QuyenThe.comQuyền Thế
Bộ máy triều đình và thiết chế

Hành chính địa phương thời quân chủ: từ lộ, đạo thừa tuyên đến tỉnh, huyện, tổng, xã

Các triều Lý, Trần, Lê, Nguyễn chia đất nước ra sao: 24 lộ, 12 lộ, 13 đạo thừa tuyên, cải cách 30 tỉnh của Minh Mạng; tổng đốc, tri huyện, lý trưởng làm gì.

Old communal house in a Red River delta village in Hung Yen, elders seen from behind sitting on the wide veranda, banyan tree and brick courtyard, overcast soft light

Thời quân chủ, đất nước được chia thành nhiều cấp hành chính thay đổi theo từng triều: thời Lý là lộ, phủ, châu; thời Trần là 12 lộ; thời Lê Thánh Tông là 13 đạo thừa tuyên; đến thời Minh Mạng là 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên, bên dưới là phủ, huyện, tổng, xã. Làng xã là cấp thấp nhất và có quyền tự quản đáng kể.

Hiểu hệ thống này giúp bạn đọc đúng địa danh trong sử, trong gia phả và trên bia đá. Một dòng như "người xã A, tổng B, huyện C, phủ D, trấn E" chứa đủ năm cấp, và mỗi cấp có người đứng đầu với phần việc riêng. Bài này đi qua các mốc thay đổi lớn rồi xem bộ máy từ tỉnh xuống làng vận hành thế nào dưới triều Nguyễn.

Thời Lý và Trần: lộ, phủ, châu

Năm 1010, cùng với việc dời đô ra Thăng Long, Lý Thái Tổ đổi mười đạo thời trước thành 24 lộ, còn hai vùng Hoan, Ái ở phía nam đặt làm trại. Dưới lộ có phủ, châu, rồi đến hương, giáp, xã. Vùng miền núi được cai trị qua các tù trưởng địa phương, triều đình ràng buộc bằng phong chức, gả công chúa và những cuộc thân chinh khi cần.

Năm 1242, Trần Thái Tông chia nước thành 12 lộ, đặt quan cai trị ở mỗi lộ, bên dưới có phủ, châu, huyện và xã. Thời Trần cũng có các chức quan xã được triều đình đặt ra, cho thấy nhà nước đã bắt đầu vươn tới cấp làng. Đây là bước quan trọng vì làng xã Việt Nam vốn có truyền thống tự quản lâu đời.

Hệ thống thời Lý – Trần còn mang tính chất phân tán: các vương hầu, tôn thất có thái ấp, điền trang riêng, có quyền lớn trong vùng của mình. Quan hệ giữa triều đình với các vùng vì vậy không đồng đều, phụ thuộc vào thế lực từng địa phương.

Lê Thánh Tông và 13 đạo thừa tuyên

Sau khi đánh đuổi quân Minh, Lê Thái Tổ chia nước thành năm đạo. Đến thời Lê Thánh Tông, cùng với cải cách triều đình, hệ thống địa phương được tổ chức lại toàn diện. Năm 1466, vua chia nước thành 12 đạo thừa tuyên cùng phủ Trung Đô quanh kinh thành; năm 1471 đặt thêm thừa tuyên Quảng Nam, nâng tổng số lên 13.

Mỗi thừa tuyên có ba ty: Đô ty lo quân sự, Thừa ty lo hành chính và thuế khoá, Hiến ty lo thanh tra và xét án. Ba ty ngang nhau, kiềm chế lẫn nhau, không ai nắm toàn quyền một vùng. Cách chia quyền này phản ánh rõ ý đồ tập quyền của Lê Thánh Tông: không để một quan địa phương trở thành thế lực cát cứ.

Bên dưới thừa tuyên có phủ, huyện, châu và xã. Ở xã, triều đình đặt xã trưởng, quy định số lượng theo quy mô dân số. Chính sử chép nhiều lệ về việc chọn xã trưởng, cho thấy cấp làng được nhà nước Lê sơ đặc biệt chú ý. Về sau, thời Lê trung hưng, các thừa tuyên đổi gọi là trấn, và tên gọi này còn dùng đến đầu triều Nguyễn.

Đầu triều Nguyễn: Bắc Thành, Gia Định Thành và các trấn

Khi Gia Long lên ngôi năm 1802, đất nước trải dài hơn bao giờ hết nhưng việc cai trị chưa thể đồng nhất ngay. Gia Long chia ra ba vùng: vùng Bắc gồm các trấn đặt dưới Bắc Thành, vùng Nam gồm các trấn đặt dưới Gia Định Thành, mỗi thành có một tổng trấn đứng đầu với quyền rất lớn; vùng giữa gồm các doanh, trấn trực thuộc kinh đô.

