Hình thư là bộ luật do vua Lý Thái Tông cho soạn và ban hành năm 1042, được Đại Việt sử ký toàn thư chép là sách luật của một triều đại, nên thường được xem là bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta. Văn bản Hình thư không còn lưu lại; những gì biết về nó và về luật thời Lý – Trần đều đến từ các đoạn chép trong sử.
Vì nguồn ít, đây là chủ đề dễ bị kể quá đà: có nơi nói Hình thư có bao nhiêu điều, gồm những chương nào, trong khi không có tư liệu gốc để khẳng định. Bài này bám vào những gì sử ghi, nói rõ chỗ chưa biết, và đặt Hình thư trong dòng phát triển luật pháp từ thời Đinh – Tiền Lê đến cuối thời Trần.
Trước năm 1042: luật pháp dựa vào uy quyền và tục lệ
Thời Đinh và Tiền Lê, việc trị nước chủ yếu dựa vào uy quyền của nhà vua và tục lệ. Toàn thư chép rằng Đinh Tiên Hoàng đặt vạc dầu ở sân, nuôi hổ trong cũi để răn những kẻ phạm tội, một cách làm phản ánh nhu cầu lập trật tự gấp sau thời loạn mười hai sứ quân. Không có ghi chép nào về một bộ luật thành văn trong giai đoạn này.
Khi nhà Lý lên ngôi năm 1009 và dời đô ra Thăng Long năm 1010, nhà nước bước vào giai đoạn ổn định hơn. Bộ máy quan lại mở rộng, kinh tế nông nghiệp phát triển, quan hệ ruộng đất và mua bán phức tạp dần. Những điều đó đòi hỏi quy tắc thống nhất, không thể để mỗi quan lại xử theo ý riêng.
Bối cảnh ấy giải thích vì sao Hình thư ra đời khoảng ba thập niên sau khi nhà Lý thành lập, dưới thời vị vua thứ hai. Lý Thái Tông là người từng cầm quân nhiều lần và trực tiếp điều hành việc nước trong thời gian dài, nên hiểu rõ những rối ren của việc xét xử khi chưa có luật chung.
Hình thư ra đời theo lời chép của Toàn thư
Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 1042, vua xuống chiếu nói việc kiện tụng trong nước phiền nhiễu, quan lại câu nệ vào luật văn, cốt làm cho khắc nghiệt, có người bị oan uổng. Vua thương xót, sai quan Trung thư san định luật lệnh, châm chước cho hợp với thời thế, chia ra môn loại, biên thành điều khoản, làm thành sách Hình thư của một triều đại để người xem dễ hiểu. Sách làm xong, vua xuống chiếu ban hành, dân lấy làm tiện.
Cùng năm ấy, vua đổi niên hiệu thành Minh Đạo và cho đúc tiền Minh Đạo. Việc đổi niên hiệu đi cùng ban hành luật cho thấy triều đình coi đây là một sự kiện lớn, đánh dấu một bước trong tổ chức nhà nước.
Đoạn chép ngắn ấy cho biết ba điều chắc chắn. Thứ nhất, trước Hình thư đã có những luật lệ rời rạc, vì sách được làm bằng cách san định, tức chỉnh lý cái đã có. Thứ hai, mục tiêu được nêu rõ là giảm oan sai và giảm sự tuỳ tiện của quan lại. Thứ ba, sách được sắp xếp theo môn loại và điều khoản, tức là đã có cấu trúc của một bộ luật chứ không chỉ là tập hợp lệnh vua.
Hình thư trong bối cảnh Đông Á thế kỷ XI
Đặt Hình thư cạnh các nước láng giềng giúp hiểu rõ hơn ý nghĩa của nó. Ở Trung Hoa, nhà Tống ngay từ những năm đầu đã ban bộ Tống hình thống vào năm 963, kế thừa luật nhà Đường, và bổ sung thường xuyên bằng các tập sắc lệnh. Việc một triều đại mới soạn luật riêng được xem là dấu hiệu của chính thống và năng lực cai trị.
Đại Việt thời Lý vừa giữ quan hệ bang giao với nhà Tống, vừa khẳng định vị thế một nước độc lập có hoàng đế và niên hiệu riêng. Việc ban Hình thư, cùng với đổi niên hiệu và đúc tiền riêng trong cùng năm 1042, có thể được hiểu trong logic đó: một triều đình đủ trưởng thành để có luật của chính mình, gọi là sách hình luật "của một triều đại".
