Trần Nhân Tông, tên huý Trần Khâm, thường được nhớ đến với hai hình ảnh: vị vua lãnh đạo hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên và người sau này xuất gia, lập nên dòng thiền Trúc Lâm. Phần hành trạng tôn giáo và tư tưởng thiền học đã có nhiều bài chuyên sâu. Bài này tập trung vào phần còn lại: Trần Nhân Tông với tư cách người đứng đầu nhà nước từ năm 1278 đến 1293.
Câu hỏi ở đây là một vị vua hai mươi tuổi đã điều hành đất nước thế nào trong mười lăm năm có hai cuộc chiến tranh lớn, ông xử lý những vấn đề sau chiến tranh ra sao, và vì sao ông nhường ngôi khi mới ngoài ba mươi tuổi. Những chi tiết giai thoại được ghi rõ là tương truyền.
Thái tử Trần Khâm và năm lên ngôi 1278
Trần Khâm sinh năm 1258, là con trưởng của vua Trần Thánh Tông và hoàng hậu Thiên Cảm. Tương truyền khi sinh ra, ông có sắc da như vàng nên được gọi là Kim Tiên đồng tử; đây là chi tiết thường gặp trong lai lịch các nhân vật lớn, nên đọc như lời kể. Ông được lập làm thái tử từ nhỏ, được cha và ông nội chọn thầy, dạy cả Nho học lẫn kinh điển nhà Phật.
Các sách cũ chép thời trẻ, ông từng có ý nhường ngôi thái tử cho em và trốn lên núi, nhưng bị bắt về. Chi tiết này cho thấy thiên hướng tu hành đã có từ sớm, đồng thời cũng là dấu hiệu triều đình không chấp nhận việc người kế vị được chọn rời bỏ trách nhiệm.
Năm 1278, Thánh Tông nhường ngôi, Trần Khâm lên ngôi lúc khoảng hai mươi tuổi, đặt niên hiệu Thiệu Bảo, sau khi kháng chiến lần hai thắng lợi đổi là Trùng Hưng. Như cha mình trước đây, ông làm vua trong khi có thái thượng hoàng bên cạnh. Mô hình hai vua giúp vua trẻ có chỗ dựa vững chắc, đúng vào lúc nhà Nguyên đã diệt xong nhà Tống và chuyển sức ép về phía nam.
Lãnh đạo kháng chiến: những quyết định ở cấp người đứng đầu
Diễn biến quân sự của hai cuộc kháng chiến năm 1285 và 1287–1288 đã được kể chi tiết ở nhiều nơi. Dưới đây chỉ là những quyết định ở cấp người đứng đầu nhà nước, nơi Nhân Tông cùng thái thượng hoàng Thánh Tông giữ vai trò trực tiếp.
- Năm 1282, hội nghị Bình Than: vua triệu tập vương hầu, bách quan ở bến Bình Than bàn kế đánh giữ khi nhà Nguyên chuẩn bị quân đánh Chiêm Thành và sức ép lên Đại Việt ngày càng lớn. Đây là bước thống nhất ý chí trong giới cầm quyền.
- Giao quyền Tiết chế: vua và thái thượng hoàng trao cho Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn quyền chỉ huy toàn bộ quân đội, một quyết định đặt niềm tin vào người có tài, bỏ qua hiềm khích cũ giữa hai nhánh họ Trần.
- Rút khỏi kinh thành khi thế giặc mạnh: năm 1285 và cả năm 1288, triều đình chủ động rời Thăng Long, bảo toàn lực lượng, chấp nhận để kinh đô bị chiếm tạm thời.
- Giữ tinh thần quân dân: sử chép quân sĩ tự thích hai chữ "Sát Thát" lên cánh tay, thể hiện quyết tâm; vua và thái thượng hoàng đi cùng quân, chịu chung gian khổ.
- Phản công khi thời cơ đến: giữa năm 1285 và đầu năm 1288, khi đối phương mỏi mệt, thiếu lương, triều đình quyết định phản công, dẫn tới chiến thắng ở Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết rồi Bạch Đằng tháng ba năm 1288.
- Giữ cửa ngoại giao: ngay sau chiến thắng, triều Trần sai sứ sang nhà Nguyên tạ tội, giữ lễ triều cống, mở đường hoà bình lâu dài.
Điều đáng chú ý là cả hai lần, quyết định quan trọng đều được đưa ra trong sự đồng thuận của vua, thái thượng hoàng và các vương hầu chủ chốt. Đây là nét riêng của triều Trần thời này, khi bộ máy cầm quyền vận hành như một hội đồng gia tộc thống nhất.