Mô hình này phù hợp với thời kỳ sau chiến tranh, khi triều đình cần những người tin cậy, có uy tín để giữ yên hai đầu đất nước. Nguyễn Văn Thành từng là Tổng trấn Bắc Thành; Lê Văn Duyệt nhiều năm làm Tổng trấn Gia Định Thành. Nhưng chính quyền lực lớn ấy lại trở thành điều mà vị vua kế tiếp muốn thay đổi.

Các nhà nghiên cứu thường xem giai đoạn tổng trấn là bước quá độ, giữ ổn định trong lúc nhà nước mới chưa đủ sức kiểm soát trực tiếp mọi vùng. Đánh giá về vai trò của các tổng trấn, nhất là ở Gia Định, có nhiều ý kiến khác nhau, gắn với những biến cố chính trị sau đó.

Cải cách hành chính của Minh Mạng năm 1831 – 1832

Minh Mạng tiến hành cải cách hành chính lớn nhất thời quân chủ Việt Nam. Năm 1831, các trấn phía Bắc được đổi thành tỉnh, Bắc Thành bị bãi bỏ; năm 1832, việc này mở rộng ra miền Trung và miền Nam, Gia Định Thành cũng bị bãi bỏ. Kết quả là cả nước chia thành 30 tỉnh cùng phủ Thừa Thiên nơi đặt kinh đô.

Ở mỗi tỉnh, quyền lực được chia cho nhiều người. Tổng đốc thường coi hai tỉnh, tuần phủ coi một tỉnh; bố chánh sứ lo hành chính, thuế khoá; án sát sứ lo hình án; lãnh binh lo quân sự. Các chức này đều trực tiếp liên hệ với các bộ ở kinh đô, nên triều đình có nhiều kênh thông tin và kiểm soát.

Minh Mạng cũng đẩy mạnh việc đặt quan do triều đình bổ nhiệm ở vùng miền núi, thay cho chế độ thổ quan cha truyền con nối ở nhiều nơi. Chính sách này tăng sự thống nhất nhưng cũng gây ra những phản ứng ở một số địa phương. Hệ thống tỉnh do Minh Mạng lập ra là nền tảng cho nhiều tên tỉnh tồn tại rất lâu về sau.

Sổ đinh và sổ điền: nhà nước nắm làng bằng giấy tờ

Muốn thu thuế và gọi lính, nhà nước phải biết mỗi làng có bao nhiêu người, bao nhiêu ruộng. Hai loại sổ quan trọng nhất là sổ đinh, ghi đàn ông trong độ tuổi chịu thuế thân và đi lính, đi phu, và sổ điền, ghi ruộng đất của làng. Các triều đều định kỳ làm lại sổ đinh, vì dân số thay đổi, người chết, người trưởng thành, người bỏ làng đi nơi khác.

Đầu thế kỷ XIX, triều Nguyễn tiến hành lập địa bạ cho các làng trên phạm vi cả nước, ghi từng xứ đồng, diện tích, loại ruộng công hay tư, hạng ruộng tốt xấu, chủ sở hữu và ranh giới bốn phía. Khối địa bạ còn lại ngày nay là nguồn tư liệu rất quý để nghiên cứu ruộng đất và làng xã.

Làng có xu hướng khai thấp số đinh và diện tích để giảm gánh nặng thuế, lính; nhà nước biết điều đó và định kỳ cho đo đạc, kiểm tra lại. Sự giằng co giữa con số trên sổ và thực tế là một phần quen thuộc của đời sống hành chính thời quân chủ, và là điều nhà nghiên cứu phải tính tới khi dùng số liệu trong sổ sách cũ.

Vùng miền núi và vùng biên: một cách cai trị khác

Ở các vùng miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, nơi nhiều tộc người cùng sinh sống, các triều đại Việt Nam thường không áp dụng nguyên mô hình đồng bằng. Từ thời Lý, triều đình đã cai trị nhiều nơi qua các tù trưởng, thủ lĩnh địa phương được phong chức và giữ quyền theo lệ cha truyền con nối, đổi lại có nghĩa vụ cống nạp và giữ yên vùng biên.

Đơn vị hành chính ở các vùng này thường là châu, đứng đầu là tri châu hoặc các chức thổ quan, và việc quản lý dựa nhiều vào tập quán địa phương. Thời Nguyễn, chính sách thay thổ quan bằng quan do triều đình bổ nhiệm được thực hiện ở một số nơi dưới thời Minh Mạng, rồi có những điều chỉnh về sau khi gặp khó khăn trong thực tế.

Khi đọc về các vùng này, bạn nên tham khảo thêm các công trình dân tộc học và lịch sử địa phương, vì chính sử triều đình thường chỉ ghi lại góc nhìn từ kinh đô. Tư liệu của chính các cộng đồng, như gia phả của các dòng họ thổ quan hay văn bản bằng chữ của các tộc người, giúp bức tranh đầy đủ và công bằng hơn.

