Cửu phẩm là hệ thống xếp hạng quan lại thành chín phẩm, mỗi phẩm chia hai bậc chánh và tòng, tổng cộng mười tám bậc; nhất phẩm cao nhất, cửu phẩm thấp nhất. Phẩm quyết định bổng lộc, triều phục, chỗ đứng trong buổi chầu và nhiều quyền lợi khác. Bên trên phẩm trật là các hàm vinh dự cao nhất như tam công, tam thái, tam thiếu.
Một dòng chức danh trong sử như "tòng nhất phẩm, hàm Hiệp biện đại học sĩ, lĩnh Thượng thư Bộ Hộ" chứa đến ba lớp thông tin khác nhau. Bài này giúp bạn tách từng lớp: phẩm, hàm, chức, tước, rồi xem triều đình dùng hệ thống ấy để khảo xét, thăng giáng và kiềm chế quan lại thế nào.
Chín phẩm mười tám bậc vận hành ra sao
Hệ thống cửu phẩm có gốc từ Trung Hoa thời Nguỵ – Tấn và được các triều sau hoàn thiện. Việt Nam áp dụng từ khá sớm và đến thời Lê sơ, nhất là sau cải cách của Lê Thánh Tông, phẩm trật được quy định rất chi tiết. Triều Nguyễn tiếp tục và sắp xếp lại vào thời Minh Mạng.
Mỗi phẩm có hai bậc: chánh (cao hơn) và tòng (thấp hơn). Như vậy chánh nhất phẩm là bậc cao nhất, tòng cửu phẩm là bậc thấp nhất có phẩm. Dưới cửu phẩm còn những người làm việc trong nha môn nhưng không có phẩm, như thư lại, lệ mục, gọi chung là vị nhập lưu, tức chưa vào hàng quan.
Phẩm không gắn cứng với chức. Một chức có quy định phẩm tương ứng, nhưng người giữ chức có thể mang phẩm cao hơn hoặc thấp hơn tuỳ thâm niên và ân điển. Đây là lý do sử thường ghi cả phẩm và chức cạnh nhau, và cũng là nguồn gây rối nhiều nhất cho người đọc lần đầu.
Tam công, tam thái, tam thiếu: những hàm đứng trên đỉnh
Theo sách Chu lễ, tam công gồm thái sư, thái phó, thái bảo, là ba bậc thầy của thiên tử. Thời Tây Hán, tam công lại chỉ ba chức điều hành cao nhất là thừa tướng, thái uý và ngự sử đại phu. Về sau các tên gọi này dần trở thành hàm vinh dự, có khi chỉ để ban cho đại thần lớn tuổi hoặc ban truy tặng sau khi mất. Thứ hàng thấp hơn là tam thiếu: thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo.
Ở Đại Việt thời Lý – Trần, các chức thái sư, thái phó, thái uý có lúc mang quyền thực rất lớn. Lý Thường Kiệt giữ chức thái uý, cầm quân và tham gia điều hành; thời Trần, chức thái sư gắn với những người nắm quyền chính như Trần Thủ Độ. Khi đọc sử Lý – Trần, bạn không nên coi các chức ấy chỉ là danh dự.
Từ thời Lê sơ, khi vua trực tiếp điều khiển lục bộ, tam thái và tam thiếu dần thành hàm cao quý hơn là chức điều hành. Triều Nguyễn xếp các hàm này ở hàng nhất phẩm, dùng để tôn vinh đại thần có công lao lớn. Bên cạnh đó là các hàm đại học sĩ của bốn điện, các, thường gọi là tứ trụ triều đình.
Chức, hàm, tước: ba thứ hay bị đánh đồng
Chức là việc thật đang làm. Thượng thư Bộ Hộ, tổng đốc, tri huyện là chức. Người giữ chức có quyền và trách nhiệm cụ thể, được cấp ấn tín tương ứng, có nha môn và thuộc lại.
Hàm là danh vị và thứ bậc. Hàm gắn với phẩm, cho biết người đó được xếp ở đâu trong hệ thống. Một người có thể mang hàm cao mà không giữ chức điều hành, như khi được thăng hàm để tưởng thưởng hoặc khi về hưu được giữ hàm.
Tước là ân điển dành cho tôn thất và công thần. Các bậc tước phổ biến là công, hầu, bá, tử, nam. Tước có thể được ban cho người có công lớn, được truyền cho con cháu theo lệ riêng, và không nhất thiết đi kèm chức. Một vị quận công không vì tước ấy mà điều hành một vùng nào.