Sau chiến tranh: đốt hòm biểu và cách xử lý người theo giặc
Một trong những quyết định được sử chép kỹ nhất là việc đốt hòm biểu. Khi kháng chiến kết thúc năm 1288, quân Trần thu được một hòm giấy tờ trong đó có thư từ của nhiều quan lại, quý tộc từng liên lạc với quân Nguyên, xin hàng. Vua sai đem đốt, không cho tra xét, để những người ấy được yên lòng.
Ở góc nhìn quyền lực, đây là lựa chọn đầy toan tính. Một cuộc truy xét đến cùng sẽ làm rúng động cả giới cầm quyền, có thể gây chia rẽ ngay sau chiến tranh. Đốt hòm biểu là cách đóng lại quá khứ, khôi phục sự đoàn kết cần thiết cho việc dựng lại đất nước.
Tuy vậy, chính sách khoan dung không có nghĩa là bỏ qua mọi người. Sử chép một số người theo giặc vẫn bị trị tội hoặc bị đổi họ, tước bỏ chức tước; người có công được ban thưởng, những vùng bị tàn phá được giảm hoặc miễn thuế. Triều đình phân biệt giữa người chủ động phản bội với người dao động vì hoàn cảnh.
Sau chiến tranh, câu thơ "Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã, sơn hà thiên cổ điện kim âu", nghĩa là xã tắc hai phen ngựa đá cũng mệt, non sông nghìn thuở vững như âu vàng, được chép là do vua làm khi đến lăng tổ tiên. Câu thơ thường được dẫn để nói về ý thức gìn giữ đất nước sau chiến thắng.
Những năm cuối trên ngai: biên giới phía tây và quan hệ phương Nam
Thân chinh vùng Ai Lao năm 1290. Sau chiến tranh, vua thân chinh vùng Ai Lao ở phía tây để ổn định biên giới, nơi các lực lượng địa phương thường xuyên quấy nhiễu. Sau khi đã nhường ngôi, ông vẫn có lần cầm quân sang vùng này năm 1294.
Giữ hoà hiếu với nhà Nguyên. Triều đình liên tục cử sứ, giữ lệ triều cống, đồng thời khéo léo từ chối yêu cầu vua thân sang chầu. Hốt Tất Liệt mất năm 1294, ý đồ đánh Đại Việt lần nữa không thành.
Quan hệ với Champa. Champa từng là đồng minh trong việc chống quân Nguyên. Sau khi nhường ngôi, năm 1301 thái thượng hoàng có chuyến đi sang Champa, hứa gả công chúa Huyền Trân cho vua Chế Mân. Cuộc hôn nhân diễn ra năm 1306 dưới đời vua Anh Tông.
Chuẩn bị người kế vị. Nhân Tông chú ý dạy dỗ thái tử Trần Thuyên. Những lời răn và cách ông nghiêm khắc với con khi con mắc lỗi được sử chép lại, phản ánh mong muốn người kế vị đủ năng lực trị nước thời bình.
Phong cách cầm quyền: đồng thuận trong gia tộc và trọng người có tài
Nhìn lại mười lăm năm Nhân Tông làm vua, điểm nổi bật không nằm ở một chính sách riêng lẻ mà ở cách ông cầm quyền. Quyết định lớn hiếm khi do một mình vua đưa ra; chúng được bàn với thái thượng hoàng, với các vương hầu như Trần Quang Khải, Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật. Bộ máy quyền lực thời này giống một hội đồng gia tộc có người đứng đầu, hơn là một ông vua chuyên quyết.
Cách làm đó có ưu điểm rõ trong thời chiến: sự đồng lòng của tầng lớp quý tộc, mỗi người có gia binh và thái ấp riêng, là điều kiện để huy động lực lượng trên khắp đất nước. Việc giao quyền Tiết chế cho Trần Quốc Tuấn cho thấy vua sẵn lòng đặt người có tài lên vị trí cao nhất trong quân đội, dù người đó thuộc nhánh từng có hiềm khích với ngành trưởng.
Bên cạnh tôn thất, những người xuất thân bình thường như Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, Dã Tượng cũng được ghi nhận công lao trong kháng chiến. Tên tuổi của họ phần nhiều được biết qua cả chính sử lẫn truyện kể dân gian, nên khi nhắc chi tiết bạn nên phân biệt hai nguồn. Điều chính sử xác nhận là triều đình thời này có trọng dụng người có tài ngoài hoàng tộc, dù các chức vụ cao nhất vẫn thuộc về họ Trần.
Năm 1293: vì sao nhường ngôi khi mới ngoài ba mươi
Năm 1293, Nhân Tông nhường ngôi cho thái tử Trần Thuyên, tức Trần Anh Tông, khi mới khoảng ba mươi lăm tuổi. Việc này trước hết là theo nếp thái thượng hoàng mà nhà Trần đã đặt từ thời Thái Tông: nhường ngôi khi còn khoẻ để con được tập trị nước dưới sự chỉ dẫn của cha.