Các cấp hành chính thời Nguyễn sau năm 1832

Bảng dưới tóm các cấp và người đứng đầu theo mô hình phổ biến sau cải cách của Minh Mạng.

CấpNgười đứng đầuPhần việc chính
TỉnhTổng đốc hoặc tuần phủ; dưới có bố chánh, án sát, lãnh binhCai trị chung, thuế khoá, xét án, quân sự trong tỉnh
PhủTri phủQuản các huyện trong phủ, trực tiếp quản một số huyện
Huyện, châuTri huyện; tri châu ở vùng miền núiThu thuế, xét kiện, lo trị an, điều động dân phu
TổngChánh tổngCầu nối giữa huyện và các xã, đôn đốc thuế, phu
Xã, thônLý trưởng cùng hội đồng kỳ mụcLập sổ đinh, sổ điền, thu thuế, giữ trật tự, thi hành lệnh trên

Tổng không phải cấp có nha môn đầy đủ như phủ, huyện, nhưng chánh tổng giữ vai trò quan trọng trong việc nối triều đình với làng. Lý trưởng là người đại diện làng trước nhà nước, đồng thời cũng là người của làng.

Làng xã và câu "phép vua thua lệ làng"

Làng là đơn vị cư trú, sản xuất và tự quản lâu đời của người Việt. Mỗi làng có hương ước riêng quy định việc thờ cúng, lễ hội, phân chia ruộng công, đóng góp, xử phạt. Hội đồng kỳ mục gồm những người có chức sắc, có học, có tuổi, quyết định các việc lớn của làng. Lý trưởng thực hiện các quyết định đó và làm việc với quan trên.

Câu "phép vua thua lệ làng" phản ánh mức độ tự quản đó: trong nhiều việc nội bộ, lệ làng được tôn trọng hơn luật nước. Tuy vậy, không nên hiểu câu này theo nghĩa đen tuyệt đối. Nhà nước vẫn nắm những việc cốt lõi như thuế, binh, hình án nặng, và qua sổ đinh, sổ điền, nhà nước biết rõ mỗi làng có bao nhiêu người, bao nhiêu ruộng.

Quan hệ giữa triều đình và làng xã vì thế là một sự thoả hiệp: nhà nước giao cho làng tự lo nhiều việc, đổi lại làng chịu trách nhiệm tập thể về thuế, lính và trật tự. Mô hình này giúp nhà nước quân chủ với bộ máy nhỏ vẫn quản lý được một dân số lớn.

Câu hỏi thường gặp

Đạo thừa tuyên là gì?

Đạo thừa tuyên là đơn vị hành chính lớn nhất dưới thời Lê Thánh Tông, tương tự cấp vùng. Năm 1466 có 12 đạo, năm 1471 thêm Quảng Nam thành 13. Mỗi thừa tuyên có ba ty là Đô ty, Thừa ty và Hiến ty chia nhau quân sự, hành chính và giám sát.

Tổng đốc và tuần phủ khác nhau thế nào?

Thời Nguyễn, tổng đốc thường coi hai tỉnh và có phẩm hàm cao hơn, tuần phủ thường coi một tỉnh. Ở những tỉnh có tổng đốc thì tuần phủ có thể làm việc dưới quyền tổng đốc. Cả hai đều chịu sự kiểm soát của các bộ ở kinh đô.

Tổng là cấp gì trong hành chính thời Nguyễn?

Tổng là cấp trung gian giữa huyện và xã, gồm nhiều xã, do chánh tổng đứng đầu. Tổng không có nha môn đầy đủ nhưng chánh tổng giữ vai trò đôn đốc thuế, phu, truyền lệnh và nắm tình hình các làng.

Lý trưởng có phải quan không?

Lý trưởng không phải quan có phẩm hàm, mà là chức dịch do làng chọn và được quan trên công nhận. Lý trưởng vừa đại diện cho làng trước nhà nước, vừa thi hành lệnh của nhà nước trong làng, nên ở vị trí cầu nối với cả hai phía.

Vì sao Minh Mạng bỏ Bắc Thành và Gia Định Thành?

Hai thành có tổng trấn với quyền rất lớn, gần như cai quản cả một vùng. Minh Mạng muốn tập trung quyền về triều đình, nên chia các vùng thành tỉnh nhỏ, đặt nhiều quan cùng chia quyền và liên hệ trực tiếp với kinh đô, không qua một tổng trấn trung gian.

Đọc địa danh trong gia phả cũ thế nào cho đúng?

Bạn nên đọc từ cấp nhỏ đến cấp lớn: xã, tổng, huyện, phủ, rồi trấn hoặc tỉnh. Sau đó tra tên cũ trong các sách địa chí của triều Nguyễn và đối chiếu với địa giới hiện nay, lưu ý rằng nhiều nơi đã đổi tên, nhập tách qua các thời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138