Các chữ đi kèm cho biết tình trạng giữ chức. Thời Nguyễn hay gặp chữ "thự" (tạm giữ chức cao hơn phẩm của mình), "lĩnh" (nhận giữ), "kiêm" (giữ thêm), "sung" (được cử vào). Nắm các chữ này, bạn đọc được người đó đang giữ chức chính thức hay tạm quyền.
Đọc một dòng chức danh thời Nguyễn
Bảng dưới phân tích một dòng chức danh theo ví dụ giả định, ghép từ những thành phần thường gặp trong sử triều Nguyễn, không chỉ một nhân vật cụ thể nào.
| Thành phần | Ví dụ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Phẩm | Tòng nhất phẩm | Bậc thứ hai từ trên xuống trong mười tám bậc, quyết định bổng lộc và triều phục |
| Hàm | Hiệp biện đại học sĩ | Danh vị cao trong văn ban, cho biết vị trí tôn ti |
| Chức | Lĩnh Thượng thư Bộ Hộ | Việc thật đang làm: điều hành Bộ Hộ |
| Kiêm nhiệm | Sung Cơ mật viện đại thần | Được cử dự bàn việc lớn trong Viện Cơ mật |
| Tước | Tước bá | Ân điển riêng, có thể truyền theo lệ, không gắn với chức |
Khi gặp một dòng như vậy trong sách, bạn đọc từ chức trước để biết người đó làm gì, rồi mới xem phẩm và hàm để biết vị thế. Tước thường đến cuối sự nghiệp hoặc sau công lao đặc biệt.
Khảo khoá, thăng giáng và lệ hồi tỵ
Quan lại không giữ chức mãi mãi. Thời Lê sơ có lệ khảo khoá theo chu kỳ nhiều năm, thường được mô tả là ba năm một lần sơ khảo và cộng dồn qua các kỳ để quyết định thăng, giữ nguyên hay giáng. Triều Nguyễn cũng có lệ khảo khoá định kỳ, dựa trên báo cáo của cấp trên, ý kiến của Bộ Lại và tâu xét của cơ quan giám sát.
Một quy định đáng chú ý là lệ hồi tỵ, được triều Nguyễn quy định rõ dưới thời Minh Mạng: quan không được làm việc ở chính quê mình hoặc nơi có nhiều người thân, những người có quan hệ họ hàng gần không được làm việc cùng một nha môn, cũng không được làm quan ở nơi mình từng học hay từng có quan hệ chặt. Mục đích là ngăn việc kết bè, bao che.
Bên cạnh đó còn có lệ tập ấm, cho con cháu quan lớn được hưởng một số ưu đãi khi ra làm việc. Lệ này bị nhiều sử gia và nhà nho đương thời phê phán vì mở đường cho người không qua khoa cử. Triều đình vì thế thường giới hạn tập ấm ở các chức thấp, còn chức cao vẫn ưu tiên người đỗ đạt.
Bổng lộc và đời sống quan lại
Bổng lộc của quan được tính theo phẩm. Thời Lê sơ, bên cạnh tiền và gạo, quan còn được cấp ruộng lộc điền, ruộng thế nghiệp với những quy định riêng về việc thu hồi khi mất chức. Triều Nguyễn chủ yếu trả bằng tiền và gạo theo bậc, cùng các khoản ban thưởng vào dịp lễ tết hoặc khi có công.
Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét bổng lộc của quan thấp phẩm thời Nguyễn khá hạn hẹp so với chi phí đời sống và nghĩa vụ giao tiếp, điều được xem là một trong những nguyên nhân của nạn nhũng nhiễu ở địa phương. Cũng có ý kiến cho rằng mức bổng phản ánh quan niệm Nho giáo coi làm quan là phụng sự, không phải con đường làm giàu. Hai cách nhìn này không loại trừ nhau.
Phẩm trật còn hiện ra trong những chi tiết đời thường: kiểu áo mũ, màu sắc, số người theo hầu, kiểu lọng được che, chỗ đứng trong sân chầu. Ở điện Thái Hoà, trên sân chầu còn các bia phẩm sơn đánh dấu chỗ đứng của từng phẩm, văn ban một bên, võ ban một bên. Đây là chi tiết đáng tìm khi bạn tham quan kinh thành Huế.
Bốn con đường vào hàng quan
Có phẩm trật rồi, câu hỏi tiếp theo là người ta bước vào hệ thống ấy bằng cách nào. Ở các triều Lê và Nguyễn, có bốn con đường chính, với mức độ được coi trọng khác nhau.