Lý do thứ hai là thiên hướng riêng của ông. Năm 1299, thái thượng hoàng xuất gia ở núi Yên Tử, sau này được tôn là Sơ tổ dòng thiền Trúc Lâm, với hiệu Điều Ngự Giác Hoàng. Tuy vậy, kể cả sau khi xuất gia, ông vẫn có lúc quay về kinh, góp ý việc nước, đi sứ sang Champa năm 1301, nghĩa là chưa hoàn toàn rời bỏ vai trò chính trị.
Ông mất năm 1308 ở am Ngọa Vân trên núi Yên Tử, thọ khoảng năm mươi tuổi. Xá lị được đưa về đặt ở Đức Lăng. Các trước tác như Cư trần lạc đạo phú cho thấy ông là một nhà văn hoá lớn; phần này thuộc về lịch sử tư tưởng, được bàn sâu ở những tài liệu chuyên về thiền học.
Từ góc độ bộ máy quyền lực, cách Nhân Tông nhường ngôi rồi vẫn giữ ảnh hưởng là một minh hoạ đầy đủ cho mô hình thái thượng hoàng: quyền lực được trao đi một cách có trật tự, nhưng người trao vẫn là chỗ dựa cho người nhận trong nhiều năm.
Hậu thế đánh giá Trần Nhân Tông với tư cách người cầm quyền
Vị vua của hai lần chiến thắng. Sử gia các đời đều ghi nhận vai trò của Nhân Tông, cùng thái thượng hoàng Thánh Tông và Hưng Đạo vương, trong hai cuộc kháng chiến thắng lợi. Ngô Sĩ Liên khen vua nhân từ, hoà nhã, cố kết lòng người.
Chính sách hậu chiến. Việc đốt hòm biểu và khoan dung với người dao động được nhiều nhà nghiên cứu coi là một quyết định chính trị khôn ngoan, giúp đất nước nhanh chóng ổn định.
Câu hỏi về việc xuất gia. Một số sử gia Nho học về sau không tán thành việc vua chuộng đạo Phật, cho rằng không hợp với đạo trị nước. Ngày nay, phần lớn người đọc nhìn đây là một lựa chọn cá nhân, diễn ra sau khi ông đã hoàn thành trách nhiệm.
Tránh tô vẽ quá mức. Vì là nhân vật được tôn kính, Nhân Tông có rất nhiều giai thoại. Khi tìm hiểu, bạn nên phân biệt những gì chính sử chép với những gì các truyện kể đời sau thêm vào.
Câu hỏi thường gặp
Trần Nhân Tông làm vua trong thời gian nào?
Trần Nhân Tông, tên huý Trần Khâm, làm vua từ năm 1278 đến năm 1293, khoảng mười lăm năm, sau đó làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1308. Ông dùng hai niên hiệu là Thiệu Bảo và Trùng Hưng.
Hội nghị Bình Than là gì?
Đó là cuộc họp năm 1282 do vua Trần Nhân Tông triệu tập vương hầu và bách quan ở bến Bình Than để bàn kế giữ nước trước sức ép của nhà Nguyên. Hội nghị thống nhất ý chí của giới cầm quyền trước chiến tranh.
Vì sao Trần Nhân Tông đốt hòm biểu xin hàng?
Sau chiến thắng năm 1288, quân Trần thu được hòm giấy tờ của những người từng liên lạc xin hàng quân Nguyên. Vua sai đốt để những người ấy yên lòng, tránh chia rẽ và giúp ổn định triều đình sau chiến tranh.
Trần Nhân Tông nhường ngôi năm nào và cho ai?
Năm 1293, khi khoảng ba mươi lăm tuổi, Trần Nhân Tông nhường ngôi cho thái tử Trần Thuyên, tức vua Trần Anh Tông, rồi lên làm thái thượng hoàng theo nếp đã có của nhà Trần từ thời Thái Tông.
Trần Nhân Tông xuất gia năm nào?
Năm 1299, thái thượng hoàng Trần Nhân Tông xuất gia ở núi Yên Tử và về sau được tôn là Sơ tổ dòng thiền Trúc Lâm. Dù đã xuất gia, ông vẫn có lúc tham gia việc nước, như chuyến đi Champa năm 1301.
Câu thơ xã tắc hai phen chồn ngựa đá có từ đâu?
Đây là hai câu thơ chữ Hán được Đại Việt sử ký toàn thư chép là do Trần Nhân Tông làm khi đến lăng tổ tiên sau chiến thắng quân Nguyên. Câu thơ nói về non sông trải qua hai lần chiến tranh vẫn vững bền.