Điều này không có nghĩa Hình thư hoàn toàn độc lập về kỹ thuật lập pháp. Gần như chắc chắn các quan soạn luật thời Lý tham khảo kinh nghiệm luật Đường – Tống, vốn là khuôn mẫu chung của vùng chữ Hán. Nhưng việc "châm chước cho hợp thời thế", như Toàn thư chép, cho thấy ý thức điều chỉnh theo hoàn cảnh Đại Việt đã có từ bộ luật đầu tiên.
Những gì chưa biết về Hình thư
Thành thật với giới hạn tư liệu là điều quan trọng nhất khi nói về Hình thư. Những điểm dưới đây hiện chưa có nguồn gốc để khẳng định.
- Hình thư có bao nhiêu quyển, bao nhiêu điều. Các con số lưu hành trên mạng thường không dẫn được nguồn sử.
- Cấu trúc chương mục cụ thể và mức độ vay mượn từ luật nhà Đường, nhà Tống. Giới nghiên cứu suy đoán có ảnh hưởng, nhưng không có văn bản để so.
- Hình thư còn được áp dụng đến khi nào, và thời Trần đã sửa đổi, thay thế những phần nào của nó.
- Toàn văn bất kỳ điều luật nào. Một số quy định thời Lý được sử chép lại, nhưng không thể khẳng định chúng nằm trong Hình thư hay là chiếu lệnh riêng ban sau đó.
Khi gặp một bài viết mô tả chi tiết nội dung Hình thư, bạn nên hỏi lại nguồn. Cách diễn đạt đúng mực là "sử chép rằng thời Lý có quy định…" thay vì "Hình thư quy định…".
Một số quy định thời Lý được sử chép lại
Dù không còn văn bản Hình thư, chính sử chép khá nhiều chiếu lệnh về hình pháp thời Lý. Có những quy định cho người già, trẻ nhỏ, người ốm yếu được chuộc tội bằng tiền thay vì chịu hình phạt, trừ các tội đặc biệt nặng. Có quy định về việc bảo vệ trâu bò, vốn là sức kéo chính của nông nghiệp; thời Lý Nhân Tông có chiếu nghiêm cấm giết trộm trâu, xử nặng người vi phạm.
Toàn thư cũng chép những câu chuyện thể hiện quan niệm về hình pháp của các vua Lý. Nổi tiếng nhất là chuyện vua Lý Thánh Tông một mùa đông rét nói với tả hữu rằng mình ở trong cung, lò sưởi ấm áp, áo lông dày, mà còn thấy rét như thế, nghĩ đến người tù trong ngục chưa biết rõ ngay gian, ăn không no, mặc không đủ, có người chết oan; rồi sai phát chăn chiếu và cấp cơm cho tù mỗi ngày hai bữa.
Cũng theo Toàn thư, có lần vua Lý Thánh Tông xử kiện, chỉ vào công chúa đứng hầu bên cạnh mà nói rằng vua yêu con mình thế nào thì cũng yêu dân như cha mẹ yêu con; dân vì không hiểu biết mà phạm vào hình pháp, nên từ nay tội gì cũng xử nhẹ bớt. Những câu chuyện này được sử gia đời sau dùng như mẫu mực về đức khoan hoà, và cần được đọc như lời chép có màu sắc giáo huấn của sử quan.
Luật pháp thời Trần: Quốc triều thông chế và Hình thư năm 1341
Nhà Trần tiếp tục xây dựng luật. Năm 1230, dưới thời Trần Thái Tông, triều đình khảo xét luật lệ đời trước để soạn Quốc triều thông chế, một bộ sách về điển chế và pháp luật mà sử chép gồm hai mươi quyển, đồng thời sửa định hình luật và lễ nghi. Thời Trần Thái Tông cũng có những quy định về văn tự mua bán ruộng đất và vay nợ, cho thấy giao dịch dân sự đã được nhà nước quan tâm.
Năm 1341, dưới thời Trần Dụ Tông, vua sai Trương Hán Siêu và Nguyễn Trung Ngạn soạn bộ Hoàng triều đại điển và khảo soạn bộ Hình thư để ban hành. Tên Hình thư ở đây trùng với bộ luật thời Lý, dễ gây nhầm lẫn; khi đọc, bạn cần để ý năm và triều đại.