- Khoa cử. Con đường được coi trọng nhất. Người đỗ đại khoa thường được bổ ngay vào chức có phẩm, người đỗ thi Hương có thể được bổ làm quan nhỏ ở địa phương hoặc học tiếp. Danh tiếng khoa bảng đi theo người đó suốt đời.
- Tập ấm. Con cháu quan lớn được hưởng ưu đãi khi ra làm việc, thường bắt đầu ở chức thấp. Triều đình giới hạn để tránh con đường này lấn át khoa cử.
- Tiến cử. Quan lớn giới thiệu người có tài, có đức lên triều đình. Người tiến cử phải chịu trách nhiệm nếu người được cử làm sai, nên về lý thuyết đây là cơ chế có ràng buộc.
- Quân công và các con đường khác. Người lập công trong chiến trận được thăng quan võ; một số người từ thư lại, lại mục được thăng dần lên hàng có phẩm sau nhiều năm làm việc.
Sự khác biệt về con đường xuất thân ảnh hưởng tới cách đồng liêu nhìn một người. Trong văn chương xưa, không hiếm chuyện quan xuất thân khoa bảng coi nhẹ người đi lên bằng tập ấm, và ngược lại.
Những hiểu lầm hay gặp về chức quan
Phim cổ trang và truyện phổ thông tạo ra nhiều hình dung không khớp với sử. Hiểu lầm đầu tiên là coi "tể tướng" như một chức thường trực ở mọi triều đại Việt Nam. Thực tế, từ thời Lê Thánh Tông về sau không còn chức đứng trên lục bộ; cụm từ ấy trong phim thường là cách gọi phỏng theo truyện Trung Hoa.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tước với chức: thấy một người được phong hầu là nghĩ người đó cai quản một vùng. Tước là ân điển, có thể đi kèm ruộng hoặc bổng riêng, nhưng quyền điều hành lại đến từ chức. Hiểu lầm thứ ba là tưởng cứ phẩm cao là quyền lớn; trong nhiều trường hợp, một quan phẩm vừa phải nhưng giữ chức ở Nội các hay làm ngự sử lại có ảnh hưởng thực tế lớn hơn một đại thần đã về hưu mang hàm nhất phẩm.
Cuối cùng, cần cẩn trọng với các bảng phẩm trật lưu truyền trên mạng. Quy định mỗi triều khác nhau, và ngay trong một triều cũng thay đổi theo từng đời vua. Khi cần chính xác, bạn nên đối chiếu với sách nghiên cứu về quan chế của đúng giai đoạn mình đang đọc.
Câu hỏi thường gặp
Chánh nhất phẩm và tòng nhất phẩm khác nhau thế nào?
Mỗi phẩm có hai bậc. Chánh là bậc trên, tòng là bậc dưới. Chánh nhất phẩm là bậc cao nhất trong mười tám bậc, tòng nhất phẩm đứng ngay sau. Bổng lộc và nghi thức của hai bậc khác nhau theo quy định của từng triều.
Quan võ có xếp phẩm giống quan văn không?
Có. Võ ban cũng chia chín phẩm mười tám bậc. Tuy vậy, từ thời Lê sơ trở về sau, nhìn chung quan văn được trọng hơn, và ở cùng phẩm, quan văn thường có vị thế cao hơn trong nghi lễ triều chính.
Thái sư thời Trần có phải chỉ là danh hiệu không?
Không hẳn. Thời Lý – Trần, chức thái sư có lúc mang quyền thực rất lớn, gắn với người điều hành chính sự. Chỉ từ thời Lê sơ trở đi, tam thái mới dần thành hàm tôn vinh hơn là chức điều hành.
Lệ hồi tỵ nhằm mục đích gì?
Lệ hồi tỵ không cho quan làm việc ở quê nhà hoặc cùng nha môn với người thân gần. Mục đích là tránh việc kết bè phái, bao che cho họ hàng, làm cho việc xét xử, thu thuế công bằng hơn.
Bia phẩm ở sân điện Thái Hoà dùng để làm gì?
Bia phẩm đánh dấu chỗ đứng của các quan theo phẩm trật trong những buổi đại triều. Quan văn đứng một bên, quan võ đứng một bên, từ nhất phẩm ở gần điện đến cửu phẩm xa hơn, thể hiện tôn ti của triều đình.
Tước quận công cao hơn hay thấp hơn quốc công?
Trong hệ thống tước, quốc công thường cao hơn quận công, và cả hai đều thuộc bậc công. Tên gọi và thứ bậc cụ thể có thay đổi qua các triều, nên khi gặp trong sử bạn nên đọc kèm phần chú giải về quan chế của triều đó.