơn, chính thượng hoàng Nghệ Tông, người đứng đầu hoàng tộc, là người bảo vệ Quý Ly. Khi Phế Đế tìm cách hạn chế ông năm 1388, kẻ thua cuộc là nhà vua. Điều đó gửi một thông điệp rõ ràng tới tôn thất: chống lại Quý Ly đồng nghĩa chống lại thượng hoàng. Đến khi Nghệ Tông mất, Quý Ly đã nắm được bộ máy và đưa người của mình vào các vị trí then chốt.
Âm mưu của Trần Khát Chân năm 1399 là nỗ lực lớn cuối cùng để chặn ông. Thất bại của nó và cuộc trấn áp sau đó khiến không còn lực lượng nào trong triều đủ sức cản bước ông lên ngôi.
Đọc nguồn về Hồ Quý Ly: vì sao cần thận trọng
Gần như mọi chi tiết về con đường nắm quyền của Hồ Quý Ly đến với chúng ta qua Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử được biên soạn dưới triều Lê. Triều Lê ra đời sau cuộc kháng chiến chống quân Minh, mà quân Minh khi sang đã lấy cớ khôi phục nhà Trần, lên án họ Hồ cướp ngôi. Các sử gia thời Lê lại đứng trên lập trường trung quân của Nho học. Cả hai yếu tố khiến hình ảnh Hồ Quý Ly trong chính sử nghiêng về phía tiêu cực.
Điều đó không có nghĩa những sự kiện như phế Phế Đế, dời đô, giết Thuận Tông hay vụ Trần Khát Chân là bịa đặt; chúng được ghi khá cụ thể và phù hợp với nhau. Điều cần cảnh giác là những lời bình, những tính từ gán cho ông, và một số chi tiết về động cơ, vì chúng phản ánh cách nhìn của người viết.
Ngược lại, khi đọc các bài viết hiện đại ca ngợi ông như nhà cải cách đi trước thời đại, bạn cũng nên hỏi họ dựa vào nguồn nào. Phần lớn vẫn là Toàn thư, chỉ được đọc theo hướng khác. Thói quen kiểm xem một nhận định là sự kiện được ghi hay là lời bình của người viết giúp bạn đứng vững giữa các luồng tranh luận.
Đánh giá: một nhân vật còn nhiều tranh luận
Sử gia truyền thống, đứng trên lập trường trung quân, phần lớn coi Hồ Quý Ly là kẻ cướp ngôi, phê phán việc ông phế lập, giết vua và trấn áp tôn thất. Cách nhìn này chi phối các bộ sử thời Lê và Nguyễn.
Từ thế kỷ XX, nhiều nhà nghiên cứu nhìn ông như một nhà cải cách táo bạo, người thấy rõ sự khủng hoảng của nhà nước quý tộc cuối Trần và tìm cách thay đổi, dù thất bại. Có người nhấn vào bản lĩnh và tầm nhìn, có người nhấn vào cách làm vội vã, không được lòng dân, khiến triều Hồ sụp đổ nhanh khi quân Minh tràn sang năm 1406–1407.
Đối với danh mục này, điều đáng giữ lại là bài học về cơ chế: một người không thuộc hoàng tộc có thể nắm trọn quyền lực khi hội đủ ba điều kiện, gồm được người đứng đầu hoàng tộc tin cậy, có quan hệ hôn nhân dày đặc với ngai vàng, và gặp lúc tầng lớp quý tộc suy yếu. Những đánh giá đạo đức về ông vẫn sẽ còn khác nhau, và một bài viết trung thực nên để người đọc thấy cả các phía.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hồ Quý Ly có lúc mang họ Lê?
Ông tổ bốn đời của Hồ Quý Ly làm con nuôi một người họ Lê ở Thanh Hoá, nên dòng họ đổi sang họ Lê. Trong phần lớn cuộc đời, sử gọi ông là Lê Quý Ly. Đến năm 1400, khi lên ngôi, ông đổi lại thành họ Hồ, theo dòng tổ tiên ban đầu.
Hồ Quý Ly có quan hệ họ hàng thế nào với vua Trần?
Hai người cô ruột của ông là phi của vua Trần Minh Tông, sinh ra vua Trần Nghệ Tông và vua Trần Duệ Tông. Ông còn lấy công chúa Huy Ninh và gả con gái cho vua Trần Thuận Tông. Mạng lưới hôn nhân này là nền tảng quyền lực của ông.
Thành Tây Đô được xây để làm gì?
Thành được xây năm 1397 ở Thanh Hoá theo lệnh Quý Ly, rồi triều đình dời vào đó. Ngoài lý do phòng thủ, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc dời đô giúp ông tách triều đình khỏi Thăng Long, nơi các thế lực họ Trần bám rễ. Thành nay là di sản văn hoá thế giới.
Trần Khát Chân mưu giết Hồ Quý Ly như thế nào?
Năm 1399, Trần Khát Chân cùng một số tướng lĩnh, quan lại bàn mưu giết Quý Ly trong một dịp hội thề, nhưng không thành. Theo Toàn thư, sau đó hơn ba trăm bảy mươi người bị liên luỵ và bị giết. Đây là nỗ lực lớn cuối cùng của phe trung thành với nhà Trần.
Lời dặn của Trần Nghệ Tông với Quý Ly có đáng tin không?
Toàn thư có chép lời dặn đại ý vua nối ngôi hèn kém thì Quý Ly cứ tự nhận lấy. Một số nhà nghiên cứu cho rằng lời này phản ánh thật sự lòng tin của Nghệ Tông, số khác nghi ngờ nó được ghi theo hướng biện minh. Nên dẫn kèm chữ theo Toàn thư.
Bài này có nói về cải cách của Hồ Quý Ly không?
Bài chỉ tập trung vào con đường nắm quyền trước năm 1400. Các cải cách về tiền giấy, hạn điền, giáo dục và quân sự của Hồ Quý Ly là chủ đề lớn riêng, thường được trình bày trong sách lịch sử về nhà Hồ.