Giống như Hình thư thời Lý, các bộ luật thời Trần đều không còn văn bản. Hiểu biết hiện nay đến từ chính sử và từ phần Hình luật chí trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, soạn đầu thế kỷ XIX, vốn tổng hợp lại những gì còn ghi chép được.
Các văn bản luật thời Lý – Trần theo ghi chép
Bảng dưới gom những mốc được sử chép rõ ràng. Thông tin về nội dung chỉ ở mức sử cho phép.
| Năm | Triều vua | Văn bản | Điều biết chắc |
|---|---|---|---|
| 1042 | Lý Thái Tông | Hình thư | San định luật lệnh, chia môn loại, biên điều khoản; văn bản không còn |
| 1230 | Trần Thái Tông | Quốc triều thông chế | Khảo xét luật lệ đời trước, sử chép gồm hai mươi quyển; không còn |
| 1341 | Trần Dụ Tông | Hoàng triều đại điển, Hình thư | Do Trương Hán Siêu, Nguyễn Trung Ngạn soạn; không còn |
Ba mốc trong bảng cho thấy luật pháp được chỉnh lý định kỳ, khoảng một đến hai thế kỷ một lần, thường gắn với những vị vua chú trọng tổ chức nhà nước. Việc tất cả đều thất truyền là tổn thất lớn, phần nào do chiến tranh và các cuộc thu gom sách vở trong thời Minh thuộc đầu thế kỷ XV.
Đánh giá luật pháp thời Lý – Trần
Các nhà nghiên cứu lịch sử pháp luật thường nhận xét luật thời Lý có tinh thần khoan hoà tương đối, thể hiện qua các quy định chuộc tội và những lời dạy được sử chép. Tuy vậy, cũng chính sử cho thấy hình phạt thời ấy vẫn nặng theo chuẩn ngày nay, và khoan hoà chủ yếu được hiểu trong so sánh với thời trước.
Với luật thời Trần, sử chép một số hình phạt rất nặng với tội trộm cắp và tội phản nghịch, khiến nhiều sử gia đời sau nhận xét luật Trần nghiêm khắc. Một số ý kiến khác lưu ý rằng các ghi chép ấy rời rạc, có thể chỉ phản ánh những giai đoạn hay những loại tội cụ thể, chưa đủ để kết luận về toàn bộ hệ thống.
Điểm chung được nhiều người đồng thuận là: thời Lý – Trần đặt nền móng cho truyền thống luật thành văn của Việt Nam. Khi nhà Lê soạn bộ luật lớn ở thế kỷ XV, họ không bắt đầu từ con số không mà kế thừa kinh nghiệm hơn bốn trăm năm trước đó.
Câu hỏi thường gặp
Hình thư có phải là bộ luật đầu tiên của Việt Nam không?
Hình thư năm 1042 là bộ luật thành văn đầu tiên được chính sử chép rõ. Trước đó có thể đã có luật lệ rời rạc, vì Toàn thư nói Hình thư được làm bằng cách san định luật lệnh đã có, nhưng không có tư liệu về một bộ luật hoàn chỉnh nào sớm hơn.
Hình thư có bao nhiêu điều?
Không có nguồn sử nào cho biết số điều hay số quyển của Hình thư thời Lý. Các con số lưu hành trên mạng thường không dẫn được nguồn. Cách nói đúng là Hình thư được chia môn loại, biên thành điều khoản, còn chi tiết đã thất truyền.
Vì sao các bộ luật thời Lý – Trần không còn?
Nguyên nhân thường được nêu là chiến tranh, thiên tai, sự hư hỏng tự nhiên của sách vở và việc thu gom sách của nhà Minh trong thời kỳ đô hộ đầu thế kỷ XV. Nhiều văn bản quan trọng khác của thời Lý – Trần cũng chịu chung số phận.
Muốn tìm hiểu luật thời Lý – Trần nên đọc nguồn nào?
Hai nguồn chính là Đại Việt sử ký toàn thư và phần Hình luật chí trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu lịch sử pháp luật Việt Nam có tổng hợp và phân tích các đoạn sử liên quan.
Hình thư năm 1042 và Hình thư năm 1341 có liên quan không?
Đây là hai bộ luật khác nhau của hai triều. Hình thư năm 1042 thuộc thời Lý Thái Tông, Hình thư năm 1341 do Trương Hán Siêu và Nguyễn Trung Ngạn soạn thời Trần Dụ Tông. Có thể bộ sau kế thừa một phần bộ trước, nhưng không có văn bản để so sánh.